Có một câu chuyện kể rằng, một người kia đi khám bệnh, bác sĩ bảo anh chỉ còn sống được vài tháng. Anh trở về nhà, ngồi lặng cả buổi chiều. Rồi anh bắt đầu làm những việc mà bao năm qua anh cứ hẹn: anh xin lỗi người bạn cũ, anh đưa vợ đi chơi một chuyến, anh ngồi chơi với con cả buổi tối mà không cầm điện thoại. Vài tháng sau, kết quả khám lại cho thấy chẩn đoán ban đầu đã sai, anh vẫn sống khỏe. Anh cười và nói: may mà tôi đã sống như thể mình sắp chết. Nếu không, tôi đã phí thêm nhiều năm nữa.
Câu chuyện đó có thật hay không, không quan trọng. Quan trọng là nó chạm vào một sự thật: ta sống như thể mình sẽ sống mãi. Ta hẹn mai mới làm việc tốt. Ta hẹn mai mới xin lỗi. Ta hẹn mai mới thương người thân. Nhưng ngày mai có chắc sẽ đến không? Trong kinh có lời dạy: ngày nay đã qua, mạng sống giảm đi một phần, như con cá ở dưới ao nước sắp cạn, mỗi ngày qua là mỗi ngày gần với cái chết. Mạng người trong hơi thở. Thở ra mà không hít vào, là xong một đời.
Nghe thì đáng sợ. Nhưng lời dạy đó không phải để làm ta sợ. Nó để làm ta tỉnh. Người ta thường nói: phải tinh tấn, như cứu lửa cháy đầu. Nếu đầu có tóc bị một đốm lửa rớt vào, lúc đó ta có thong thả ngồi xem nó cháy ra sao không? Không. Ta dập tắt ngay. Cũng vậy, biết được thân này vô thường, mạng người trong hơi thở, thì ta không thể chần chờ được, không thể sống ngày nay chờ ngày mai, sống ngày mai chờ ngày mốt. Cứ như vậy để ngày qua ngày, mất hết thì giờ quý báu.
Trong kinh Pháp Cú cũng có lời nhắc: niệm thân, niệm vô thường, ngày đêm luôn luôn niệm. Niệm vô thường không có nghĩa là ngồi nghĩ về cái chết cả ngày cho buồn. Niệm vô thường có nghĩa là luôn nhớ rằng mọi thứ đang đổi thay, để ta sống cho trọn vẹn trong từng việc nhỏ. Ăn một bữa cơm thì ăn cho trọn vẹn, biết ơn người nấu. Nói chuyện với cha mẹ thì nghe cho trọn vẹn, đừng vừa nghe vừa lướt điện thoại. Làm một việc thiện thì làm cho hết lòng, đừng đợi đến khi có nhiều tiền mới làm.
Biết mình sẽ chết, ta sống khác đi thế nào? Trước hết, ta bớt giận. Giận một người, ta thường giữ cơn giận nhiều ngày, nhiều tháng, có khi nhiều năm. Nhưng nếu biết đời ngắn, ta sẽ hỏi: có đáng không? Giận nhau một ngày, là mất một ngày vui. Giận nhau một năm, là mất một năm thương. Người làm ta giận, mai có thể không còn nữa. Ta cũng vậy. Cơn giận, xét cho cùng, không đáng để ta đánh đổi những ngày quý giá còn lại.
Thứ hai, ta bớt tham. Tham tiền, tham danh, tham hơn thua, tất cả đều dựa trên một niềm tin ngầm: ta còn nhiều thời gian để hưởng. Nhưng nếu thời gian không còn nhiều, ta sẽ thấy những thứ đó nhẹ đi. Tiền đủ dùng là được. Danh vừa đủ là được. Hơn thua một câu, thắng cũng chẳng vui được bao lâu. Người biết mình sẽ chết không phải là người không cần tiền. Họ vẫn làm việc, vẫn lo cho gia đình. Nhưng họ không để tiền bạc và danh vọng trói chặt lòng mình nữa.
Thứ ba, ta thương nhiều hơn. Khi biết thời gian có hạn, ta sẽ ưu tiên những gì thật sự quan trọng. Một buổi chiều ngồi với mẹ. Một bữa cơm có đủ người thân. Một lời cảm ơn nói đúng lúc. Những việc đó không tốn tiền, không cần chuẩn bị nhiều, nhưng ta cứ hẹn mãi. Biết mình sẽ chết, ta không hẹn nữa. Ta làm ngay hôm nay, vì hôm nay là ngày duy nhất ta chắc chắn có.
Có người hỏi: nghĩ về cái chết hoài, có buồn không? Người hiểu vô thường sẽ trả lời: không buồn, mà nhẹ. Buồn là khi ta tưởng mình mất mát. Nhẹ là khi ta biết mình đang có. Mỗi ngày thức dậy, ta còn thở, còn nhìn thấy nắng, còn nghe được tiếng người thân, đó đã là một món quà. Người không nghĩ về cái chết thường xem những món quà đó là chuyện đương nhiên. Người nghĩ về cái chết sẽ biết ơn từng món quà nhỏ đó.
Vậy nên, đừng sợ câu hỏi: biết mình sẽ chết, ta sống khác đi thế nào? Hãy để câu hỏi đó đi cùng ta mỗi ngày. Sáng thức dậy, hỏi mình: hôm nay ta sẽ sống ra sao, nếu đây là một trong những ngày quý giá còn lại? Tối đi ngủ, hỏi mình: hôm nay ta đã sống trọn vẹn chưa? Nếu câu trả lời là chưa, ngày mai ta làm tốt hơn. Nếu câu trả lời là rồi, ta ngủ ngon. Một đời người, xét cho cùng, chỉ là nhiều ngày như vậy cộng lại. Sống trọn một ngày, là đã sống trọn một phần của cả đời.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư