Nước lên vào một đêm không trăng. Lúc đầu chỉ là tiếng mưa rào rào trên mái tôn. Rồi nước tràn qua sân, tràn vào nhà, dâng lên tới đầu gối, tới ngang hông. Cả nhà kê đồ đạc lên cao, ngồi co ro trên gác, nhìn nước đục ngầu chảy qua. Sáng hôm sau, nước rút. Để lại một lớp bùn dày, mùi tanh, và một căn nhà tan hoang.
Người đàn ông đứng giữa nhà, nhìn cái tủ gỗ bị ngâm nước trương phồng, cái tivi không bật lên được nữa, mấy bao lúa ướt sũng. Cả năm làm lụng, chỉ một đêm nước là mất gần hết. Ông không khóc. Ông chỉ thở dài, xắn tay áo lên và bắt đầu dọn. Vợ ông quét bùn, con ông khiêng đồ ra sân phơi. Hàng xóm cũng vậy. Cả xóm cùng dọn bùn, cùng phơi đồ, cùng cười nói với nhau như chưa có chuyện gì. Người miền lũ quen rồi. Năm nào nước cũng về. Năm nào cũng mất mát. Rồi năm nào cũng làm lại.
Có người hỏi ông: sao không bỏ đi nơi khác mà sống? Ông cười: đi đâu? Đất này là đất của tổ tiên. Lũ về thì mình chịu, rồi mình làm lại. Đời người cũng vậy thôi. Có cái gì giữ mãi được đâu.
Câu nói tưởng đơn giản ấy lại đúng với một lẽ rất sâu trong đạo Phật. Trong kho sách cổ có câu dạy rằng vạn vật trên thế gian đều bị vô thường nuốt chửng. Chỉ có cái không sinh không diệt mới còn mãi. Nghe thì xa xôi, nhưng nhìn trận lũ vừa rồi thì thấy rõ ngay. Cái nhà mình tưởng chắc chắn, một đêm nước là xiêu vẹo. Cái tủ mình tưởng bền, ngâm nước là hư. Đồ đạc, tiền bạc, mùa màng, tất cả đều có thể mất đi trong một đêm. Không phải vì mình làm gì sai. Mà vì bản chất của mọi thứ là đổi thay.
Nhưng điều đáng nói là: lũ cuốn đi đồ đạc, mà không cuốn đi được con người. Sau lũ, người ta vẫn ngồi lại với nhau, vẫn chia nhau gói mì, vẫn giúp nhau lợp lại mái nhà. Cái mất thì đã mất. Cái còn là tình người, là sức người, là ý chí làm lại. Vô thường lấy đi của cải, nhưng nó cũng dạy mình một điều: cái quý nhất không phải là đồ đạc trong nhà, mà là người trong nhà còn nguyên vẹn.
Nhiều người sau một trận lũ hay một biến cố lớn, cứ mãi tiếc những gì đã mất. Tiếc cái tủ, tiếc cái tivi, tiếc mấy bao lúa. Tiếc mãi thì thành khổ. Bởi vì những thứ ấy đã đi rồi, tiếc cũng không quay lại. Cái khôn ngoan là nhìn xem mình còn gì. Còn sức khỏe, còn vợ con, còn xóm giềng, còn đôi tay. Thế là đủ để làm lại. Làm lại từ đầu không phải là thất bại. Làm lại là bản lĩnh.
Cũng như dòng nước lũ, đời người có lúc lên, lúc xuống. Có năm được mùa, có năm mất trắng. Có lúc nhà cửa đầy đủ, có lúc trắng tay. Ai mà giữ mãi được một trạng thái? Ngay cả dòng sông trước nhà cũng vậy. Mùa khô nước cạn trơ đáy. Mùa lũ nước dâng ngập bờ. Sông còn đổi thay, huống gì đời người.
Người miền lũ có một cái hay: họ không oán trời. Họ biết lũ là chuyện của đất trời, không phải chuyện để oán trách. Họ dọn bùn, phơi lúa, sửa nhà, rồi gieo vụ mới. Họ sống chung với vô thường mà không sợ nó. Đó chính là trí tuệ. Không phải trí tuệ trong sách vở, mà là trí tuệ của người đã nhiều lần mất mát và nhiều lần đứng dậy.
Sau lũ, có một điều lạ: nhà nào cũng sạch hơn trước. Bùn trôi đi, đồ cũ hỏng thì bỏ, nhà cửa được dọn dẹp lại từ đầu. Có người nói đùa: lũ về như một lần dọn nhà lớn. Mất mát thì thật, nhưng cũng là dịp để buông bớt những thứ mình giữ mà không cần. Cái tủ cũ đáng lẽ bỏ từ lâu, lũ giúp mình bỏ. Mấy thứ linh tinh chất đống, lũ cuốn đi giúp mình nhẹ nhà.
Nếu bạn đang gặp một trận lũ trong đời mình, dù là lũ nước hay lũ của biến cố, hãy nhớ: nước rồi sẽ rút. Bùn rồi sẽ khô. Cái mất đã mất, đừng níu. Cái còn là mình, là người thân, là ngày mai. Dọn dẹp xong, mình làm lại. Đời người không đo bằng những gì mình giữ được, mà đo bằng những lần mình đứng dậy sau khi mất mát.
Nước lên rồi nước rút. Nhà cửa đổi thay. Nhưng người còn, thì nhà sẽ lại là nhà.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư