Ông Tư làm kế toán cho một công ty vận tải suốt ba mươi tám năm. Sáng nào ông cũng dậy lúc năm rưỡi, uống ly cà phê, mặc áo sơ mi trắng, đạp xe đi làm. Đồng nghiệp gọi ông là "ông Tư sổ sách" vì sổ nào qua tay ông cũng ngay ngắn. Rồi đến ngày sinh nhật thứ sáu mươi, công ty làm tiệc chia tay. Ông nhận bó hoa, nhận cái đồng hồ, mọi người vỗ tay, chụp hình. Ông cười, cảm ơn, rồi đạp xe về nhà.
Sáng hôm sau, đồng hồ báo thức reo lúc năm rưỡi như mọi ngày. Ông mở mắt, nằm yên một lúc, rồi tắt báo thức. Hôm nay ông không phải đi làm nữa. Không còn ai đợi ông ở phòng kế toán. Không còn cuốn sổ nào cần ông ký. Ông ngồi dậy, đi ra bếp, pha cà phê, rồi ngồi nhìn ra cửa sổ. Ngoài đường, người ta vẫn đi làm như mọi ngày. Chỉ có ông là dừng lại.
Ông kể với tôi: "Cả đời tôi gắn với cái bàn làm việc. Bây giờ không còn cái bàn ấy, tôi không biết mình là ai nữa."
Câu nói ấy nghe buồn, nhưng nó thật. Nhiều người trong chúng ta sống bằng chức danh: anh là kế toán, chị là cô giáo, ông là giám đốc. Chức danh thành cái tên thứ hai của mình. Rồi một ngày chức danh ấy hết hạn, mình chợt thấy mình trống rỗng. Không phải vì mình mất việc, mà vì mình tưởng mình chính là công việc đó.
Các thiền sư Việt Nam xưa có câu rất mộc mạc: sanh, già, bệnh, chết là lẽ thường xưa nay. Già đi không phải là chuyện lạ, không phải là hình phạt. Nó là lẽ thường. Cũng như vậy, về hưu là một lẽ thường của đời đi làm. Có bắt đầu thì có kết thúc. Có nhận việc thì có ngày giao lại. Chỉ là mình quen nghĩ cái bắt đầu thì nhớ, cái kết thúc thì quên.
Nhưng về hưu không chỉ là hết đi làm. Nó là một lần "chết nhỏ" của một vai trò. Vai kế toán của ông Tư đã chết. Người kế toán ấy không còn nữa. Nếu ông cứ ôm chặt vai đó, ông sẽ khổ dài dài. Mỗi sáng ông sẽ nhớ cái bàn, nhớ cuốn sổ, nhớ tiếng máy tính, và thấy mình thừa ra. Nhưng nếu ông hiểu rằng vai đó chỉ là một vai, ông sẽ thấy phía sau vai đó còn nhiều vai khác đang đợi.
Ông Tư vẫn là ông Tư. Ông vẫn là chồng của bà Tư, là cha của hai đứa con, là ông ngoại của ba đứa cháu, là người hàng xóm biết sửa xe đạp, là người biết trồng rau rất giỏi. Những vai đó không ai lấy đi được, vì chúng không gắn với cái bàn làm việc. Chúng gắn với con người ông.
Một tháng sau ngày về hưu, tôi ghé nhà ông. Ông đang ngồi ngoài sân, dạy đứa cháu ngoại làm bài toán. Ông cười, bảo: "Bây giờ tôi mới hiểu, ba mươi tám năm tôi làm sổ sách cho công ty, nhưng cái nghề thật của tôi là làm ông ngoại." Ông nói đùa, nhưng mắt ông sáng lên. Ông đã tìm thấy một cái bàn làm việc mới, không có ai trả lương, nhưng có người cần ông thật sự.
Về hưu cũng giống như mùa thu của một cái cây. Lá rụng không phải vì cây chết, mà vì cây đang chuẩn bị cho mùa sau. Người về hưu không phải là người hết giá trị. Chỉ là giá trị của họ chuyển chỗ: từ công ty sang gia đình, từ sổ sách sang con cháu, từ những con số sang những con người.
Nếu bạn sắp về hưu, hay đã về hưu, xin đừng sợ cái trống rỗng buổi sáng đầu tiên. Cái trống đó không phải là mất mát. Nó là khoảng trống để một vai mới bước vào. Sanh, già, bệnh, chết là lẽ thường. Về hưu cũng là lẽ thường. Và lẽ thường nào cũng mang theo một món quà, nếu mình chịu mở ra xem.
Ông Tư bây giờ dậy lúc sáu giờ, không còn năm rưỡi nữa. Ông uống cà phê chậm hơn, tưới rau lâu hơn, dạy cháu học kỹ hơn. Ông bảo: "Hồi đi làm, tôi sống theo đồng hồ của công ty. Bây giờ tôi sống theo đồng hồ của mình." Đó không phải là kết thúc của một đời đi làm. Đó là bắt đầu của một đời khác, đời của chính ông.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư