Nhà tôi có một cái khung treo trên tường. Trong khung là tấm bằng khen của ba tôi, từ hồi ông còn đi học. Tấm bằng đã ố vàng. Chữ đã mờ. Nhưng ba tôi vẫn giữ. Ông bảo, cái bằng đó không phải để khoe. Nó để nhắc ông rằng hồi trẻ ông đã cố gắng như thế nào.
Nhiều nhà cũng vậy. Tường nhà treo đầy bằng khen, giấy khen, huy chương. Có nhà treo bằng của con. Có nhà treo bằng của cha. Nhìn vào, người ta biết nhà đó coi trọng chuyện học hành. Nhưng cũng có người hỏi. Cái bằng đó, nó nói lên được bao nhiêu về con người thật?
Trong Tử Vi, có hai ngôi sao nói về chuyện này. Đó là sao Thai Phụ và sao Phong Cáo. Sách Tử Vi Đẩu Số Tân Biên ghi rõ cách an hai sao này. Thai Phụ bắt đầu từ cung Ngọ là giờ Tý, tính thuận tới giờ sinh, ngưng tại cung nào thì an Thai Phụ tại cung ấy. Phong Cáo bắt đầu từ cung Dần là giờ Tý, tính thuận tới giờ sinh, ngưng tại cung nào thì an Phong Cáo tại cung ấy. Ngoài ra, sách còn ghi một cách nữa. Căn cứ vào cung của sao Văn Khúc, sau hai cung là sao Thai Phụ, trước hai cung là sao Phong Cáo. Thí dụ, Văn Khúc ở Thìn thì Thai Phụ an ở Ngọ, Phong Cáo an ở Dần.
Nghe thì rắc rối. Nhưng ý của người xưa thì đơn giản. Hai sao này đi gần với Văn Khúc, là sao của chuyện học hành, chữ nghĩa. Cho nên người ta xem chúng như dấu hiệu của bằng cấp, của sự khen thưởng, của cái danh mà người đời trao cho. Thai Phụ như cái bằng. Phong Cáo như lời khen. Một cái là giấy tờ. Một cái là tiếng tăm.
Nhưng phải nói rõ một điều. Đây là cách nhìn tham khảo của văn hóa xưa. Không phải là lời phán chắc chắn về số phận của ai. Một người có bằng cấp đầy mình, chưa chắc đã là người giỏi thật. Một người không có tấm bằng nào, chưa chắc đã là người dốt. Cái bằng chỉ nói rằng người đó đã từng đi qua một kỳ thi, một khóa học. Nó không nói được người đó sống tử tế ra sao, làm việc có trách nhiệm ra sao.
Tôi có một người anh họ. Anh học rất giỏi. Bằng cấp đầy đủ. Đi làm công ty lớn. Lương cao. Nhưng anh sống rất khổ. Anh lúc nào cũng sợ mất việc. Sợ người khác giỏi hơn mình. Sợ cái bằng của mình không còn giá trị. Anh bám vào cái bằng như người chết đuối bám vào phao. Mà càng bám, anh càng mệt. Vì cái bằng là chuyện của quá khứ. Nó không bảo vệ được anh ở hiện tại.
Ngược lại, tôi biết một chị bán bánh ở đầu chợ. Chị không có bằng cấp gì. Học hết lớp chín thì nghỉ. Nhưng bánh của chị ngon nhất chợ. Chị dậy từ ba giờ sáng. Chị chọn bột kỹ. Chị cân đường đúng. Khách ăn một lần thì nhớ. Chị không có tấm bằng nào treo trên tường. Nhưng chị có cái thật. Cái thật đó là tay nghề của chị. Là sự tử tế của chị. Là cái uy tín mà chị gây dựng từng ngày.
Thai Phụ và Phong Cáo, nếu hiểu theo nghĩa đẹp nhất, thì chúng nhắc mình một điều. Học để làm người, không phải để lấy bằng. Khen để khích lệ, không phải để khoe. Cái bằng có giá trị khi nó đi cùng với cái thật. Cái khen có giá trị khi nó đúng với con người thật.
Nhiều cha mẹ ngày nay khổ vì chuyện này. Con được giấy khen thì mừng. Con không được giấy khen thì buồn. Có nhà ép con học ngày học đêm, chỉ để có thêm một tấm giấy khen treo tường. Nhưng họ quên hỏi con một câu. Con có thích học không? Con học để làm gì? Tấm giấy khen đó, nếu đổi bằng tuổi thơ của con, thì có đáng không?
Người xưa đặt Thai Phụ và Phong Cáo đi cùng với Văn Khúc, là có ý của họ. Văn Khúc là cái học thật. Thai Phụ, Phong Cáo chỉ là cái đi kèm. Học thật thì bằng khen tự đến. Bằng khen mà không có học thật, thì chỉ là tờ giấy. Tờ giấy thì ố vàng theo thời gian. Nhưng cái học thật, cái tay nghề thật, thì theo mình cả đời.
Cho nên, nếu nhà mình có bằng khen, hãy giữ nó như ba tôi giữ tấm bằng của ông. Giữ để nhắc mình đã từng cố gắng. Đừng giữ để khoe với người khác. Và nếu nhà mình không có tấm bằng nào, cũng đừng buồn. Hãy hỏi mình một câu khác. Mình có cái thật nào không? Cái thật đó là nghề của mình. Là cách mình sống. Là lòng tốt của mình. Có cái thật đó, thì không cần bằng khen, người ta vẫn quý mình.
Sao Thai Phụ, sao Phong Cáo, cuối cùng cũng chỉ là hai cái tên trong sách xưa. Chúng không quyết định đời ai. Chúng chỉ nhắc mình nhớ một điều. Cái bằng là cái ngoài. Cái thật là cái trong. Đừng để cái ngoài lấn át cái trong. Sống như vậy, thì dù có bằng hay không có bằng, lòng mình cũng yên.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư