Mỗi lần tới giỗ cha, anh Hai lại thấy lòng mình nặng. Cha mất đã mười năm. Nhưng chuyện cũ thì chưa mất. Hồi cha còn sống, hai cha con cãi nhau một trận lớn về chuyện bán đất. Cha mắng anh bất hiếu. Anh bỏ nhà đi ba tháng. Khi anh về, cha đã yếu. Hai người không ai mở lời xin lỗi ai. Rồi cha mất. Từ đó, mỗi lần thắp nhang, anh vừa thương cha, vừa giận cha. Thương và giận ở chung một chỗ, làm lòng anh không yên.
Tha thứ cho người đã khuất là chuyện khó nói. Người đã khuất không còn nghe được lời tha thứ của mình. Mình có tha thứ hay không, họ cũng không biết. Vậy tha thứ để làm gì. Tha thứ là để gỡ nút oán trong lòng mình. Nút đó không nằm ở người đã khuất. Nó nằm ở mình.
Sách Trung Dung Tân Khảo có giảng một điều rất đẹp về đạo hiếu. Người xưa thờ cúng tổ tiên vì cho rằng trọng người đã khuất như người hãy còn. Trước sau mất cũng như còn, dẫu là sống thác chẳng mòn tình thâm. Người mất rồi, tình thân không mất. Lòng hiếu thuận không phân biệt sống chết. Nghĩa là, mối quan hệ với người đã khuất vẫn còn tiếp tục, chỉ là tiếp tục theo một cách khác. Không còn cãi nhau được nữa. Không còn ôm nhau được nữa. Chỉ còn lại những gì mình giữ trong lòng.
Hiểu như vậy, tha thứ cho người đã khuất không phải là tha cho một người ở đâu đó xa xôi. Là dọn dẹp lại căn nhà trong lòng mình, nơi người đó vẫn đang ở. Căn nhà đó bừa bộn vì những lời chưa nói, những chuyện chưa xong. Dọn dẹp nó là việc của mình, làm cho mình được yên.
Có người hỏi: cha mẹ đã làm mình tổn thương thật, tha thứ có phải là nói rằng những việc đó là đúng không. Không phải. Tha thứ không phải là xóa tội. Tha thứ là thôi không để chuyện cũ điều khiển mình nữa. Người xưa có thể đã sai. Mình có quyền nhớ rằng họ đã sai. Nhưng mình không cần mang cái sai đó theo mình mỗi ngày, như mang một hòn đá trong túi. Tha thứ là đặt hòn đá xuống. Đặt xuống không có nghĩa là quên. Quên và đặt xuống là hai việc khác nhau.
Muốn gỡ nút oán với người đã khuất, có vài việc nhỏ có thể làm, từ từ, không vội.
Việc thứ nhất, nhìn lại người đó bằng con mắt của một người trưởng thành, không phải con mắt của đứa trẻ ngày xưa. Hồi đó mình là con, mình thấy cha mẹ to lớn, đúng sai rõ ràng. Bây giờ mình đã lớn, mình hiểu cha mẹ cũng chỉ là những con người bình thường, cũng lo sợ, cũng thiếu thốn, cũng bị cha mẹ của họ làm tổn thương. Hiểu được như vậy, giận vẫn còn, nhưng giận nhẹ đi một chút.
Việc thứ hai, giữ lại điều tốt, buông điều xấu. Người đã khuất không phải chỉ có lỗi lầm. Họ cũng có những điều tốt. Cha của anh Hai nóng tính, nhưng cha cũng là người dậy sớm nấu cơm cho con đi học. Mẹ của người khác hay la mắng, nhưng mẹ cũng là người thức trắng đêm khi con ốm. Giữ lại điều tốt không phải là bao biện cho điều xấu. Là nhìn người đó cho trọn vẹn, không phải chỉ nhìn một vết thương.
Việc thứ ba, làm một việc tốt để trả ơn, thay vì giữ một lời oán để trả thù. Người xưa dạy rằng hiếu thảo sáng suốt là nối được chí lớn của tổ tiên, tiếp tục được sự nghiệp còn dang dở của họ. Cha mẹ mong con sống tốt. Mình sống tốt, sống tử tế, nuôi dạy con cái nên người, đó là cách trả ơn thật nhất. Thắp nhang mà lòng còn oán thì nhang cũng không thơm. Sống tốt thì không cần nói nhiều, người đã khuất cũng được yên.
Việc thứ tư, nếu lòng còn nặng quá, hãy nói ra, dù chỉ nói một mình. Ra mộ, thắp nhang, nói hết những gì chưa nói: con giận cha vì chuyện này, con thương cha vì chuyện kia, bây giờ con muốn buông xuống. Nói ra không phải để người đã khuất nghe. Nói ra để tai mình nghe được lòng mình. Nhiều người sau khi nói xong thấy nhẹ hẳn. Nút oán nhiều khi chỉ cần được nói ra là tự lỏng.
Anh Hai sau mười năm mới làm được việc đó. Một lần giỗ cha, anh ra mộ sớm, ngồi một mình thật lâu. Anh kể hết chuyện cũ, rồi anh nói: con tha thứ cho cha, và con cũng mong cha tha thứ cho con. Anh nói xong thì khóc. Khóc xong thì nhẹ. Về nhà, anh nấu một mâm cơm cúng cha, lần đầu tiên trong mười năm anh thấy bữa giỗ không còn nặng nề nữa. Anh nói: hóa ra tha thứ cho người đã khuất là tha thứ cho chính mình. Cha đã đi rồi. Người còn ở lại là mình. Mình yên thì cha mới yên.
Ai cũng có một người đã khuất mà lòng còn vướng. Có thể là cha, là mẹ, là người thân nào đó. Vướng không phải vì mình xấu. Vướng vì mình thương mà chưa kịp nói, giận mà chưa kịp buông. Bây giờ vẫn chưa muộn. Người đã khuất không còn nghe được, nhưng lòng mình thì nghe được. Gỡ nút oán xuống, giữ lại tình thân. Trước sau mất cũng như còn. Tình thâm thì không mòn. Đó là cách thương người đã khuất cho trọn vẹn, và thương chính mình cho nhẹ nhàng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư