Có một câu hỏi nhiều người thắc mắc: thương người thì thương làm sao cho đúng? Thương mà cứ lo lắng, cứ can thiệp, cứ muốn người kia phải sống theo ý mình, thì thương đó làm cả hai mệt. Thương mà thấy người kia khổ thì quay mặt đi, bảo rằng ai khổ nấy chịu, thì thương đó chưa đủ. Vậy thương cho đúng là thương như thế nào?
Trong đạo Bụt, người ta học bốn cách thương, gọi là tứ vô lượng tâm: từ, bi, hỷ, xả. Bốn chữ này nghe có vẻ xa lạ, nhưng thật ra rất gần với đời sống hằng ngày. Từ là mong cho người khác được vui. Bi là mong cho người khác hết khổ. Hỷ là vui theo niềm vui của người khác. Xả là không loại trừ ai ra khỏi lòng mình.
Nghe thì đơn giản, nhưng làm được không dễ. Chữ từ, nhiều người chỉ thực hành được với người mình thích. Với người mình ghét, mình mong họ gặp chuyện không may còn chưa kịp, nói gì đến mong họ vui. Nhưng từ trong đạo Bụt không chọn người. Nó giống như ánh nắng, chiếu xuống ai cũng như ai. Mình không cần phải yêu thương người làm mình tổn thương ngay lập tức, nhưng mình có thể bắt đầu bằng một ý nghĩ đơn giản: mong cho họ bớt khổ, để họ không làm khổ thêm người khác nữa.
Chữ bi cũng vậy. Thấy người khổ mà động lòng thì dễ. Nhưng động lòng rồi làm gì mới là quan trọng. Có người thấy người khác khổ thì thương, nhưng thương xong lại kể lể, lại trách móc sao họ dại thế, sao họ không nghe lời mình. Người đang khổ nghe những lời đó thì khổ thêm. Bi đúng nghĩa là ở lại bên cạnh nỗi khổ của người ta, không vội phán xét, không vội dạy dỗ. Chỉ cần có mặt đã là một cách giúp.
Chữ hỷ là chữ khó nhất trong bốn chữ, mà ít ai ngờ. Vui theo niềm vui của người khác nghe thì dễ, nhưng khi người khác thành công hơn mình, khi người khác được khen còn mình thì không, lòng mình có thật sự vui không? Hay mình vui miệng mà trong lòng gợn lên một chút khó chịu? Hỷ là bài tập khó, vì nó đụng vào lòng ganh tị. Mà ganh tị là thứ ai cũng có, chỉ khác nhau ở chỗ có nhận ra hay không. Tập vui cho người khác, dần dần lòng mình cũng rộng ra.
Còn chữ xả, có lẽ là chữ quan trọng nhất trong thời nay. Trong sách Đạo Bụt Nguyên Chất, Thiền sư Thích Nhất Hạnh giảng rằng xả có nghĩa là không loại trừ. Bạn là người bạn của tôi, tôi không muốn loại trừ bạn dù bạn theo bên này hay bên kia. Người nào cũng là anh em của mình, dù da đen, da trắng, da vàng hay da đỏ, dù theo đạo này hay đạo nọ.
Thế giới ngày nay có quá nhiều sự loại trừ. Người ta loại trừ nhau vì khác ý kiến, khác quê quán, khác cách sống. Trên mạng, chỉ một câu không hợp ý là người ta đã chặn nhau, mắng nhau, xem nhau như kẻ thù. Mỗi lần loại trừ một người, lòng mình hẹp lại một chút. Lòng hẹp lại thì thương ai cũng khó.
Xả không có nghĩa là đồng ý với tất cả mọi người. Xả có nghĩa là dù không đồng ý, mình vẫn xem người kia là con người, vẫn giữ cho họ một chỗ trong lòng mình. Mình có thể tranh luận, có thể phản đối, nhưng không cần phải xóa sổ người kia khỏi cuộc đời mình. Câu đầu tiên nên nói với người khác ý kiến, theo lời dạy trong sách, là: anh là người anh em của tôi, tôi không có ý muốn loại trừ anh.
Bốn cách thương này không phải là bốn bài học riêng biệt. Chúng là một vòng tròn. Có từ thì mới có bi. Có bi thì mới biết hỷ. Và xả là cái nền giữ cho ba cái kia không bị méo mó. Thương mà không có xả thì thương chỉ dành cho người giống mình. Thương như vậy thì hẹp lắm, và hẹp thì sớm muộn cũng sinh ra xung đột.
Thực hành bốn cách thương này không cần phải làm việc lớn. Sáng nay, khi thấy người đồng nghiệp được khen, mình có vui thật lòng không? Khi thấy người ăn xin ngoài đường, mình có mong họ bớt khổ không, hay mình quay mặt đi? Khi người thân làm trái ý mình, mình có còn xem họ là người nhà không? Mỗi câu hỏi nhỏ đó là một lần thực hành.
Thương người không phải là chuyện của riêng ai. Nó là chuyện của mỗi ngày. Mỗi ngày mình thương đúng thêm một chút, lòng mình rộng thêm một chút. Rồi một ngày, mình sẽ thấy thế giới quanh mình cũng khác đi. Không phải vì thế giới thay đổi, mà vì lòng mình đã đổi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư