Chú Sáu hút thuốc đã mười năm. Mỗi sáng thức dậy, việc đầu tiên của chú là châm một điếu thuốc. Sau bữa cơm, một điếu. Lúc làm việc căng thẳng, một điếu. Lúc ngồi chơi với bạn bè, một điếu. Thuốc đã thành một phần trong ngày của chú, như ăn cơm, như uống nước. Ai khuyên chú bỏ, chú cũng cười: "Hút mười năm rồi, bỏ sao được. Tính tôi là vậy."
Một hôm, chú đi khám sức khỏe. Bác sĩ nói phổi của chú có vấn đề, phải bỏ thuốc ngay, không thì sẽ nặng thêm. Chú nghe xong, im lặng một lúc, rồi về nhà, vứt hết thuốc lá trong nhà đi. Từ hôm đó, chú không hút nữa. Một ngày, hai ngày, một tuần, một tháng. Đến nay đã được nửa năm. Người quen gặp chú đều ngạc nhiên: "Ủa, chú bỏ thuốc thật à?" Chú cười: "Ừ, bỏ rồi. Hóa ra cũng không khó như mình tưởng."
Một thói quen mười năm, bỏ trong một ngày. Nghe thì khó tin, nhưng đó là sự thật. Thói quen không phải là một sợi dây sắt trói ta lại. Nó chỉ là một lối mòn trong tâm. Đi mãi một lối thì thành đường. Nhưng đường mòn cũng có thể lấp lại, và lối mới cũng có thể mở ra. Chỉ cần có một lý do đủ mạnh, và một quyết định đủ dứt khoát.
Trong sách Phật Học Cơ Bản có dạy về phép quán tâm vô thường: tâm người lúc nghĩ tốt, lúc nghĩ xấu, lúc nghĩ chuyện mình, lúc nghĩ chuyện người, lúc vui, lúc buồn, đổi thay không ngừng. Nói bằng lời thường thì là thế này: tâm của ta không phải là một tảng đá. Nó là một dòng nước, lúc trong, lúc đục, lúc lặng, lúc sóng. Hôm nay ta nghĩ một đằng, mai ta có thể nghĩ một nẻo. Hôm nay ta thích cái này, mai ta có thể chán nó. Nếu tâm đã đổi thay như vậy, thì thói quen, vốn là sản phẩm của tâm, làm sao có thể cố định được?
Nhiều người cứ nghĩ thói quen là bản chất của mình. Tôi là người dậy muộn, tôi là người hay quên, tôi là người nóng tính, tôi là người lười vận động. Họ nói "tôi là" như thể đó là một sự thật không thể thay đổi. Nhưng thật ra, đó chỉ là thói quen. Mà thói quen thì hình thành từ những lần lặp lại. Lặp lại đủ nhiều thì thành quen. Nhưng quen không có nghĩa là mãi mãi. Chỉ cần ngừng lặp lại, thói quen sẽ yếu dần, rồi biến mất. Giống như một con đường mòn, không ai đi nữa thì cỏ sẽ mọc lại.
Vấn đề là, ta thường không tin mình có thể thay đổi. Ta tin rằng mình là người như vậy, và sẽ mãi như vậy. Niềm tin đó mới là sợi dây trói thật sự, chứ không phải thói quen. Chú Sáu bỏ thuốc được, không phải vì chú có ý chí sắt đá hơn người khác. Mà vì chú đã thấy rõ một điều: sức khỏe của mình quan trọng hơn điếu thuốc. Khi thấy rõ như vậy, quyết định bỏ thuốc trở nên dễ dàng. Không phải là ép mình, mà là chọn điều tốt hơn.
Muốn đổi một thói quen, đừng bắt đầu bằng việc chống lại nó. Càng chống, nó càng mạnh. Hãy bắt đầu bằng việc nhìn rõ nó. Mỗi lần muốn hút thuốc, chú Sáu lại hỏi mình: "Mình hút vì thèm, hay vì buồn miệng, hay vì quen tay?" Hỏi vậy vài lần, chú nhận ra: phần lớn thời gian, chú hút không phải vì thèm, mà vì quen. Tay rảnh thì muốn cầm điếu thuốc. Miệng rảnh thì muốn ngậm điếu thuốc. Hiểu ra như vậy, chú tìm việc khác cho tay và miệng: uống một ly nước, ăn một miếng trái cây, đi dạo một vòng. Dần dần, cơn thèm cũng qua.
Thói quen tốt cũng hình thành theo cách đó. Muốn dậy sớm, đừng đặt mục tiêu dậy lúc năm giờ ngay từ ngày đầu. Hãy dậy sớm hơn mười phút mỗi ngày. Muốn đọc sách, đừng ép mình đọc một cuốn trong một tuần. Hãy đọc mười trang mỗi tối. Muốn tập thể dục, đừng đăng ký một khóa tập nặng. Hãy đi bộ mười phút sau bữa cơm. Nhỏ thôi, nhưng đều đặn. Tâm vô thường, nên hôm nay ta làm được một chút, mai ta làm được thêm một chút. Tích tiểu thành đại.
Chú Sáu bây giờ mỗi sáng dậy sớm, đi bộ một vòng quanh xóm, rồi về uống trà. Chú nói: "Hồi xưa tôi cứ tưởng mình không bỏ được thuốc. Giờ tôi mới biết, không phải là tôi không bỏ được, mà là tôi chưa muốn bỏ. Khi muốn rồi, thì bỏ được." Câu nói đó giản dị, mà đúng với lẽ vô thường: không có gì trong ta là cố định. Thói quen mười năm cũng có thể bỏ trong một ngày. Chỉ cần ta thấy rõ nó, và quyết định đổi thay.
Hãy thử nhìn lại một thói quen của mình. Có thói quen nào ta muốn đổi, mà cứ nói "tính tôi là vậy" không? Nếu có, hãy nhớ chú Sáu. Mười năm hút thuốc, một ngày bỏ được. Vậy thì thói quen của ta, có gì mà không đổi được?
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư