Tháng trước, công ty gần nhà tôi cắt giảm nhân sự. Một anh thợ điện ba mươi mấy tuổi, làm ở đó gần chục năm, bỗng dưng thất nghiệp. Vợ anh vừa sinh con thứ hai. Tiền thuê nhà, tiền sữa, tiền điện nước, tất cả cùng đổ xuống một lúc. Anh đi xin việc khắp nơi. Chỗ nào cũng lắc đầu. Người ta bảo anh lớn tuổi rồi, hoặc bảo anh không có bằng cấp gì thêm.
Hôm đó tôi gặp anh ngồi ở quán cà phê vỉa hè, tay cầm tờ hồ sơ đã nhăn. Tôi hỏi thăm vài câu rồi đưa cho anh năm trăm ngàn. Anh cầm tiền, cảm ơn rối rít. Nhưng mắt anh vẫn buồn. Tôi về nhà mà cứ day dứt. Năm trăm ngàn giúp anh được mấy bữa cơm. Rồi sau đó thì sao? Anh vẫn không có việc. Vẫn ngồi đó. Vẫn lo.
Mấy hôm sau, ông chủ tiệm sửa xe đầu ngõ làm một việc mà tôi thấy hay hơn nhiều. Ông gọi anh thợ điện tới, bảo: tao dạy mày sửa xe máy, học ba tháng, ra nghề thì phụ tao, rồi sau này mở tiệm riêng cũng được. Anh thợ điện mừng như bắt được vàng. Ba tháng sau, anh đã tháo lắp được xe tay ga. Bây giờ anh làm phụ cho ông chủ tiệm, lương đủ nuôi vợ con. Ông chủ tiệm nói một câu mà tôi nhớ mãi: cho tiền thì ăn hết, cho cái nghề thì ăn cả đời.
Trong sách Phật có dạy rằng trong các sự bố thí, bố thí pháp là cao thượng hơn hết. Pháp ở đây là những điều hay, những hiểu biết giúp người ta sống tốt hơn. Có sách còn nói rõ: bố thí tài vật được giàu sang, bố thí pháp được thông minh trí huệ, bố thí vô úy được sống lâu khỏe mạnh. Nghe thì là chuyện trong kinh. Nhưng đem ra đời thường, nó đúng y như vậy.
Cho tiền là bố thí tài vật. Cần lắm, và quý lắm, nhất là lúc người ta đói. Nhưng tiền có một cái hạn. Tiền hết thì cái đói lại về. Còn dạy cho người ta một cái nghề, một kỹ năng, một cách kiếm sống, thì khác. Đó là cho người ta cái cần câu, chứ không phải cho con cá. Người ta cầm cái nghề đó đi đâu cũng sống được. Không phải ngửa tay xin ai nữa.
Tôi không nói cho tiền là không tốt. Có những lúc người ta chỉ cần một bữa cơm, một thang thuốc, một tấm vé xe về quê. Lúc đó, tiền là cứu mạng. Nhưng nếu mình có thêm một chút khả năng nữa, mình có thể cho nhiều hơn tiền. Một người thợ giỏi có thể dạy nghề cho một đứa trẻ lang thang. Một chị bán hàng giỏi có thể chỉ cho người mới cách chọn hàng, cách nói chuyện với khách. Một người biết chữ có thể dạy chữ cho người chưa biết chữ. Những thứ đó không tốn tiền. Nó chỉ tốn thời gian và tấm lòng.
Có người bảo: tôi có biết gì đâu mà dạy. Tôi nghĩ ai cũng biết một thứ gì đó mà người khác chưa biết. Người chạy xe ôm biết đường nào tắt, giờ nào kẹt xe. Người nội trợ biết nấu món gì rẻ mà ngon. Người làm văn phòng biết dùng máy tính, biết viết một cái đơn xin việc cho ra hồn. Những thứ mình thấy bình thường, với người đang bí, nó là cả một lối ra.
Dạy nghề cũng là một cách bố thí rất bền. Vì người được dạy, sau này lại dạy cho người khác. Cái nghề cứ thế mà lan ra. Một ông thợ dạy mười người thợ. Mười người thợ đó, mỗi người lại dạy thêm vài người nữa. Chẳng mấy chốc, cả một xóm có nghề. Cả một xóm bớt nghèo. Cái phước của việc cho đi một cái nghề, nó không dừng lại ở một người.
Nhưng dạy nghề cần một thứ mà cho tiền không cần. Đó là sự kiên nhẫn. Dạy một người chưa biết gì thì mệt lắm. Họ làm sai, làm hỏng, làm chậm. Mình phải ngồi xuống, chỉ từng chút một, sửa từng lỗi một. Có khi dạy ba lần họ mới nhớ. Có khi dạy cả tháng mới thành. Người nóng tính thì dạy không nổi. Người ích kỷ cũng dạy không nổi. Vì dạy nghề là cho đi thứ mình đã mất bao năm mới có được. Không phải ai cũng sẵn lòng.
Ông chủ tiệm sửa xe đầu ngõ tôi quen, ông nói: tao dạy nó, mai mốt nó giỏi hơn tao, nó mở tiệm cạnh tao thì sao? Tôi hỏi lại: vậy sao ông còn dạy? Ông cười: thì tao già rồi, tao dạy được bao nhiêu đứa thì hay bấy nhiêu. Biết đâu sau này tao ốm, chính nó lại là đứa sửa xe cho tao.
Nghe ông nói, tôi hiểu ra một điều. Bố thí lớn nhất không phải là cho nhiều nhất. Mà là cho thứ giúp người ta tự đứng lên được. Một bữa cơm giúp người ta qua một ngày. Một cái nghề giúp người ta qua một đời.
Nếu quanh bạn có ai đó đang thất nghiệp, đang bí đường, đang không biết mai mốt sống bằng gì, hãy nghĩ xem mình có cái nghề, cái kỹ năng nào để chia sẻ không. Không cần dạy thành thầy. Chỉ cần chỉ cho họ bước đầu tiên. Đôi khi, bước đầu tiên đó là cả một đời người.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư