Anh Tuấn từng lừa tiền bạn bè. Không phải lừa một lần. Anh bày ra chuyện làm ăn, rủ người ta góp vốn, rồi ôm tiền đi mất. Có người mất mấy chục triệu. Có người mất cả trăm triệu. Người ta tìm anh, anh trốn. Người ta chửi anh, anh tắt máy. Đến khi không còn trốn được nữa, anh về quê, sống thu mình, không dám gặp ai.
Người ta nói: “Thằng đó lừa đảo, đừng chơi với nó nữa.” Nói vậy cũng đúng. Ai bị lừa mà không giận. Tiền mồ hôi nước mắt, bị người ta lừa mất, sao mà không giận. Nhưng rồi sao nữa? Cứ giận mãi, cứ xa lánh mãi, thì anh Tuấn sẽ đi đâu? Anh ta sẽ sống thế nào? Một người bị cả làng quay lưng, không có việc làm, không có ai tin, thì con đường còn lại của anh ta là gì? Có khi lại quay lại lừa đảo tiếp, vì không còn đường nào khác.
Trong sách Đạo Bụt Nguyên Chất, thầy Thích Nhất Hạnh dạy về chữ xả trong từ bi hỷ xả: xả có nghĩa là không loại trừ. Người nào cũng là anh em của mình. Dù người kia theo đạo này hay đạo nọ, dù người kia từng làm gì, thì người kia vẫn là người anh em của mình. Thương người từng lừa đảo, trước hết là không loại trừ họ ra khỏi cộng đồng mãi mãi. Có tội thì phải trả. Nhưng trả xong rồi, phải có đường để quay lại.
Thương không có nghĩa là quên hết. Tha thứ không có nghĩa là giao tiền cho anh ta ngay. Người từng lừa đảo muốn quay đầu, phải chứng minh bằng việc làm, không phải bằng lời nói. Nói “tôi hối hận rồi” thì dễ. Làm lại từ đầu mới khó. Thương là chừa cho họ một lối về, nhưng lối về đó phải đi bằng bước chân thật, từng bước một.
Anh Tuấn muốn làm lại. Anh đi xin việc. Không ai nhận. Người ta sợ anh lại lừa. Anh về phụ hồ. Làm thuê ngày nào, trả tiền ngày đó. Chủ thầu ban đầu cũng dè chừng. Nhưng anh làm đều, không bỏ việc, không xin ứng tiền trước. Một tháng, hai tháng, ba tháng. Người ta bắt đầu tin anh một chút.
Rồi anh bắt đầu trả nợ. Mỗi tháng, anh trích một phần tiền công, trả dần cho từng người anh từng lừa. Có người nhận. Có người không nhận, nói: “Mày trả làm gì, tao không cần nữa.” Anh vẫn trả. Trả chậm, nhưng trả đều. Có người được trả một triệu, rồi hai triệu, rồi năm triệu. Số tiền không lớn. Nhưng cái lớn là anh đang trả. Người ta thấy anh trả, người ta mới tin anh thật sự muốn làm lại.
Trong Phật Học Tinh Hoa có câu: chỉ có kẻ nào biết đau khổ vì cái đau khổ của kẻ khác, kẻ ấy mới có thể đi đến bên Phật. Người bị lừa, khổ vì mất tiền. Người đi lừa, khổ vì mất lòng tin của tất cả mọi người. Hai nỗi khổ khác nhau, nhưng đều là khổ. Thấy được cả hai nỗi khổ đó, mình mới thương được cả hai phía. Thương người bị lừa, giúp họ đòi lại tiền. Thương người từng lừa, giúp họ có đường quay lại. Hai việc đó không mâu thuẫn với nhau.
Giúp người từng lừa đảo quay đầu bằng cách nào? Việc đầu tiên: giới thiệu cho họ một việc làm lương thiện, có người giám sát. Việc làm có người trông coi, lương trả rõ ràng, không có kẽ hở để gian dối. Người ta làm lại được trong một môi trường lành, thì mới lành được lâu.
Việc thứ hai: đừng lợi dụng quá khứ của họ. Có người biết anh Tuấn từng lừa đảo, nên thuê anh làm với giá rẻ mạt, nói: “Mày mang tiếng rồi, có việc là may.” Làm vậy là dồn người ta vào đường cùng. Người ta làm quần quật mà vẫn không đủ sống, thì sớm muộn cũng quay lại đường cũ. Trả công xứng đáng cho việc làm xứng đáng. Đó cũng là từ bi.
Việc thứ ba: đừng đóng dấu vĩnh viễn lên trán họ. Năm năm sau, mười năm sau, anh Tuấn đã trả hết nợ, làm ăn lương thiện, mà người ta vẫn nói: “Thằng lừa đảo đó mà.” Một câu như vậy, nói ra nhẹ, mà người nghe nặng. Người ta đã thay đổi rồi, mà mình vẫn nhìn họ bằng con mắt cũ, thì mình đang giữ họ ở lại trong quá khứ. Thương là dám nhìn người ta bằng con mắt mới.
Anh Tuấn bây giờ vẫn ở quê, vẫn làm thợ. Anh chưa giàu. Nhưng anh trả được gần hết nợ. Có người đã bắt tay lại với anh. Có người đã mời anh ăn cơm. Anh nói: “Tôi không mong người ta quên chuyện tôi đã làm. Tôi chỉ mong người ta cho tôi cơ hội làm lại. Mỗi ngày tôi làm việc tử tế, là mỗi ngày tôi trả lại một chút.”
Người từng lừa người khác, giờ muốn quay đầu. Câu chuyện này không có gì đẹp đẽ. Không có phép màu. Chỉ có một người trả nợ từng tháng, và vài người dám tin lại từng chút một. Nhưng chính những việc nhỏ như vậy, làm đều đặn, mới thật sự là từ bi. Từ bi không phải là một lời nói hay. Từ bi là chừa cho người ta một lối về, rồi đứng ở đầu lối đó, đợi họ đi tới.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư