Vien-Minh: Thuc Tai Hien Tien - 08
Vietnamese, with Unicode Times font
Thực Tại Hiện Tiền
Viên Minh
[08]
TRỞ LẠI BÁT NHÃ TÂM KINH
25-11-93
C húng ta đ ã biết qua sự
tương tác của c ăn-trần-thức, từ đó phát sanh
sự vận h ành của ngũ uẩn. Và chúng ta cũng
đ ã biết tiến trình tâm. Thập nhị nhân
duyên cũng vậy, đều l à những tiến
trình tâm, lúc sinh khởi, lúc không sinh khởi.
Tất cả những điều đó giúp chúng ta dễ d àng đi v ào kinh Bát Nhã. Vậy chúng ta hãy trở lại kinh Bát Nhã một lần nữa.
* Quán Tự Tại Bồ Tát : người ta thường giải thích Quán Tự Tại là một
nhân vật, là Đức Quán Thế Âm. Nhưng thật ra
Đức Quán Thế Âm l à một nhân vật biểu tượng. Ở
đây lại không nói l à Quán Thế Âm mà
gọi là Quán Tự Tại. Cho nên, dầu Quán Tự Tại có là một biểu tượng
đi nữa th ì ngay trên ngôn ngữ cũng
đ ã hàm một ý nghĩa: Quán tức là
soi chiếu. Tự tại là trọn vẹn chính mình, trọn vẹn nơi tự thân,
trọn vẹn với cái đang l à hiện hữu tại
đây v à bây giờ. Ở nơi mình
đây nghĩa l à ở nơi c ăn,
trần v à thức này ( 6 c ăn + 6 trần +
6 thức ). Quán tự tại không có nghĩa là cứ dòm vô bên trong mình
đâu. Có nhiều người tưởng lầm " hồi
quang phản chiếu " là quay vô bên trong mình, là tuyệt
đối nội quán. Không phải thế, quán tự tại l à
soi chiếu từ nơi sự sống đang vận h ành,
tức là toàn bộ c ăn-trần-thức, khổ, lạc, xả
v.v... đó l à Quán Tự Tại. Dùng chữ tự tại rất hay. Thiền tông thì
dùng chữ " kiến tánh ". Mặc dù kiến tánh là
đúng, nhưng chữ " kiến tánh " có
thể gợi lên một ý sai, bởi vì kiến tánh thì người ta dễ nghĩ không kiến
tướng, kiến dụng, kiến thể, kiến nhân, kiến quả hay sao? Kiến tánh theo
Thiền Tông, thật ra, bao gồm tất cả các kiến ấy, là toàn diện, chứ không
phải tánh với nghĩa là bản thể của bản thể luận ngoại
đạo. Có người tham công án để mong đạt được " bản
thể vĩnh hằng " gì đó l à thường
kiến rồi. Không phải đâu! Không có cái bản
thể không tưởng ấy đâu! Vậy d ùng chữ " quán tự tại " hay hơn,
chính xác hơn. Tự tại bao hàm tánh, tướng, thể, dụng, nhân, quả, duyên,
báo... còn nói kiến tánh dễ bị lầm lẫn tai hại. Người ta tưởng là sẽ " kiến
được một cái tánh g ì
đó ". Kiến tánh
đúng nghĩa của Thiền Tông l à trả lại
nguyên bản chất của pháp. Không phải thể tánh
đối đ ãi với hình tướng.
Cho nên, quán tự tại là soi chiếu toàn bộ sự tương giao nơi sự sống đang vận h ành .
Bồ Tát: chữ " Bồ Tát ". Cũng cần được
minh định lại. Bồ Tát là bodhisatta , thường âm là
Bồ đề Tát Đỏa . Bodhi là
tuệ giác . Satta là chúng sinh hữu tình . Người Trung Hoa
dịch là giác hữu tình và hữu tình giác tức là người tự giác giác tha.
Người có tuệ giác, sống với tuệ giác hoặc tu hành bằng tuệ giác là người tự giác. Người tự mình có tuệ giác và chỉ cho người khác biết sử dụng tuệ giác của họ là người giác tha.
Giác tha thường dễ bị lạm dụng trở thành nghĩa cứu rỗi của Thượng
Đế hoặc thần linh, khiến người ta ỷ lại v ào
tha lực. Trong khi Phật dạy: Tự mình thắp
đuốc l ên mà đi , nghĩa là
muốn giác tha trước tiên phải tự giác.
Tự giác cũng bị hiểu lầm là hành động ích kỷ. Thật ra bất cứ ai đạt đến tự giác đều có giác tha t ùy theo công hạnh.
Mục đích cuối c ùng của
đạo Phật l à thành Phật, dù là Thanh V ăn
Phật ( S āvaka Buddha ),
Độc Giác Phật ( Pacceka
Buddha ) hay Toàn Giác Phật ( Sabbaññ ū
Buddha). Cho nên tu Thanh V ăn, Độc Giác hay
To àn Giác đều l à Bồ Tát cả.
Trong đạo Phật không bao giờ có người giác
ngộ m à còn ích kỷ, bởi vì ích kỷ thuộc bất thiện mà người giác ngộ
đ ã vượt qua cả thiện lẫn bất thiện
rồi.
Hơn nữa Thanh V ăn Phật, Độc Giác Phật, hay
To àn Giác Phật đều tu ba-la-mật cả.
Bậc Thanh Văn Phật phải th ành tựu 10 p āramī ,
bậc Độc Giác Phật phải th ành tựu 10
upa p āramī và bậc Toàn Giác Phật
phải thành tựu 10 paramattha p āramī .
Nghĩa là công hạnh (dụng) của Phật Toàn Giác nhiều hơn, chứ không phải
Thanh V ăn Giác v à
Độ c Giác không có giác tha.
Chúng ta không thể tưởng tượng được rằng
một người hành thâm Bát Nhã Ba la mật
đa v à chiếu kiến ngũ uẩn giai không
lại là ích kỷ . Chiếu kiến ngũ uẩn giai không thì chẳng còn một tí tẹo
nào cho bản ngã sanh khởi, phải không? Người mà
đ ã thấy rõ sự thật rồi,
đ ã sống với sự thật ấy, lại còn chỉ
cho người khác cách sống với sự thật ấy là Bồ Tát
đích thực rồi. Ng ài Punna, một vị
Thanh V ăn v ào thời
Đức Phật c òn tại thế,
đ ã tình nguyện
đến xứ Sunāparanta hoằng ph áp bất chấp
mọi tình huống nguy hiểm đến tính mạng, th ì
Thanh V ăn đâu phải l à ích kỷ.
Đức Phật cũng dạy các vị Thanh Văn chia ra nhiều hướng để truyền thuyết
con đường giác ngộ, v ì lợi ích chúng sinh, vì sự an lạc cho
đời, th ì Thanh V ăn
cũng có l òng vị tha vậy. Bồ Tát
đích thực khô ng có đeo loon ,
không có đẳng cấp , không cần
bất kỳ một nhãn hiệu nào. Người giác ngộ ví như mặt trời. Mặt trời thì
chiếu sáng, đấy l à chức n ăng
của mặt trời. Những vị giác ngộ giúp cho người khác là
điều tự nhi ên , là chuyện
đương nhi ên.
Như vậy, ai tự hành đúng đắn theo đạo giác ngộ th ì cũng đều l à Bồ Tát cả.
Có người hỏi:
- Người ta thường nói tu Thanh V ăn khác, tu Bồ Tát khác chúng ta n ên hiểu ra sao?
- Thật ra hồi nãy chúng ta đ ã nói
rồi. Người nào đang tu đúng theo Phật đạo đều
l à Thanh V ăn m à cũng
đều l à Bồ Tát cả. Nhưng Bồ Tát có 3
bậc: Bồ Tát hạnh Thanh V ăn, Bồ Tát hạnh Độc
Giác v à Bồ Tát hạnh Toàn Giác. Cả 3 bậc
đều c ùng tu thập
độ, nhưng bậc thứ nhất nhất chủ về thể, bậc
thứ hai chủ về tướng, bậc thứ ba chủ về dụng. Như vậy nói 3 bậc l à
nói theo tác dụng nhưng cùng một thể tánh. Thể tánh bổn lai thanh tịnh
đó gọi l à A-La-Hán.
Người ta thường hiểu lầm quả vị A-La-Hán
để d ành cho Thanh V ăn. Thật ra tuy nói
Phật Thanh Văn, Phật Độc Giác v à Phật Toàn Giác là nói theo tướng
dụng, chứ cả 3 đều c ùng
đắc một quả vị A-La-Hán như nhau v à
đều gọi l à Phật.
Ví như cùng tốt nghiệp bác sĩ nhưng người thì
đi dạy y khoa, người th ì
đi chữa bệnh, người lại l àm phòng thí
nghiệm v.v..., công dụng khác nhau nhưng cũng là bác sĩ.
- Xin hỏi vì sao thầy lại nói ai giác ngộ cũng đều cũng đều l à Thanh V ăn cả?
- Đúng vậy. Ví như một ông bác sĩ đang dạy học th ì gọi là giáo sư, còn những người học y khoa tốt nghiệp bác sĩ gọi là sinh viên tốt nghiệp y khoa. Sự thật ai cũng là bác sĩ cả mà một bên là giáo sư một bên là sinh viên. Và ông bác sĩ giáo sư cũng đ ã từng là bác sĩ sinh viên chứ đâu phải tự nhi ên mà có. Bác sĩ giáo sư ví như Phật Toàn Giác, bác sĩ sinh viên ví như Phật Thanh V ăn.
Các vị có đọc b ài kinh Sambudhe ( chư
Phật Toàn Giác ) không? Trong bài kinh có khẳng
định rằng, bậc To àn Giác hạnh trí tuệ
như Đức Bổn Sư Thích Ca của chúng ta, đ ã
từng nghe pháp của 512.000 vị Toàn Giác quá khứ và cuối cùng
được 28 vị to àn giác thọ ký từ Phật
Nhiên Đăng cho đến Phật Ca Diếp. Như vậy Phật
to àn giác cũng đ ã từng nghe
pháp ( s āvaka ) nghĩa là Thanh V ăn.
Bậc To àn Giác hạnh tinh tấn và đức tin
lại c òn học đạo kiểu Thanh Văn nhiều
hơn gấp đôi gấp ba lần như vậy nữa.
Vậy đừng chấp danh từ, chúng ta không thể
hiểu nổi mật hạnh Bồ Tát l àm Thanh V ăn
v à Thanh V ăn l àm Phật
đâu, đừng lạm b àn mà mang tội vô ích.
* Bát Nhã Ba La Mật Đa : phát xuất từ chữ Paññ ā pāramitā tức là trí tuệ bờ bên kia .
Trước hết ta hãy xem bài kệ của Đức Phật trong kinh Pháp cú rồi so sánh với v ài đoạn kinh văn trong Bát Nh ã.
" Sabbe Sankh ārā anicc ā'ti
Sabbe Sankh ārā ca dukkh ā 'ti
Sabbe dhamm ā anatt ā'ti
Yadā pa ññ āya passati
Atha nibbindāti dukkhe
Esa maggo visuddhiyā ".
Nghĩa là:
" Tất cả các hành đều vô thường
Tất cả các hành là khổ
Tất cả các pháp là vô ngã
Khi quán chiếu bằng trí tuệ ( bát-nhã )
Thì thoát khỏi khổ ( đế )
Đó l à thanh tịnh đạo "
Sankh ārā trong câu 1 là hữu
vi hay hành tức là các pháp duyên khởi trong thế giới tự nhiên
cho nên là vô thường ( anicc ā ).
Sankh ārā trong câu 2 ám chỉ
hành trong hành uẩn nghĩa là tâm tạo tác các nghiệp cho nên là
khổ ( dukkha ). Chữ Dhamm ā
trong câu 3 nghĩa là pháp gồm cả hữu vi ( 2 loại hành trên )
và vô vi , ngoại pháp và nội pháp cho nên là vô ngã ( anatt ā ).
Lát nữa chúng ta sẽ trở lại vấn đề n ày.
Paññ āya passati là thấy hoặc quán chiếu , chiếu kiến bằng trí tuệ bát-nhã.
Chữ Dukkhe ở đây có nghĩa l à
khổ đế . Khổ
đế không phải l à khổ thọ mà hàm chỉ
tất cả các cảm thọ khổ, lạc, xả hoặc các cảm thọ thanh lương hơn như hỷ,
lạc, xả trong các trạng thái thiền định. Vậy
khổ l à cảm giác sinh diệt, trống không và ảo hóa ( m āyā ),
hư huyễn, không thực hữu... tuy là ảo giác nhưng khó kham nhẫn.
Nibbind āti có nghĩa là thoát
ly hay nhàm chán . Nhàm chán là bởi sao? vì chúng sinh thường
tưởng cái khổ là lạc. Chỉ có một trình độ cao
hơn mới thấy chúng sinh đó khổ, nhưng y thì không tự biết vì
đối với y l à lạc .
Cõi sắc giới thì thấy chúng sinh dục giới là khổ. Cõi vô sắc giới thì
thấy chúng sinh sắc giới là khổ. Người giác ngộ giải thoát thì thấy chúng
sinh ba giới là khổ. Cho nên chữ Nibbind āti
nghĩa bóng l à thoát ly, nghĩa đen l à
nhàm chán. Nhàm chán là đúng. Thấy chúng sinh
lặn hụp, tranh gi ành nhau danh lợi như lũ ruồi trong
đống rác kia, không nh àm chán sao
được?
Esa là đó . Maggo
là con đường , visuddhi
là thanh tịnh : đó l à thanh tịnh
đạo.
Đến đây chúng ta so sánh với câu " hành thâm bát nhã Ba La mật
đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai không độ
nhất thiết khổ ách " thì có giống nhau không?
Đúng không? B ên nào cũng dùng trí tuệ
Bát Nhã để quán chiếu cả.
Bài kinh pháp cú thì dạy rằng hãy dùng trí tuệ
để thấy r õ các hành là vô thường, khổ,
các pháp là vô ngã . Bài kinh Bát Nhã thì dùng trí tuệ
để soi chiếu cho thấy ngũ uẩn l à không .
Cả hai đều thoát khỏi khổ đế.
Vậy, các hành, các pháp có liên hệ với ngũ uẩn ra sao?
Chúng ta thấy rõ ngũ uẩn là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Trong ngũ uẩn
hành là chủ động, l àm cho chồng
chất rối rắm. Khi trí tuệ soi chiếu thì hành diệt . ( Hành
là các tâm sở do tư tác động, hoặc l à
ái thủ hữu ). Hành được thay thế
bằng tuệ ( bát-nhã=paññ ā )
thì trả ngũ uẩn về với bản chất đích thực của
chúng. Trả pháp lại cho pháp, đấy l à ngũ uẩn giai không và thoát
khỏi khổ đế.
Trở lại sankh ārā l à hữu vi hay hành. Hành có 2 loại như hồi nãy chúng ta đ ã nói qua.
- Thứ nhất: hành là thế giới trùng trùng duyên khởi của tự nhiên ( tạm gọi là thuộc ngoại giới so với hành trong ngũ uẩn hoặc trong Thập nhị nhân duyên là thuộc nội giới ). Ví dụ như vật chất do tứ đại duy ên hợp mà thành. Vì có duyên hợp mà sinh nên duyên tan thì diệt. Tính chất của nó là vô thường tan hợp nên gọi là Sabbe sankh ārā aniccā'ti hay uppadavaya dhammino . Và Duy Thức gọi y tha khởi tánh hoặc sinh vô tánh như chúng ta đ ã nói trước đây.
- Thứ hai: hành là tạo tác chủ quan thuộc thế giới nội tâm. Ví dụ tâm tham, sân, si, ngã mạn, tà kiến v.v... cũng do duyên hợp mà sinh, duyên tan mà diệt, như khi có xúc, thọ, tưởng, tư và các nhóm tâm sở tương ưng hợp lại thì một tâm hiện khởi, khi hết duyên thì biến mất. Tuy nhiên, sự kết hợp này không tự nhiên mà là chủ quan, cố ý. Dĩ nhiên tính chất của hành này cũng vô thường nhưng chính yếu là khổ não nên gọi là sabbe sankh ārā ca dukkhā'ti . Duy Thức gọi là biến kế sở chấp tánh hoặc tướng vô tánh .
Loại hành thứ hai này mới là vấn
đề. Nó chính l à hành uẩn trong ngũ uẩn và hành ( ái,
thủ, hữu ) trong Thập nhị nhân duyên . Hành này
đóng vai tr ò chính trong việc tạo tác
luân hồi sinh tử hoặc thiện ác trong 3 cõi 6
đường.
Vậy hành này tác động như thế n ào?
Ví dụ, khi mình nhìn một người, một đối tượng
m à để cho vô minh và
hành chi phối, thì người ấy, đối tượng
ấy, biến đổi theo bản ng ã của mình. Giả sử chúng ta gọi mình là A
và đối tượng l à B. khi A tương quan
với B. Qua hành A tự vong thân để tự mặc cho
m ình một bản ngã A'. Bản ngã A' dĩ nhiên chủ quan nên nhìn
đối tượng B cũng biến th ành B'.
Nguyên gốc: A → B
Biến thành: A' → B' ( qua sự bóp méo của hành ).
Khi hành tham dự thì cả thế giới bên ngoài và bên trong
đều biến dạng hết, không c òn
đúng nguy ên gốc nữa, có phải vậy
không? Điều n ày rất là vi tế và cũng
rất là kinh khiếp. Trong đời sống hằng ng ày
chúng ta nên chiêm nghiệm xem thử mình đ ã
nghe thực, thấy thực hay mình đ ã trở
thành A' và đối tượng trở th ành B' tự
bao giờ!
Thảm kịch trần gian là ở chổ đó, n ên Phật dạy: chư hành là khổ .
Đấy l à mới phần bên A tự biến thành A'. Còn B thì sao? Nếu A' nhìn B ra B' thì B cũng tự biến mình thành B''. B'' mà nhìn lại A thì A đó cũng bị bóp méo th ành A''. Vì bao giờ cũng vậy, chủ quan của A khác, chủ quan của B khác, phải không?
Nguyên gốc: A ↔ B
Chủ quan bên A: Á ↔ B'
A'' ↔ B'' : Chủ quan bên B
Sự biến đổi từ A ra A', A'' v à từ B
ra B', B'' cũng nói lên tính chất vô thường, nhưng là vô thường chủ quan,
tự ý biến đổi, chính vô thường n ày mới
đem lại khổ n ão.
Từ tham qua sân, từ thương đến ghét, đó l à
vô thường của hành chủ quan mà sinh ra sầu, bi, khổ,
não, lạc, hỷ v.v... Còn A và B có biến đổi
không? A v à B nguyên gốc cũng có biến
đổi vô thường nhưng l à khách quan, biến
đổi sinh-vật lý, biến đổi theo định luật tự
nhi ên nên vô thường mà vẫn thường. Còn biến
đổi tâm lý, biến đổi do cảm tính chủ quan mới
l à vấn đề. Do cảm tính chủ quan m ình
vẽ vời ra đủ mọi thứ. Trong 5, 7 phút m ình
có thể họa ra không biết bao nhiêu cái ngũ uẩn như vậy.
" Tâm như công họa sư
Họa chủng chủng ngũ ấm ".
Nói tóm lại, khi mà hành phát sanh thì nó biến đổi sắc, thọ, tưởng, v à thức theo hành luôn. Có đúng không?
Hành là tư, là tạo tác, là cetan ā. Nếu
thay tư bằng tuệ thì A tự thấy mình là A, B tự thấy
mình B ( tuệ là tri như thực, kiến như thực ), rõ ràng toàn bộ A',
A'' - B', B'' biến mất. Như vậy là qua bên bờ kia ( p āramitā )
phải không?
Vậy khi hành thâm bát-nhã-ba-la-mật- đa m à
thấy rõ ngũ uẩn chỉ do hành điều động, chi
phối, vẽ vời, th êm thắt chỉ là ảo giác, ảo tưởng, vọng
động, biến kế sở chấp, tức l à thấy
toàn bộ sự chồng chất rối ren ấy vốn không thì lập tức chấm dứt toàn bộ
khổ não. Cho nên nói "chiếu kiến ngũ uẩn giai không
độ nhất thiết khổ ách".
Độ l à vượt qua sông mê bể khổ. Vậy vượt qua tất cả khổ ách - sông mê bể khổ - nghĩa là như thế này:
Từ lâu A và B bị ng ăn cách bởi sông m ê bể khổ của vô minh và hành ( ái dục ).
Vượt qua - vượt qua bờ bên kia - chính là vượt qua vô minh và ái dục.
Vượt qua không phải là chạy đi đâu t ìm
kiếm cái gì khác, mà chính là trả lại bản nguyên của các pháp
để m ình (A) và
đối tượng (B) đều như thực.
Vượt qua A', A'', vượt qua B', B'' mà trở lại A là A, B là B thôi.
A ↔ B
" Biển khổ mênh mông hồi đầu l à
bến ", cho nên " hồi đầu thị ngạn "
chứ không bỉ ngạn nào khác. Quay lại là thấy ngay tức khắc, chẳng cần rong
ruổi tìm kiếm đâu xa.
Quay lại để thấy thực tướng của m ình và vạn pháp. thực tướng của mình và vạn pháp không phải là A', B và hằng tr ăm hằng ng àn cái phẩy như vậy.
Thực tướng của vạn pháp chính là bản nguyên của A và B còn A', A'', B', B'' v.v... chính là thế giới của hành ( Sankh ārā thứ hai ).
Chúng ta đ ã thấy tất cả hành là
vô thường và tất cả hành là khổ . Bây giờ chúng ta thử tìm hiểu
vì sao tất cả pháp là vô ngã ( sabbe dhamm ā
anattatā' ti )?
Pháp là gì? pháp khác với hành như thế nào?
Hành ám chỉ hữu vi, trong khi pháp bao hàm cả hữu vi lẫn vô vi.
Pháp hữu vi thì vô thường, khổ và vô ngã, trong khi pháp vô vi không vô thường, không khổ nhưng cũng vô ngã, vì vậy không thể nói tất cả pháp vô thường hoặc tất cả pháp khổ, mà chỉ nói tất cả pháp vô ngã.
Nhưng vì sao tất cả pháp hữu vi, vô vi đều vô ng ã?
Như chúng ta đ ã thấy:
A', A'' và B', B'' v.v... chính là cái ngã. Khi "tự cho mình là... hoặc "áp đặt cho người khác l à..." tức cái ngã khởi sinh. Nhưng tự khởi sinh này do ngũ uẩn dựng lên, nghĩa là do ảo giác, ảo tưởng, phi như lý tác ý, và sự vọng động tạo tác v.v... dựng l ên, cho nên bản ngã chỉ là vọng ngã, chỉ là huyễn hóa, không có thực: vô ngã. Đây l à vô ngã của pháp hữu vi.
Còn A và B có vô ngã không? A và B là bản nguyên của pháp, là pháp tự
nhiên, không dính dáng gì cái ngã do chủ quan dựng lên, nên tự nó
đ ã là vô ngã rồi. Chủ quan dựng lên
mới là hữu vi, còn thế giới tự nhiên vốn vô vi nên
đồng thời Vô Ngã.
Vì vô ngã là tính bản nguyên của các pháp nên Duy Thức thức gọi là thắng nghĩa vô tánh hoặc viên thành thật tánh.
Để dễ hiểu tôi xin tóm tắt lại như sau:
1) Tất cả hành là vô thường:
Hữu vi tự nhiên → y tha khởi tánh → sinh vô tánh
( Hành 1 )
( vô thường, vô ngã )
2) Tất cả hành là khổ:
Hữu vi chủ quan → biến kế sở chấp tánh → tướng vô tánh
( Hành 2 )
( vô thường, khổ, vô ngã )
3) Tất cả pháp là vô ngã:
Vô vi → viên thành thật tánh → thắng nghĩa vô tánh
( vô ngã )
Trong phần 3 chỉ kể vô vi vì hữu vi đ ã nói trong phần 1 và 2 rồi.
Có người hỏi:
- Trong khi kinh Thập Độ cӲ nói đến trí0
tuỗ bờ kia, urý tuệ b tr ên, trí t5ệ bᛝ cao 4hượng. Nh vậy Trí tuệ"
0 "!" cũng có t'ng bᚭc lớn nhỏ sao?
- Vâog, có."Tr 4uệ$ở trên phương diện c(ỉ`FNT$FACE="Times Nw$Roman">
ܑể m=/BONT>à vượt qua fờ kia, wƐợt!qua jhỏi bức mӀn vô minh 㺣o vọng hay
rông mê bể khổ t`ì chṉ"cần pañ ( tuệbờ kia ).$Trí tuệ
` đo1n l ìa sự
điều độNg của các hành .
! ,FONT FACG= Tamew Naw Roman">Đó l à trí!tuệ
" ēng tr ên pHưġng diỗn tực tánh
mà nói. Còn tRí tuệ0bờ trên>/> ( pañ ā"
upepđramī /I>) là nHÌn ở phương diện thực tướng . Và trí
tuệ bờ cao thượng ( paññ ā paramattha
pāramitā ) là thực dụng của tuệ . Tuệ có thể,
tướng, dụng. Ví như một người có chiếc xe hơi. Y biết
đó l à xe hơi, thấy rõ nó là xe hơi.
Cái biết ấy nắm giữa tổng quát chiếc xe hơi. Ấy là cấp
độ 1. Sau đó y thấy biết r õ xe hơi có
bộ phận này, bộ phận kia, ấy là cấp độ 2. V à
cuối cùng là y có thể ngồi trên xe mà lái, biết sử dụng chiếc xe, sửa chữa
chiếc xe mà lại còn chế tạo ra nó được nữa.
Đó l à cấp độ 3.
Trí tuệ cũng vậy. Sự thấy biết ban đầu thường nắm giữ cái tổng quát, cái căn bản, nhưng cái thấy biết ấy chưa chuy ên sâu. Tu tập một thời gian. Trí tuệ ấy sẽ sâu sắc hơn, viên mãn hơn. Cuối cùng là trí tuệ có thể sử dụng thiện xảo các pháp nữa. Tuy nói đến 3 bậc trí tuệ nhưng thật ra cũng c ùng một thể tánh viên mãn như nhau.
* Chiếu Kiến Ngũ Uẩn Giai Không, Độ
Nhất Thiết Khổ Ách : Như vậy chúng ta
đ ã rõ tại sao soi chiếu thấy ngũ uẩn
đều không m à vượt qua tất cả khổ.
Chính hành làm cho sắc, thọ, tưởng, thức bị rối loạn. Nhưng khi hành
được tuệ thay thế, nghĩa l à thức không
còn chấp trì kinh nghiệm, thành kiến, quan niệm
để bóp méo sự thật nữa, th ì ngũ uẩn
trở thành không: không ảo tưởng, ảo giác, không còn cái A', A'', B', B'',
không vô minh, ái dục. Có người hiểu lầm chỗ này và họ ngồi mà quán không.
Rõ ràng cái không ấy là do tưởng tượng mà ra. Có mà biến thành không,
nghĩa là B mà biến thành B', là đ ã có
sự tham dự của tưởng , của hành , của ngũ uẩn rồi. Như
vậy làm sao mà quán không được! Chính cái ng ã
quán không tạo ra A', A'', A''' và B', B'', B'''.
Đó l à người
đánh mất bản fguy~/FONT>ên,-
( đánh mất " thực tƐb'$vô tướng "
, ( thực vướng(khne cɳ các tướng &quoT; phẩy đ᫁u khđng t ì chấm dứp aáa khổ:$khổ
khổ, hoại kh- hđnh khổ. đã cũng chånh l â
Thqnh tịnh đ:o *
" Th:t ra, kinh Bát-Nhë chỉ(có bấy nhiêu. Phần scu chỉ là phụ chú mˠ thôi>
4P> , ngjĩe là sᾯc chang