Thế là đến chiều tối, đức Phật và chúng tỳ-khƣu mới tới đƣợc nơi dự định. Trăng vừa lên, sƣơng mù bàng bạc, không gian nhƣ trải một màn lụa mỏng. Đất trời thanh sạch nhƣ không nhiễm một chút bụi trần, có lẽ là do có sự hiện thân của một nhân cách siêu việt chăng? Cái đó để thiên nhiên và siêu nhiên trả lời. Tuy ai cũng cảm nhận có một cái gì đó rất lạ lùng, nó ở ngoài tế bào não và lý trí suy nghiệm. Sau một hồi tới lui hít thở không khí trong lành, đức Phật bảo tôn giả Ānanda chuẩn bị chỗ nằm giữa hai cội cây sālā hùng vĩ. Ấy là lấy cành lá quét dọn xung quanh hai cội cây, gấp tấm tăng-già-lê làm hai, tôn giả chọn hƣớng rồi trải dài theo nhƣ thân ngƣời. Đức Thế Tôn nằm xuống trong tƣ thế nghiêng về bên vai phải, đầu hƣớng về bắc, mặt hƣớng về tây, lƣng ở phía đông và chân thì duỗi về nam. Chƣ tỳ- khƣu chừng mấy trăm vị thì ngồi rải rác cả rừng cây, bao quanh đức Thế Tôn. Gần đức Phật nhất là chƣ tôn giả Ānanda, Upāli, Anuruddha, Mahā Cunda, Upavāna... Và chƣ vị trƣởng lão ai cũng biết là Thế Tôn chọn chỗ này, giữa hai cội cây sālā này, và ngay đêm nay, đức Chánh Đẳng Giác sẽ Niết-bàn.
424 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
Cả rừng cây sālā cũng trở nên trầm mặc, dƣờng nhƣ chúng cũng cảm nhận đƣợc thời khắc linh thiêng, trọng đại. Rồi đột nhiên, có cái gì rùng rùng chuyển động và có cái gì siêu nhiên tác động mà cả rừng cây sālā bỗng trổ hoa trái mùa, từng chồi, từng nhánh vƣơn dài ra, đầy gốc, đầy thân, hoa bung nở, ngào ngạt hƣơng. Lát sau, cánh hoa rơi rụng trên y áo của đức Phật và phủ nhẹ lên thân ngài. Cả mấy trăm vị tỳ-khƣu ngơ ngác ngắm nhìn hoa rơi, đầy ngƣời, đầy rừng. Lát sau nữa, nhạc trời réo rắt, bay bổng nhƣ hằng ngàn giai điệu cùng hợp tấu từ hƣ không đổ tràn xuống. Lại có một loại hoa lạ lùng nhiều sắc màu, lấp lánh sắc màu, từng đợt, từng đợt, nhẹ nhàng chao lƣợn giữa rừng cây rồi nhƣ đồng loạt phủ quanh chỗ nằm của đức Tôn Sƣ. Và rồi, bột hƣơng không biết từ đâu, lấp lánh bụi vàng thơm nồng nàn cũng đồng rơi xuống, rải vàng khắp nơi... Dƣờng nhƣ ngƣời, trời, thiên nhiên, ai cũng muốn cúng dƣờng đức Phật trong giờ khắc nghiêm kính linh thiêng này... Tôn giả Anuruddha chợt cất tiếng nói: - Tiếng nhạc kia là của chúng Càn-thát-bà muốn cúng dƣờng đức Phật. Hoa trời kia tên là Mandārava(1), là chúng thiên nữ của thiên chủ Đế Thích cúng dƣờng; bột hƣơng chiên đàn kia là của chúng dạ-xoa nữ của Tứ Trấn thiên vƣơng cúng dƣờng... Thế là Phạm thiên, Đế Thích, thiên vƣơng, Tứ Đại thiên vƣơng, chúng chƣ thiên, càn-thát-bà, dạ-xoa... đồng vân tập đến rừng cây này rồi - bạch đức Tôn Sƣ! Đức Phật nói: - Ừ, Nhƣ Lai thấy rồi! Tôn giả Ānanda cảm khái: - Ôi! Hoa vi diệu, hƣơng vi diệu, nhạc trời vi diệu đều muốn cúng dƣờng đức Thế Tôn cả!
(1) Kinh điển dịch âm là hoa Mạn-thù hay hoa Mạn-đà-la.
Minh Đức Triều Tâm Ảnh 425
Đức Phật bảo: - Này Ānanda! Họ cúng dƣờng tùy theo tâm ý của họ, sở thích của họ; nhƣng nhƣ vậy cũng chƣa thật sự biết cách cúng dƣờng Nhƣ Lai đâu! - Xin đức Đạo Sƣ hãy cho đệ tử hiểu sâu về tôn ý? Thế nào là biết cách cúng dƣờng, bạch Thế Tôn? - Nếu có tỳ-khƣu, tỳ-khƣu-ni nào, cận sự nam, cận sự nữ nào biết thành tựu chánh pháp và tùy pháp, sống chơn chánh trong chánh pháp và hành trì đúng chánh pháp; làm đƣợc nhƣ vậy mới thật sự biết kính trọng, kính lễ, biết cúng dƣờng Nhƣ Lai. Ông phải học tập nhƣ vậy, hành trì nhƣ vậy và sau này cũng phổ cập rộng rãi cho tứ chúng hiểu cách cúng dƣờng chơn chánh, đúng pháp và luật nhƣ vậy, này Ānanda! Tôn giả Ānanda khẽ cúi đầu, ghi nhận. Lúc ấy, tôn giả Upavāna đang đứng hƣớng phía trƣớc mặt đức Phật nên ngài khẽ bảo: - Này Upavāna! Ông hãy đứng sang một bên! Tôn giả Ānanda nghe vậy, tự nghĩ trong lòng: “Tôn giả Upavāna là bậc thánh vô lậu, trƣớc đây đã từng nhiều năm làm thị giả khá chu đáo, hết lòng với đức Đạo Sƣ! Không biết, tôn giả đứng hầu một bên nhƣ vậy mà lại bị đức Đạo Sƣ quở trách: Hãy đứng sang một bên!? Không biết có nhân, có duyên gì không nhỉ?!” Đức Phật đọc đƣợc tâm ý ấy, ngài mỉm cƣời: - Rất đông chƣ vị thiên thần ở mƣời phƣơng thế giới tụ hội để chiêm ngƣỡng Nhƣ Lai. Cho đến mƣời hai do tuần xung quanh Kusinārā, Upavattana, rừng sālā thuộc dòng họ Mallā, không có một chỗ nào, nhỏ cho đến đầu một sợi tóc, một hạt cải mà không đứng đầy những thiên thần có uy lực tụ họp. Một số chƣ vị thiên thần ở hƣớng mà tỳ-khƣu Upavāna đang đứng, họ than phiền rằng: “Chúng ta từ rất xa đến chiêm ngƣỡng Thế Tôn. Thật là hy hữu, chƣ vị Nhƣ Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác xuất hiện ở đời; và tối hôm 426 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
nay, trong canh cuối cùng, Thế Tôn sẽ nhập diệt. Nhƣng nay, vị tỳ-khƣu có oai lực (vì ngài đã đắc tứ thánh quả) này lại đứng ngang trƣớc Thế Tôn, khiến chúng ta không thể chiêm ngƣỡng ngài trong giờ phút cuối cùng”. Đấy là nhân, đấy là duyên, này Ānanda! - Thế thì hạng chƣ thiên nào tâm còn phàm tục mà “than phiền” nhƣ vậy, thƣa Tôn Sƣ? - Đấy đúng là hạng chƣ thiên có tâm tƣ phàm tục. Và còn có hạng chƣ thiên ở giữa hƣ không, ở trên đất còn nhiều phàm tâm hơn thế nữa. Những vị này khóc than, với đầu bù tóc rối, với cánh tay duỗi cao, thân bổ nhoài, lăn lộn qua lại: “Thế Tôn nhập diệt quá sớm, Thiện Thệ nhập diệt quá sớm, vậy là con mắt pháp biến mất giữa thế gian tối tăm này rồi!” - Có hạng chƣ thiên nào không than phiền, không khóc than sầu muộn không, thƣa Tôn Sƣ! - Có chứ, và có rất nhiều! Do những vị này đã làm nhẹ đi, rỗng đi, diệt ba phần, diệt bốn phần vô minh và ái dục – thì họ biết quán nhƣ thực tƣớng: “Các hành là vô thƣờng, làm sao sự kết hợp hữu vi lại có thể khác đƣợc!” Họ tự hỏi nhƣ vậy, mà thực ra họ đã thấy nhƣ vậy. - Thật là kỳ diệu, bạch đức Tôn Sƣ! Ngẫm nghĩ một lát, tôn giả lại thƣa: - Thuở trƣớc, sau mỗi mùa an cƣ, chƣ tăng các phƣơng về hầu thăm Thế Tôn. Trong số họ có những vị trƣởng lão, đại trƣởng lão với công hạnh tu tập vững chắc; vững chắc về trí tuệ, vững chắc về thiền định, vững chắc về tri túc biết đủ, vững chắc về thần thông, vững chắc về trì luật, vững chắc về kinh pháp... Nay Thế Tôn nhập diệt rồi, đệ tử không còn có dịp tiếp dẫn họ, giao du với họ, thân cận với họ để học hỏi, để tôn trọng, để cung kính những đức lớn, tâm lớn, tuệ lớn kia nữa rồi! - Ông còn đấy, này Ānanda! Ông hãy cung kính, tôn trọng kho tàng kinh pháp ở trong tâm trí, cộng với sở văn, Minh Đức Triều Tâm Ảnh 427
kiến văn của ông do tƣ duy mà có, chiêm nghiệm mà có, thẩm sát mà có, kia mà! Tôn giả cúi đầu, lại nói nữa: - Đấy là thiệt thòi nhỏ, có tính cách cá nhân, còn một thiệt thòi lớn hơn, là cả châu Diêm-phù-đề này, khi Thế Tôn diệt độ rồi, chẳng còn đâu là nơi chốn để chƣ thiên, nhân loại, tứ chúng cung kính, đảnh lễ, chiêm ngƣỡng và cúng dƣờng nữa, bạch Thế Tôn! - Cũng còn đấy, cũng có đấy, này Ānanda! Là bốn thánh tích còn lại. Chỗ “Nhƣ Lai đản sanh” là một thánh tích. Chỗ “Nhƣ Lai chứng ngộ dƣới cội bồ-đề” là một thánh tích. Chỗ “Nhƣ Lai chuyển pháp tại Vƣờn Nai” là một thánh tích. Chỗ “ Nhƣ Lai diệt độ giữa hai gốc cây sālā” này là một thánh tích. Sau này, những ai trong thời gian đi hành hƣơng chiêm bái bốn thánh tích ấy với tâm thâm tín, với tâm hoan hỷ - mà từ trần, mà trút hơi thở - thì ngƣời ấy, vị ấy sẽ đƣợc hóa sanh vào cõi thiện thú, cảnh giới chƣ thiên ngay tức khắc. Đấy không là lợi lạc tối thƣợng cho chúng sanh hay sao, này Ānanda! Dƣờng nhƣ ngại rằng không còn cơ hội để học hỏi nữa, tôn giả lại thƣa tiếp: - Chúng đệ tử sẽ xử lý thân xá-lợi của đức Tôn Sƣ nhƣ thế nào? - Các ông đừng có lo lắng, để tâm về xá-lợi của Nhƣ Lai! Là một tỳ-khƣu, một sa-môn hữu học, mỗi ngƣời hãy tự nỗ lực, tinh tấn để tự cứu độ mình, sống không phóng dật, cần mẫn trên con đƣờng giác ngộ, giải thoát - đấy là mục đích cần yếu và tối thƣợng. Có những học giả sát-đế-lỵ, những học giả bà-la-môn, những học giả gia chủ thâm tín Tam Bảo, những vị này họ sẽ lo chu đáo về thân xá-lợi của Nhƣ Lai.
428 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
- Thế còn cái kim thân của Thế Tôn hiện giờ đây, chúng đệ tử phải làm sao? Đức Phật lại phải ân cần giải thích: - Xử sự thân Chuyển luân Thánh Vƣơng nhƣ thế nào thì hãy xử sự thân Nhƣ Lai nhƣ vậy. - Vậy “pháp táng thân” của đức Chuyển luân Thánh vƣơng ấy nhƣ thế nào, bạch Thế Tôn! - Theo cổ lệ từ ngàn xƣa, thân của Chuyển luân Thánh vƣơng đƣợc vấn tròn bằng năm trăm lớp vải quý, vải thơm các loại. Rồi đƣợc đặt trong một hòm dầu bằng sắt, hòm sắt này đƣợc một hòm sắt khác đậy kín. Một giàn hỏa gồm mọi loại trầm hƣơng đƣợc xây dựng lên, thân của đức Chuyển Luân đƣợc đem thiêu. Và tại ngã tƣ đƣờng, bảo tháp của vị ấy đƣợc xây dựng lên để tôn trí xá-lợi cho dân chúng lễ bái, cung kính, cúng dƣờng. Đấy là cách “pháp táng thân” của vị Chuyển luân Thánh vƣơng còn lƣu lại trong cổ sử. Vậy, thân của Nhƣ Lai cũng nên thực hiện nhƣ thế. Và sau này, những ai đem hoa, vòng hoa, trầm hƣơng, các loại hƣơng liệu đến cúng dƣờng, đảnh lễ bảo tháp với tâm thâm tín và hoan hỷ thì những ngƣời ấy sẽ đƣợc lợi ích, hạnh phúc dài lâu, này Ānanda! - Thế những ai trên đời này đƣợc vinh hạnh xây dựng bảo tháp để cho thế gian cung kính, lễ bái, cúng dƣờng, bạch Thế Tôn! - Chỉ có bốn hạng ngƣời là đƣợc phép xây dựng bảo tháp. Phật Chánh Đẳng Giác là một. Phật Độc Giác là hai. Phật Thanh Văn Giác là ba. Đức Chuyển Luân Vƣơng là bốn, này Ānanda! - Vì lý do gì, nhân gì, duyên gì mà bốn vị ấy đƣợc xây dựng bảo tháp còn những vị khác thì không, bạch Thế Tôn? - Vì họ có công đức lớn với thế gian. Và vì những ai, sau này, cung kính, lễ bái, cúng dƣờng bảo tháp với tâm thâm
Minh Đức Triều Tâm Ảnh 429
tín, hoan hỷ thì họ sẽ đƣợc an vui, lợi lạc lâu dài. Đấy là nhân, đấy là duyên, này Ānanda! Hỏi xong những câu hỏi quan trọng về hậu sự của đức Phật, tôn giả Ānanda đi khuất ra phía xa, lặng lẽ khóc, tự nghĩ mà tủi thân: “Ta nay vẫn còn là kẻ hữu học, còn phải tự lo tu tập. Nay bậc Đạo Sƣ sắp diệt độ rồi, còn ai trên đời này thƣơng tƣởng ta nữa!” Thấy Ānanda vắng mặt lâu, đức Phật hỏi: - Ông Ānanda đi đâu, không thấy. Tôn giả Anuruddha trả lời: - Vị ấy tủi thân, đang đứng khóc, bạch Tôn Sƣ. Đức Phật lại gọi vào rồi dạy: - Nhƣ Lai đã nói tại đền miếu Cāpāla rồi, rằng là “không thể có một sự kiện, một hiện tồn sanh, trú, hữu vi, biến hoại nào mà không diệt mất”. Vậy, buồn rầu, khóc than, bi lụy thì có ích gì đâu, có đi ngƣợc lại đƣợc với định luật hữu vi đâu – hãy nói cho Nhƣ Lai xem với nào? - Đệ tử biết nhƣng vẫn sầu não! - Trƣớc sau ông cũng vào dòng Bất Tử thôi, vì công đức của ông quá lớn, nó sẽ huân tụ một năng lực vĩ đại để chuyển ông vào dòng mà! - Đệ tử tự xét có công đức nào đâu, nội tâm vẫn cứ trào vọt cảm xúc, không tự chủ đƣợc. Đức Phật cất giọng trầm ấm: - Đã lâu ngày, ông đối với Nhƣ Lai, với thân nghiệp đầy lòng từ ái, lợi ích, an lạc, có một không hai; vô lƣợng với khẩu nghiệp đầy lòng từ ái, lợi ích, an lạc, có một không hai; vô lƣợng với ý nghiệp đầy lòng từ ái, lợi ích, an lạc, có một không hai. Tác thành đƣợc ba công đức lớn lao ấy, sao lại gọi là không có công đức? Thôi đừng tự khiêm nữa! Đừng tủi thân nữa! Hãy cố gắng tinh tấn lên, ông sẽ chứng bậc vô lậu, một thời gian ngắn nữa thôi! Rồi Thế Tôn lại nói với đại chúng: 430 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
- Chƣ vị A-la-hán, Chánh Đẳng Giác quá khứ hay vị lai - những bậc Thế Tôn ấy đều có những thị giả tối thắng nhƣ Ānanda của Nhƣ Lai hiện nay vậy. Sao đƣợc gọi là thị giả tối thắng? Vị tỳ-khƣu thị giả tối thắng là ngƣời có trí và hiểu rõ: Lúc này là đúng thời để vị tỳ-khƣu này, vị tỳ-khƣu-ni này, vị cận sự nam này, vị cận sự nữ này, vua chúa này, quan đại thần này, gia chủ này, giáo chủ ngoại đạo này... yết kiến Nhƣ Lai! Và ngoài ra, vị tỳ-khƣu thị giả nhƣ Ānanda còn thu hút tứ chúng bởi khả năng kỳ lạ của mình. Ấy là khi một tỳ- khƣu, một tỳ-khƣu-ni, một cận sự nam, một cận sự nữ... đƣợc diện kiến Ānanda, đƣợc nghe Ānanda thuyết pháp - họ đều hết sức mừng vui, hoan hỷ, tƣơi rạng nét mặt. Nếu gặp đƣợc Ānanda, diện kiến Ānanda nhƣng Ānanda lặng thinh, không nói gì, và pháp cũng không thuyết thì họ vô cùng buồn bã, nét thất vọng hiện rõ trên từng khuôn mặt. Đấy không là điều kỳ diệu, lạ lùng, hy hữu của vị thị giả tối thắng này hay sao? Có rất nhiều tiếng cƣời vui lan nhẹ giữa rừng cây. Và tôn giả Ānanda của chúng ta, nhờ năng lƣợng mát mẻ, vô phiền xung quanh tác động, nên đã cảm thấy thân tâm thƣ thái. Tôn giả quay sang một yêu cầu: - Thế Tôn chớ có diệt độ tại đô thị nhỏ bé, hoang vu và vắng lạnh này. Có những nơi khác to lớn hơn nhƣ Campā (Chiêm-bà), Rājagaha (Vƣơng Xá), Sāvatthi (Xá-vệ), Sāketa (Sa-kỳ), Kosambī (Kiều-thƣởng-di), Bārāṇasī (Ba-la-nại) – là những kinh đô, những thành phố đông đúc, phú cƣờng, thạnh mậu. Tại chỗ ấy, có đại chúng sát-đế-lỵ, có đại chúng bà-la-môn, có đại chúng gia chủ rất thâm tín Tam Bảo, các vị này sẽ cúng dƣờng thân xá-lợi Nhƣ Lai. - Chớ có nói nhƣ vậy, này Ānanda! Chớ nói rằng đô thị này nhỏ bé, hoang vu, vắng lạnh. Thuở xƣa có vị vua tên là Minh Đức Triều Tâm Ảnh 431
Mahā Sudassana (Đại Thiện Kiến), là một đức Chuyển Luân Vƣơng, là vị pháp vƣơng, trị vì nhƣ pháp, thống lãnh bốn thiên hạ, chinh phục, hộ trì quốc dân, đầy đủ bảy báu. Cũng tại đây, tại Kusinārā này là kinh đô của vua Mahā Sudassana, với tên gọi là Kusāvatī (Câu-xá-bà-đề); phía đông và phía tây rộng đến mƣời hai do tuần, phía bắc và phía nam rộng đến bảy do tuần. Kinh đô Kusāvatī này rất phồn thịnh, phú cƣờng, dân cƣ đông đúc, dân chúng sung mãn, thực phẩm phong phú – không thua gì thành phố Āḷakāmandā của chƣ thiên đâu. Suốt ngày, suốt đêm, kinh đô Kusāvatī này, vang dậy chín loại tiếng: Là tiếng voi, tiếng ngựa, tiếng xe, tiếng trống lớn, tiếng trống nhỏ, tiếng tỳ bà, tiếng hát, tiếng xập xõa, tiếng chuông. Và tiếng thứ mƣời là lời mời gọi mọi ngƣời, bạn hữu xung quanh: “Hãy uống đi, hãy ăn đi” do ai cũng hào sảng, do ai cũng sung mãn tài lộc ,vật thực! Nói đến đây, đức Phật thấp giọng xuống: - Các ông có biết vị vua tên là Mahā Sudassana (Đại Thiện Kiến) là ai không? Chính ông ta là một tiền thân của Nhƣ Lai vậy. Sở dĩ Nhƣ Lai chọn diệt độ ở đây, còn để lại một bài học về tồn vong, thịnh suy của hữu vi pháp, của thế gian pháp nữa đó. Một bậc giác ngộ, xuất trần, rốt lại phải kinh qua tất cả, chiêm nghiệm tất cả, và cuối cùng, xả ly tất cả! Thấy đại chúng yên lặng, có vẻ lãnh hội bài học, đức Phật nói tiếp: - Này Ānanda! Trời đang sáng trăng, ông và thêm vài vị tỳ-khƣu hãy đi vào Kusinārā, thông báo với dân chúng dòng Mallā, nói rằng, đêm nay, vào canh ba, Nhƣ Lai sẽ diệt độ tại rừng cây sālā, phía đông, giáp ranh thành phố. Ông chỉ
432 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
nói thế thôi. Còn mọi việc khác, hãy để dành cho các Vāseṭṭhā!(1) Không lâu sau, từng đoàn ngƣời, từng toán ngƣời, với đèn đuốc kéo dài trên những con đƣờng đi về rừng cây sālā. Một số trong họ khóc lóc sầu muộn, tiếc thƣơng với những cảm xúc khó nói nên lời. Một số thì lặng lẽ, trầm mặc nhƣng dáng bƣớc đi có vẻ không đƣợc tự chủ cảm xúc. Và ai ai cũng muốn đảnh lễ đức Tôn Sƣ lần cuối. Tôn giả Ānanda tự nghĩ: “Nếu ta để dân Mallā ở Kusinārā đảnh lễ Thế Tôn từng ngƣời một, thì suốt đêm cũng không xong. Ta nên để cho họ đảnh lễ theo từng gia tộc”. Và quả vậy, theo cách sắp xếp ấy, chừng đầu canh hai, mọi ngƣời đã thỏa nguyện. Sau đó, lác đác có ít ngƣời về còn đa phần thì ở lại, họ ngồi đầy những nơi có thể ngồi đƣợc. Tuy nhiên, đêm ấy vẫn có một du sĩ ngoại đạo từ xa, tên là Subhadda cứ khăng khăng muốn gặp đức Phật cho bằng đƣợc. Sợ đức Phật mệt, tôn giả Ānanda nói nhỏ mọi ngƣời tìm cách ngăn cản. Đọc thấy tâm ý của Subhadda là thành khẩn, đức Phật bảo cho ông ta vào. Và câu hỏi của Subhadda là nhƣ sau: - Bạch Thế Tôn! Hiện tại trên toàn cõi châu Diêm-phù- đề này, có sáu giáo phái, sáu vị giáo chủ nổi danh cùng đệ tử của họ đang hoằng hóa, giảng nói khắp nơi. Họ là những vị hội chủ, giáo trƣởng, sƣ trƣởng giáo hội, có tiếng tốt, có danh vọng, khai tổ giáo phái, đƣợc quần chúng tôn sùng, ngƣỡng mộ nhƣ các ngài Pūraṇa Kassapa, Makkhali Gosāla, Ajita Kesakambalī, Pakudha Kaccāyana, Nigaṇṭha Nātaputta và Sañjaya Belaṭṭhiputta. Tôi muốn hỏi Thế Tôn, là trong các vị ấy, ai là ngƣời đạt đạo, ai là ngƣời đã giác ngộ nhƣ
(1) Tên gọi chung của tộc ngƣời Mallā của Kusinarā, cũng gọi Mallā của Pāvā.
Minh Đức Triều Tâm Ảnh 433
các vị đã tự cho nhƣ vậy; hay một số họ đã giác ngộ, đạt A- la-hán quả còn số khác thì chƣa? Đức Phật nói: - Thôi này Subhadda! Hãy để vấn đề ấy sang một bên vì chúng thật vô ích và phù phiếm. Nếu ông có biết rõ điều ấy, thì phiền não, khổ đau ở trong ông vẫn không giải quyết đƣợc, có phải vậy không? - Bạch, đúng nhƣ thế! - Bây giờ ông hãy lắng nghe và suy nghiệm kỹ những điều Nhƣ Lai sắp nói đây! Những điều đơn giản thôi, nhƣng nó là trọng tâm của con đƣờng thoát khổ. - Tâu vâng! Khi biết ông du sĩ đã sẵn sàng, đức Phật nói đến những pháp căn bản nhất mà cũng rốt ráo nhất. Ngài không thuyết giảng cao xa, dài dòng mà chỉ nói vắn tắt, giản đơn. Ngài không nhắc đến khổ đế, tập đế, diệt đế mà chỉ nói đạo đế là con đƣờng diệt tận khổ đau phiền não - đấy là bát chánh đạo. Ngài nói rằng, trong pháp và luật nào không có bát chánh đạo là không có đệ nhất sa-môn, đệ nhị sa-môn, đệ tam sa- môn, đệ tứ sa-môn. Ngƣợc lại, pháp và luật nào có bát chánh đạo, có ngƣời thực hành bát chánh đạo, có ngƣời thành tựu bát chánh đạo thì bốn loại sa-môn kia thật không kể xiết, không thể đếm hết đƣợc. Và ông nên lƣu ý rằng, sáu giáo phái, sáu giáo chủ mà ông vừa kể tên, trong hệ thống tƣ tƣởng của họ, pháp và luật của họ, không hề có bát chánh đạo, không biết gì về bát chánh đạo. Vậy thì chứng đắc, giác ngộ, giải thoát, quả vị A-la-hán có hay không thì ông có thể tự trả lời đƣợc rồi đấy! Nhƣ một tấm vải trắng dễ nhuộm màu, thời pháp ngắn gọn của đức Phật đã thấm nhuận tức khắc vào tâm trí Subhadda. Vui mừng xiết bao, hoan hỷ xiết bao khi ông đã thấy đƣợc con đƣờng, ông bèn quỳ gập xuống xin nhận đức Phật làm Đạo Sƣ. Và ông lại còn muốn xuất gia nữa. 434 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
Đức Phật nói: - Trƣớc kia, ông sống và tu với ngoại đạo. Theo pháp và luật của Nhƣ Lai – thì trƣờng hợp của ông, muốn xuất gia, muốn thọ đại giới thì phải sống biệt trú bốn tháng, sau đó mới đƣợc tăng-già xem xét. - Đệ tử sẵn sàng biệt trú bốn năm, bạch Thế Tôn! - Thế là tốt! Bây giờ ông đã là cƣ sĩ áo trắng của Nhƣ Lai rồi đó.(1) Du sĩ Subhadda này đƣợc xem là đệ tử cuối cùng của đức Phật vậy. Trong không gian và cả núi rừng đều yên lặng, sau câu chuyện của Subhadda, đức Phật nhìn trời nói: - Bây giờ đã sang canh ba, Nhƣ Lai sắp ra đi rồi đấy. Vậy trong chúng tỳ-khƣu có ai muốn hỏi gì không? Có thắc mắc gì, có vấn nghi gì về pháp và luật thì đây là lúc nên đem ra hỏi nhất. Thấy ai ai cũng im lặng, ngài nói tiếp: - Nếu ai đó ngại ngùng không dám hỏi thẳng Nhƣ Lai thì có thể nhờ bạn đồng phạm hạnh hỏi hộ? Nếu không hỏi thì sau này đừng có hối hận. Và nếu không hỏi thì sau này đừng than van rằng: Ôi, ta không còn đạo sƣ, ta không còn đƣợc nghe lời giáo huấn của đạo sƣ nữa! Cả rừng ngƣời thảy đều yên lặng. Đức Phật lại nói: - Pháp và luật - Nhƣ Lai đã trăm phƣơng ngàn cách khéo giảng, khéo thuyết. Nhƣ Lai cũng đã vận dụng thiện xảo thuyết ngôn, trình bày, phân tích chi ly, cặn kẽ. Mai này, pháp và luật ấy là thầy của các ông, là đạo sƣ của các ông đó!
(1) Sau này, đúng bốn năm, tôn giả Ānanda cho ông thọ đại giới, và nhờ tu tập, nhờ tinh cần, nhờ hƣớng tâm đúng, ông đắc quả vị A-la-hán.
Minh Đức Triều Tâm Ảnh 435
Thấy sự yên lặng kỳ lạ của chúng tỳ-khƣu, tôn giả Ānanda thốt lên: - Thật kỳ diệu và hy hữu thay, bạch Thế Tôn! Đệ tử tin rằng trong chúng tỳ-khƣu này, không có ai nghi ngờ, phân vân, thắc mắc gì về pháp và luật; cũng không có ai nghi ngờ, phân vân, thắc mắc gì về đức Phật, đức Pháp, đức Tăng cả. Đức Phật gật đầu, mỉm cƣời: - Ông nói đúng! Ông và cả đại chúng có niềm tin nhƣ vậy là đúng. Ông và đại chúng không phân vân, nghi ngờ, thắc mắc gì là đúng. Tại sao vậy? Vì Nhƣ Lai vừa hƣớng tâm, và vừa thấy biết rõ ràng, cả mấy trăm vị tỳ-khƣu hôm nay, tại rừng sālā hoa nở ngạt ngào hƣơng này, ngƣời thấp nhất thì cũng đã đi vào dòng, chắc chắn không còn rơi vào bốn đƣờng khổ, và trong mai hậu, năm bảy kiếp sau, sẽ đặt bàn chân trên đỉnh đồi cao của giải thoát và tự do. Nói đến ngang đây, đức Phật sửa lại dáng nằm sƣ tử, tay phải làm gối kê cao hơn một chút, thoảng giọng lời rất nhẹ: - Này Ānanda! Ông còn sống bốn mƣơi năm nữa trong giáo hội, vậy sau này, nếu xét thấy có những giới điều nào xem ra là quá tiểu tiết, nhỏ nhặt thì tăng-già có thể bỏ bớt đi, không ảnh hƣởng đến định và tuệ giải thoát đâu. - Thƣa vâng, bạch Thế Tôn! - Còn nữa, hãy ghi nhớ cho kỹ, đây là lời nhắn gởi, khuyên nhủ đến hàng hậu học sa-môn: “Các pháp hữu vi là vô thƣờng, hãy tinh tấn, chớ có phóng dật”. Đó là lời cuối cùng của đức Đạo Sƣ. Rồi Thế Tôn chánh niệm, an trú hơi thở, tức khắc đi vào sơ thiền. Xuất sơ thiền, vào nhị thiền. Xuất nhị thiền, vào tam thiền. Xuất tam thiền, vào tứ thiền. Xuất tứ thiền, vào định không vô biên xứ. Xuất không vô biên xứ, vào định thức vô biên xứ. Xuất thức vô biên xứ, vào định vô sở hữu xứ. Xuất vô sở hữu xứ, vào định phi tƣởng phi phi tƣởng xứ. Xuất phi tƣởng phi phi tƣởng xứ, vào diệt thọ tƣởng định... 436 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
Tôn giả Ānanda chăm chú quan sát, đến ngang đây, tôn giả nói với tôn giả Anuruddha: - Thế Tôn đã diệt độ rồi, thƣa tôn giả. - Chƣa! Thế Tôn chƣa diệt độ. Ngài mới đi vào diệt thọ tƣởng định thôi, này hiền giả! Rồi đức Phật xuất diệt thọ tƣởng định, xuống phi tƣởng phi phi tƣởng xứ định. Xuất phi tƣởng phi phi tƣởng xứ, xuống vô sở hữu xứ định. Xuất vô sở hữu xứ, xuống thức vô biên xứ định. Xuất thức vô biên xứ, xuống hƣ không vô biên xứ định. Xuất hƣ không vô biên xứ, xuống định tứ thiền. Xuất tứ thiền, xuống định tam thiền. Xuất tam thiền, xuống định nhị thiền. Xuất nhị thiền, xuống định sơ thiền. Xuất sơ thiền, lên định nhị thiền. Xuất nhị thiền, lên định tam thiền. Xuất tam thiền, lên định tứ thiền. Từ trong tứ thiền thâm sâu tịch mặc, không thấy một dấu hiệu gì, nhƣ một làn gió nhẹ đi qua, biệt tăm, ngài đi vào vô dƣ y, tịch diệt Niết-bàn. Ngay giây khắc ấy, đại địa chấn động, rung động, sấm trời chớp giật điện quang, hoa sālā bỗng dƣng rơi rụng đầy đất, đầy rừng. Chƣ vị tỳ-khƣu đa văn đã đƣợc nghe giảng nói, rằng là, đây là điềm báo triệu khi một đức Chánh Đẳng Giác ra đi, là một trong tám nhân, tám duyên, là hiện tƣợng tự nhiên liên hệ với định luật tâm, định luật pháp. Thấy biết nhƣ thế nào thì mặc dầu, nhƣng khi bậc Đại Giác chợt nhiên vắng bóng trên thế gian, có ngƣời bàng hoàng, ngơ ngác, có ngƣời an tĩnh, điềm nhiên cũng là lẽ thƣờng. Đại phạm thiên Sahampati có vẻ thấy rõ sự thật khi thốt lên bài kệ:“Chúng sanh ở trên đời. Từ bỏ thân ngũ uẩn. Bậc Đạo Sƣ cũng vậy. Đấng Tuyệt Luân trên đời. Bậc Đại Hùng Giác Ngộ. Nhƣ Lai đã diệt độ”. Còn thiên chủ Sakka, là môt thánh đệ tử:“Các hành là vô thƣờng. Có sanh phải có diệt. Đã sanh, chúng phải diệt. Nhiếp chúng là an lạc”. Minh Đức Triều Tâm Ảnh 437
Tôn giả Anuruddha là bậc thánh vô lậu:“Không phải thở ra vào. Chính tâm trú chánh định. Không tham ái tịch tịnh. Sa-môn hƣớng diệt độ. Chính tâm tịnh bất động. Nhẫn chịu mọi cảm thọ. Nhƣ đèn sáng bị tắt. Tâm giải thoát hoàn toàn”. Tôn giả Ānanda do chỉ mới vào dòng:“Thật kinh khủng bàng hoàng. Thật râu tóc dựng ngƣợc. Khi bậc Thiện Toàn Năng. Bậc Giác Ngộ nhập diệt”. Thế là cả rừng cây sālā, ngƣời, gió, cành lá... chợt trở nên lao xao không còn yên tĩnh nữa. Dù nhiều vị tỳ-khƣu đã Nhập Lƣu rồi nhƣng vẫn tuôn trào cảm xúc, không làm chủ đƣợc mình. Có vị la to lên, hét to lên ai cũng nghe: “Mặt trời mặt trăng tắt rồi. Con mắt thế gian tối đen rồi!” Có vị lặng lẽ sụt sùi, lẩm bẩm: “Hai vị thƣợng thủ ra đi, bây giờ lại thêm Tôn Sƣ ra đi nữa, có sự trống vắng thê lƣơng nào hơn hoàn cảnh hiện nay chứ! Ôi! buồn quá!” Tôn giả Anuruddha thấy khu rừng nhƣ nhuốm màu tang tóc, ngài đứng lên, nói giọng lớn, khuyên nhủ mọi ngƣời: - Thôi, chƣ hiền giả cùng cận sự hai hàng! Chƣ vị chớ có sầu não, chớ có khóc than nữa. Phải chăng chƣ vị không biết, nghe lời dạy bảo của đức Thế Tôn? Và câu nói cuối cùng của đức Đạo Sƣ là gì? Là “Các pháp hữu vi là vô thƣờng, hãy tinh tấn, chớ có phóng dật”. Chƣ hiền giả có còn nhớ không? Đại chúng nghe lời, quan cảnh yên lặng và trang nghiêm trở lại. Tôn giả Anuruddha đã quen với công việc trong cuộc ra đi vĩ đại của tôn giả Sāriputta nên cắt đặt ngay phận sự cho các vị trƣởng lão: - Tôn giả Upāli và tôi sẽ thay nhau thuyết pháp cho đại chúng để giữ sự thanh tịnh và trang nghiêm bên kim thân của đức Đạo Sƣ. Chƣ tôn giả Ānanda, Upavāna, Mahā Cunda thì hãy đi vào thành Kusinārā, thông báo rộng rãi cho các tộc Mallā là đức Thế Tôn đã tịch diệt Niết-bàn. Cứ 438 Một Cuộc Đời Một Vầng Nhật Nguyệt
thông báo vậy thôi là các Vāseṭṭhā họ tự biết phải làm những gì. Rồi sự việc diễn tiến, thời gian nhƣ ngƣng lại. Trời đã sáng. Trong không gian tĩnh lắng và rừng cây sālā trầm mặc chỉ còn nghe vọng pháp âm của nhị vị tôn giả nhƣ những hồi chuông tỉnh thức cho kẻ ở lại thấy rõ định luật nhƣ thực của lẽ sống chết, tụ tan, sinh diệt của hữu vi pháp. Ngàn xƣa cũng vậy và ngàn sau cũng vậy. Và đấng Siêu Việt ra đi, đã khéo xuất ly, nhƣ làn khói ngang trời mất tích giữa không gian vô tận; nhƣ cánh gió qua rừng cây, tan vào non xanh, không hề lƣu dấu. Vô hành, vô trú, vô vi, vô tạo tác chính là chỗ về, là nơi an nghỉ tuyệt đối của các bậc xuất trần đã làm xong mọi bổn phận tại thế. Vô ngôn, vô đối, vô khả tỷ.