Có một lần, tôi ngồi bên bờ sông, nhìn nước chảy. Nước cứ chảy mãi, không ngừng. Lá rơi xuống nước, trôi đi. Bọt nổi lên, rồi tan. Tôi nhìn dòng sông mà nghĩ: mọi thứ trên đời này, có khác gì dòng sông đâu? Đến rồi đi. Sanh rồi diệt. Không có gì ở yên một chỗ. Nhưng dòng sông thì vẫn ở đó. Nước chảy đi, mà sông thì còn. Cái gì trong mình, cũng như dòng sông vậy? Có cái gì trong mình, là không đổi, giữa dòng đời đổi thay?
Trong sách Đạo Môn Ngữ Yếu có trích lời của Lục Tổ Huệ Năng, một câu nói rất nổi tiếng: "Hà kỳ tự tính bản tự thanh tịnh, hà kỳ tự tính bản bất sanh diệt." Nghĩa là: nào ngờ tự tính vốn tự thanh tịnh, nào ngờ tự tính vốn không sanh diệt. Tự tính, là bản tính thật của mình, cái vốn có trong mình từ trước đến nay. Nó vốn thanh tịnh. Nó vốn không sanh không diệt.
Câu này, Lục Tổ nói ra trong lúc ngộ đạo. Ngài chợt nhận ra: hóa ra, trong mình vốn đã có một thứ không sanh không diệt. Mình cứ đi tìm ở bên ngoài, mà không biết nó ở ngay trong mình. Như người đi tìm nước, mà không biết mình đang đứng giữa sông. Như người đi tìm ánh sáng, mà không biết mặt trời đã ở trên đầu.
Tự tính vốn không sanh diệt, nghĩa là sao? Nghĩa là trong mình, có một cái biết, một cái tâm, không bị sanh diệt chi phối. Thân mình sanh rồi diệt. Ý nghĩ mình sanh rồi diệt. Cảm xúc mình sanh rồi diệt. Nhưng cái biết ấy, nó chỉ biết thôi. Nó biết thân mình đang già đi. Nó biết ý nghĩ mình đang đến rồi đi. Nó biết cảm xúc mình đang vui rồi buồn. Nó biết tất cả, mà nó không sanh không diệt theo những thứ ấy.
Nói cho dễ hiểu, tự tính như mặt gương. Gương soi cái gì, thì hiện cái đó. Người đến, gương hiện người. Người đi, gương không còn hiện người nữa. Nhưng gương thì vẫn ở đó. Gương không sanh theo người đến, cũng không diệt theo người đi. Tâm mình cũng vậy. Cảnh đến, tâm biết cảnh. Cảnh đi, tâm vẫn ở đó. Tâm không mất đi theo cảnh.
Nhiều người nghe câu này, sẽ hỏi: nếu tự tính vốn không sanh diệt, vốn thanh tịnh, thì sao mình vẫn khổ? Mình vẫn khổ, vì mình quên mất tự tính của mình. Mình cứ chạy theo những thứ sanh diệt, mà quên mất cái không sanh diệt trong mình. Mình cứ bám vào thân này, ý nghĩ này, cảm xúc này, mà tưởng đó là mình. Nhưng những thứ ấy, đều sanh diệt. Bám vào chúng, thì mình khổ. Vì chúng thay đổi, mà mình muốn chúng đừng thay đổi.
Muốn hết khổ, không phải là đi tìm một thứ gì mới. Mà là quay về với cái mình vốn đã có. Ngồi yên lại. Thở một hơi. Hỏi mình: cái gì trong mình đang biết mình đang thở? Cái biết ấy, nó có sanh diệt không? Nó vẫn ở đó, từ sáng đến tối. Nó vẫn ở đó, từ hôm qua đến hôm nay. Nó không già đi theo thân mình. Nó không buồn theo cảm xúc mình. Nó chỉ biết thôi. Đó chính là tự tính.
Khi mình nhận ra tự tính của mình, mình sẽ thấy nhẹ nhõm. Vì mình biết, dù đời có đổi thay đến mấy, vẫn có một thứ trong mình không đổi. Thân già đi, không sao. Ý nghĩ đến rồi đi, không sao. Cảm xúc vui buồn, không sao. Vì tất cả những thứ ấy, chỉ là khách qua đường. Còn mình, tự tính của mình, là chủ nhà. Khách đến rồi đi. Chủ nhà thì vẫn ở đó.
Dòng sông cứ chảy. Nước cứ trôi. Lá cứ rơi. Bọt cứ tan. Nhưng dòng sông thì vẫn ở đó. Mình cũng vậy. Đời cứ đổi thay. Mọi thứ cứ sanh diệt. Nhưng tự tính của mình, thì không sanh không diệt. Nhớ lấy điều ấy, mà sống cho vững vàng. Đừng sợ sự đổi thay. Vì giữa dòng đổi thay, mình vẫn có một thứ không đổi. Đó là chính mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư