Buổi sáng ra chợ, bạn thấy người ta bán cá còn giãy đành đạch trong chậu. Bạn thấy lồng chim chật ních những con chim sẻ run rẩy. Bạn có dừng lại một giây nào để nghĩ: chúng cũng sợ chết như mình không? Hay bạn đã quen đến mức coi đó là chuyện bình thường, không đáng bận tâm?
Trong Kinh Pháp Cú, đức Phật dạy hai câu kệ mà ai nghe cũng phải giật mình:
Mọi người sợ hình phạt, mọi người sợ tử vong, lấy mình làm ví dụ, không giết, không bảo giết. Mọi người sợ hình phạt, mọi người thích sống còn, lấy mình làm ví dụ, không giết, không bảo giết.
Lấy mình làm ví dụ. Bốn chữ ấy là cả một bài học. Ta sợ đau, thì con vật cũng sợ đau. Ta sợ chết, thì con vật cũng sợ chết. Ta thích sống, thì con vật cũng thích sống. Chỉ cần lấy mình ra mà suy, ta sẽ không nỡ giết. Không cần học cao, không cần hiểu triết lý gì lớn. Chỉ cần một lần đặt mình vào chỗ của con vật đang run rẩy trước mặt mình.
Có người nói: con vật sinh ra là để làm thức ăn cho người, đó là quy luật tự nhiên. Nhưng hãy hỏi lại: nếu có một loài mạnh hơn ta, bắt ta để ăn thịt, và nói rằng đó là quy luật tự nhiên, ta có chấp nhận không? Ta không chấp nhận. Vậy thì tại sao ta lại bắt loài yếu hơn mình phải chấp nhận? Sức mạnh không cho ta quyền giết. Sức mạnh chỉ cho ta trách nhiệm phải che chở.
Từ bi với loài vật không phải là chuyện xa xôi, chỉ dành cho người tu hành. Nó bắt đầu từ những việc rất nhỏ trong đời thường. Đừng đập chết con kiến chỉ vì nó bò ngang qua bàn. Đừng bẻ cánh con chuồn chuồn chỉ vì tò mò. Đừng nhốt chim trong lồng chật chỉ để nghe hót cho vui. Những việc ấy nhỏ, nhưng tâm đằng sau nó thì không nhỏ. Người quen tay giết những con vật nhỏ sẽ dần quen với việc làm đau những sinh vật lớn hơn. Ngược lại, người biết thương con kiến sẽ biết thương con người.
Có một câu chuyện nhỏ ở quê. Một bà cụ mỗi sáng ra chợ, gặp hàng cá là mua mấy con cá còn sống, mang ra sông thả. Người ta cười bà: thả rồi người khác cũng bắt lại, thả làm gì cho phí tiền? Bà chỉ cười: tôi thả là để lòng tôi được nhẹ. Tôi không cứu được hết cá trên đời. Nhưng mỗi con cá tôi thả, là một lần tôi nhắc mình rằng mạng sống nào cũng quý. Bà không giàu. Bà không thuyết pháp. Nhưng bà sống đúng với câu kệ: lấy mình làm ví dụ, không giết, không bảo giết.
Phóng sinh, nếu làm đúng, là một việc thiện. Nhưng phóng sinh sai cách lại thành việc ác: mua chim bị nhốt lâu ngày rồi thả ra nơi chúng không sống được, mua cá nước ngọt thả xuống nước mặn, mua rùa thả vào ao ô nhiễm. Chim chưa kịp bay đã chết. Cá chưa kịp bơi đã nổi. Như vậy không phải là cứu mạng, mà là giết mạng bằng tay mình. Người xưa dạy: phóng sinh phải có trí tuệ. Thả đúng loài, đúng chỗ, đúng lúc. Còn nếu không chắc, thì cách phóng sinh tốt nhất là đừng giết. Đừng ăn thịt những con vật còn sống sờ sờ trước mặt mình. Đừng vì một bữa tiệc mà giết cả chục mạng sống.
Nhiều người nghĩ không sát sinh là phải ăn chay trường. Ăn chay trường thì tốt, nhưng không phải ai cũng làm được ngay. Phật giáo không bắt người tại gia phải ăn chay tuyệt đối. Điều quan trọng là tâm. Ăn ít thịt đi một bữa, cũng là từ bi. Không giết những con vật không cần thiết, cũng là từ bi. Dạy con mình đừng hành hạ con vật, cũng là từ bi. Từ bi không phải là một tiêu chuẩn cao vời để ta với không tới. Từ bi là từng việc nhỏ ta làm mỗi ngày, với lòng thương thật sự.
Kinh Pháp Cú còn có câu kệ đi ngay sau đó: chúng sanh cầu an lạc, ai dùng trượng hại người để tìm lạc cho mình, đời sau không được lạc. Còn ai không dùng trượng hại người để tìm lạc cho mình, đời sau được hưởng lạc. Nghĩa là niềm vui có được từ việc làm đau kẻ khác thì không bền. Ăn một bữa ngon từ thịt con vật vừa bị giết, vui được một lúc, nhưng cái nghiệp sát thì theo ta lâu dài. Còn niềm vui từ việc tha mạng cho một sinh linh, tuy nhỏ, nhưng ở lại trong lòng rất lâu.
Hôm nay, hãy thử một việc nhỏ. Gặp con vật nào đang sợ hãi trước mặt mình, hãy dừng tay lại một giây. Nghĩ: nếu là mình, mình có muốn bị như vậy không? Chỉ một giây ấy thôi, cũng đủ để lòng từ bi kịp khởi lên. Và khi lòng từ bi khởi lên, tay ta sẽ nhẹ đi, lòng ta sẽ mềm đi. Thương loài vật, hóa ra lại là cách để ta học thương chính mình. Vì ai biết thương mạng sống của kẻ khác, thì mới thật sự biết quý mạng sống của mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư