Anh về quê sau mười năm xa nhà. Xe chạy vào làng, anh ngỡ ngàng. Con đường đất ngày xưa giờ đã trải nhựa. Cánh đồng lúa ngày xưa giờ đã thành khu công nghiệp. Và cây đa đầu làng, nơi anh từng trèo lên hái quả, từng ngồi dưới gốc tránh nắng trưa hè, đã không còn nữa. Chỉ còn một khoảng đất trống, với vài cành khô nằm lăn lóc. Anh đứng đó một lúc lâu, lòng chùng xuống. Quê hương trong ký ức của anh, giờ chỉ còn là ký ức.
Quê hương cũng vô thường. Ta cứ tưởng quê hương là thứ không bao giờ đổi thay, là nơi chốn để trở về, là gốc rễ không bao giờ mất. Nhưng quê hương cũng đổi thay. Đường làng thay đổi, nhà cửa thay đổi, người trong làng cũng thay đổi. Người già mất đi, người trẻ đi xa, người mới đến. Cái làng ngày xưa, với tiếng gà gáy sáng, mùi khói bếp chiều, tiếng trẻ con chơi đùa ngoài sân đình, giờ đã khác hẳn. Về quê, ta thấy mình như người khách lạ trong chính quê hương của mình.
Phật Học Chỉ Nam viết: "Biến thiên chính là khổ đau, là tục lụy, là trần ai, là vô thường, là khổ, là uế tạp." Biến thiên là khổ, vì ta muốn mọi thứ đứng yên, muốn quê hương mãi như xưa, muốn cây đa mãi ở đó, muốn con đường làng mãi là đường đất, muốn người xưa mãi còn đó. Nhưng không có gì đứng yên. Quê hương đổi thay là lẽ thường. Người trí không phải là người không buồn khi quê đổi thay, mà là người buồn mà vẫn hiểu, vẫn chấp nhận, vẫn trân trọng những gì còn lại.
Có người về quê thấy đổi thay thì giận dữ, oán trách. Họ trách người ta phá làng, trách thời đại, trách chính quyền. Nhưng oán trách không làm cây đa mọc lại. Quê hương đổi thay không phải vì ai xấu, mà vì đời sống đổi thay. Người dân cần đường nhựa để đi lại, cần khu công nghiệp để có việc làm, cần nhà mới để ở. Cái cũ đi, cái mới đến, đó là quy luật. Giữ mãi cái cũ không phải là yêu quê, mà là níu kéo một thứ đã qua.
Cũng có người vì quê đổi thay mà không muốn về nữa. Họ nói: "Về làm gì, quê giờ khác rồi, không còn như xưa." Nhưng quê hương không chỉ là cây đa, con đường, cánh đồng. Quê hương còn là người. Là mẹ già vẫn ngồi ở hiên chờ con. Là bạn cũ vẫn nhớ tên mình. Là những người hàng xóm vẫn hỏi thăm nhau. Những thứ ấy mới là quê hương thật sự. Đường có thể trải nhựa, nhà có thể xây mới, nhưng tình người thì không đổi, nếu ta còn giữ.
Kinh Pháp Cú dạy: "Quán thân là vật khổ, sinh, lão, bệnh, tử khổ." Thân này đổi thay, quê hương cũng đổi thay, mọi thứ quanh ta đều đổi thay. Hiểu được như vậy, ta sẽ bớt bám víu vào hình dáng bên ngoài của quê hương. Quê hương không nằm ở cây đa hay con đường. Quê hương nằm trong lòng người. Người còn thương quê, còn nhớ quê, còn về quê, thì quê còn đó, dù hình dáng có đổi thay đến đâu.
Anh đứng dưới gốc đa cũ một lúc lâu, rồi anh đi về nhà. Mẹ anh đang ngồi ở hiên, thấy anh về thì mừng rỡ. Bữa cơm tối hôm ấy, mẹ nấu canh chua cá lóc, món anh thích nhất từ nhỏ. Ăn cơm, anh mới hiểu: cây đa có thể không còn, con đường có thể đổi thay, nhưng mùi cơm mẹ nấu thì vẫn vậy, tiếng mẹ cười thì vẫn vậy, tình thương của mẹ thì vẫn vậy. Quê hương thật sự không nằm ngoài kia. Quê hương nằm trong bữa cơm mẹ nấu, trong tiếng mẹ gọi con về ăn cơm, trong những điều giản dị mà không gì thay đổi được.
Cây đa đầu làng đã không còn, nhưng quê hương thì vẫn còn, trong lòng những người con xa quê. Mỗi lần nhớ quê, hãy gọi về cho mẹ một cuộc điện thoại. Hỏi mẹ ăn cơm chưa, hỏi mẹ khỏe không. Mỗi lần về quê, hãy ngồi ăn với mẹ một bữa cơm, đi thăm bạn cũ, chào hỏi người hàng xóm. Những điều nhỏ ấy chính là cách ta giữ quê hương. Quê hương đổi thay là lẽ thường. Nhưng tình quê thì không đổi, nếu ta còn giữ nó trong lòng. Và chỉ cần tình quê còn, thì dù đi xa đến đâu, ta vẫn có một nơi để trở về.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư