Có một câu hỏi mà ai cũng né tránh, nhưng ai cũng phải đối diện: chết là gì? Người ta sợ nhắc đến cái chết, như thể không nhắc thì nó sẽ không đến. Nhưng né tránh không làm cái chết biến mất. Nó chỉ làm ta sống trong sợ hãi âm ỉ, mà không biết mình sợ cái gì.
Trong Kinh Niệm Phật Ba La Mật, có câu: "sinh tử vô thường". Sinh ra rồi chết đi, là lẽ vô thường rõ nhất của đời người. Còn trong sách Thiền Lâm Bảo Huấn, các bậc xưa gọi chuyện này là "sinh tử sự đại": việc sinh tử là việc lớn. Việc lớn không phải để sợ, mà để chuẩn bị.
Chuẩn bị cho cái chết, thực ra là chuẩn bị cho cách sống. Người biết mình sẽ chết, sẽ sống khác đi. Họ bớt tranh giành những thứ nhỏ nhặt. Họ nói lời cảm ơn nhiều hơn. Họ tha thứ nhanh hơn. Không phải vì họ cao siêu, mà vì họ biết thời gian của mình có hạn, không nên phí vào những điều không đáng.
Có một bác lớn tuổi, sau cơn bệnh nặng, thay đổi hẳn. Trước đây bác hay giận con cháu vì những chuyện nhỏ. Sau cơn bệnh, bác cười nhiều hơn, kể chuyện nhiều hơn. Bác bảo: "Suýt nữa thì không còn cơ hội ngồi đây nữa. Giờ mỗi ngày còn được ngồi uống trà với con cháu, là một ngày quý." Bác không nói đạo lý gì cao xa. Bác chỉ sống như người biết quý thời gian.
Sống sao cho nhẹ trước cái chết? Có ba điều.
Điều thứ nhất: sống tử tế mỗi ngày. Không cần làm việc lớn lao. Chỉ cần hôm nay không làm ai buồn vì mình, giúp được ai thì giúp, nói được lời lành thì nói. Người sống như vậy, khi nhìn lại đời mình, lòng không có gì phải hối hận. Nhẹ nhàng là ở đó.
Điều thứ hai: buông những oán hận. Có người mang trong lòng một mối hận mấy chục năm, đến cuối đời vẫn không buông. Người hận thì khổ, người bị hận có khi đã quên từ lâu. Buông hận không phải vì người kia xứng đáng, mà vì mình xứng đáng được nhẹ lòng trong những ngày còn lại.
Điều thứ ba: nói những lời cần nói khi còn kịp. Cảm ơn cha mẹ khi cha mẹ còn nghe được. Xin lỗi người thương khi người ấy còn ở đây. Đừng để những lời quan trọng nhất trở thành những lời không bao giờ được nói. Cái chết đáng sợ nhất không phải là chết, mà là chết trong tiếc nuối vì những điều chưa kịp làm.
"Sinh tử sự đại", việc lớn, nhưng không phải việc đáng sợ. Người nông dân gieo hạt rồi gặt lúa, không sợ mùa gặt. Người sống trọn một đời tử tế, cũng không cần sợ ngày cuối cùng. Chết chỉ là một cánh cửa. Người đã sống tốt, bước qua cửa ấy với lòng nhẹ nhàng.
Người ta thường sợ cái chết, nhưng ít ai hỏi: ta sợ cái gì trong cái chết? Sợ đau đớn, sợ xa người thương, sợ những việc chưa làm xong, sợ một nơi tối tăm không biết đến. Khi tách nỗi sợ ra thành từng phần nhỏ, ta thấy mỗi phần đều có thể nhìn thẳng và chuẩn bị được. Sợ đau, thì sống khỏe, chữa bệnh sớm. Sợ xa người thương, thì thương họ trọn vẹn ngay hôm nay. Sợ việc chưa xong, thì làm dần từng việc một.
Có những người, khi người thân mất đi, mới thấm thía rằng mình chưa kịp nói nhiều điều. Chưa kịp nói cảm ơn. Chưa kịp nói xin lỗi. Chưa kịp ngồi ăn với nhau một bữa thật đàng hoàng. Những điều chưa kịp ấy trở thành nỗi tiếc nuối đeo đẳng nhiều năm. Tiếc nuối không làm người đã mất trở lại. Nhưng nó dạy người còn sống một bài học: đừng để những lời quan trọng phải chờ đến ngày mai.
Chuẩn bị cho cái chết, cũng là sắp xếp lại đời sống. Dặn dò con cháu những điều cần dặn. Làm hòa với những người còn giận. Sắp xếp tài sản cho rõ ràng, để người ở lại không phải tranh chấp. Những việc này nghe có vẻ buồn, nhưng thực ra là việc của người có trách nhiệm. Người chuẩn bị kỹ, ra đi nhẹ nhàng. Người ở lại cũng nhẹ nhàng hơn.
Cũng có người hỏi: chết rồi thì đi đâu? Sách vở nói nhiều điều khác nhau, mỗi cuốn một cách. Nhưng có một điều mà các cuốn đều đồng ý: cách ta sống hôm nay sẽ theo ta đi tiếp. Người sống tử tế, ra đi với lòng thanh thản. Người sống ác, ra đi với lòng nặng nề. Không cần biết phía sau cánh cửa là gì, chỉ cần biết mình bước đến cửa ấy với một lòng đã chuẩn bị, thế là đủ.
Nhìn cái chết như vậy, ta sẽ bớt sợ nó, và sống trọn vẹn hơn. Mỗi buổi sáng thức dậy là một ngày mới được cho thêm. Mỗi bữa cơm với gia đình là một lần sum họp đáng quý. Mỗi lời lành nói ra là một hạt giống tốt gieo xuống. Sống như vậy, ngày cuối cùng đến, ta không cần phải vội vã làm gì thêm. Mọi việc cần làm, ta đã làm rồi.
Vậy nên, đừng né tránh cái chết nữa. Hãy nhìn thẳng vào nó, rồi quay lại sống cho tốt ngày hôm nay. Mỗi ngày sống tử tế là một ngày chuẩn bị tốt nhất cho việc lớn ấy. Và khi ngày ấy đến, ta có thể mỉm cười, như người đã hoàn thành một ngày làm việc đàng hoàng, yên tâm nghỉ ngơi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư