Con đường đất vào làng, mùa mưa lầy đến đầu gối. Trẻ con đi học, dép dính đầy bùn. Bà cụ đi chợ, trượt chân ngã hai lần trong một mùa. Người ta nói mãi: “Ước gì có con đường bê tông.” Nói nhiều năm rồi. Đường vẫn là đường đất.
Một hôm, bác trưởng thôn gõ cửa từng nhà. Bác nói: “Nhà nước hỗ trợ một phần. Dân mình góp thêm một phần. Ai có tiền góp tiền. Ai không có tiền góp công. Ai không góp được gì thì nấu cơm cho thợ.” Cả làng xôn xao. Có người góp năm trăm ngàn. Có người góp hai trăm. Có người không có tiền, góp mười ngày công. Có bà cụ góp một nồi cơm và mấy quả trứng gà.
Trong sách Chuyển Họa Thành Phúc có viết: tu sửa đường sá, cầu cống để thuận tiện cho kẻ đi đường, hoặc cung cấp cơm ăn nước uống để cứu giúp người lúc đói khát. Đối với những việc ấy, nên tùy hoàn cảnh mà khuyên bảo, khuyến khích mọi người cùng nhau góp sức làm. Làm đường làng là một việc như vậy. Không phải việc của riêng ai. Mà là việc của cả làng. Ai đi qua cũng được hưởng. Ai cũng được hưởng thì ai cũng nên góp một tay.
Góp tiền làm đường khác với cho tiền một người. Cho một người, người đó nhớ ơn mình. Góp làm đường, không ai nhớ ơn riêng ai. Đường làm xong, ai cũng đi. Đứa trẻ đi học đi trên đó. Bà cụ đi chợ đi trên đó. Xe chở lúa đi trên đó. Phước của việc này không nằm ở tên ai ghi trên tấm bia. Phước nằm ở chỗ: bao nhiêu bước chân đi trên con đường đó mỗi ngày, bấy nhiêu lần việc tốt của mình được nhắc lại, dù không ai nhớ tên mình.
Trong Liễu Phàm Tứ Huấn có kể chuyện ông họ Thư ở Giang Tây. Ông bỏ hết cả tiền lương gom góp trong hai năm dạy học, đem nộp quan để trừ vào tiền thiếu nợ, giúp cho hai vợ chồng nhà nọ được sum họp, khỏi bị bắt đi làm gia nhân nhà người. Đó là chỗ khó xả bỏ mà xả bỏ được. Góp tiền làm đường cũng có cái khó như vậy. Tiền của mình, dành dụm được, đem góp vào việc chung, không giữ lại cho riêng mình. Khó. Nhưng khó mà làm được, mới đáng quý.
Làm việc chung, khó nhất không phải là tiền. Khó nhất là lòng người. Có người góp nhiều, muốn đường đi qua trước cửa nhà mình. Có người góp ít, sợ người ta coi thường. Có người không góp, mà vẫn muốn nói. Có người tranh nhau đứng tên, chụp hình, kể công. Việc chung mà ai cũng muốn phần hơn cho mình, thì việc chung không làm được.
Thương nhau trong việc chung là biết lùi một bước. Đường đi qua đâu, do cả làng bàn, không do một nhà quyết. Ai góp nhiều hay ít, đều quý như nhau. Người góp công mười ngày, mồ hôi của họ cũng đáng giá như tiền của người góp năm trăm ngàn. Không so bì. Không kể công. Làm xong rồi, đường là của chung. Không ai được nói: “Đường này là của tôi làm.”
Cũng có người nói: “Tôi nghèo, tôi góp được gì?” Góp được nhiều thứ lắm. Một buổi nấu cơm cho thợ. Một xô nước mát giữa trưa nắng. Một buổi trông trẻ giúp nhà có người đi làm đường. Trong Chuyển Họa Thành Phúc có dạy: lúc mới bắt đầu làm việc bố thí thường phải có sự cố gắng, khiên cưỡng, nhưng tập quen nhiều lần thì cuối cùng sẽ trở nên phóng khoáng, tự nhiên. Góp lần đầu thấy tiếc. Góp lần thứ hai thấy quen. Góp lần thứ ba thấy vui. Lòng mình rộng ra từ từ như vậy.
Con đường làng làm xong sau ba tháng. Ngày khánh thành, không có lễ lớn. Chỉ có trẻ con chạy xe đạp trên đường mới, cười vang. Bà cụ đi chợ, không còn sợ trượt chân. Người ta đi lại, không ai nhắc đến ai đã góp bao nhiêu. Chỉ có con đường nằm đó, phẳng phiu, ai đi qua cũng thấy dễ chịu.
Tiền trong túi, tiêu rồi là hết. Đường làm xong, ở lại với làng nhiều năm. Mười năm sau, hai mươi năm sau, trẻ con vẫn đi học trên con đường đó. Người ta không nhớ ai đã góp tiền. Nhưng việc tốt thì còn. Đó là điều khác nhau giữa cho đi một món tiền và góp vào một việc chung. Một món tiền hết nhanh. Một con đường ở lại lâu.
Làng nào cũng có một con đường cần làm. Một cây cầu cần sửa. Một cái giếng cần thau. Một lớp học cần mái mới. Những việc đó không đợi một người giàu. Nó đợi nhiều người cùng góp một tay. Mỗi người một ít. Ít mà đều. Đều mà bền. Phước ở lại lâu hơn tiền, là như vậy.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư