Tam & Dao - Ajahn Sumedho
Vietnamese, with Unicode Times font
Tâm và Đạo
Quán tưởng về cuộc sống trong Đạo Phật
The Mind and The Way
Buddhist Relections on Life
Ajahn Sumedho
Susanta Nguyễn dịch
Montreal, Quebec, Canada
2004
N gười dẫn thủy đ ào kênh
Người làm cung chuốt tên
Người thợ mộc uốn gổ
Hiền đức chế ngự m ình
-- Kinh Pháp Cú, Câu 80
PHẦN III - SỐNG ĐẠO
Chương 14
TỰ DO CỦA TÂM THỨC
Nhiều người xem tự do là lý tưởng của cuộc sống. Chúng ta ai cũng muốn
được một số tự do n ào
đó như tự do có thân mạng v à
đi lại, tự do tôn giáo, hay tự do trong đời
sống tình cảm. Không ai muốn bị tù đ ày,
trói buộc, hay kiềm kẹp, vì thế tự do trở thành một lý tưởng. Tự do là một
khái niệm quan trọng mà chúng ta cần quán tưởng vì không phải lúc nào
chúng ta cũng hiểu đúng đắn ý nghĩa của hai
chữ tự do.
Trong cuộc sống, phần lớn chúng ta dành rất nhiều thời giờ
để sống cho lý tưởng của m ình, và xã
hội nầy đ ã cung cấp rất nhiều lý tưởng
để chúng ta theo đuổi. Tự do là một
trong những lý tưởng đó. Nhưng nếu chỉ
theo đuổi m à không hiểu với trí tuệ ý
nghĩa thật sự của lý tưởng đó, không chóng th ì
chầy, chúng ta sẽ thất vọng, vì hình như cuộc
đời nầy không bao giờ cho chúng ta tất cả tự do m à chúng ta mong
muốn hay nghĩ là chúng ta đáng được thọ
hưởng.
ĐI TÌM TỰ DO TRONG THAM ÁI
Chúng ta có thể mãi mãi thất vọng với cuộc
đời, không phải v ì cuộc đời nầy l à
xấu xa và đáng chán, m à vì nó sẽ không
cho chúng ta những gì chúng ta muốn hay nghĩ là chúng ta
đáng được thọ hưởng. Chúng ta thường
nghe chính bản thân chúng ta than phiền, "Cuộc
đời nầy thật l à không hợp lý và công
bằng chút nào." Chúng ta cho rằng những gì xảy ra trong cuộc sống phải
luôn công bằng và hợp lý. Tuy nhiên, khi nghĩ về
điều nầy, bạn sẽ thấy l à trên
đời nầy, có người sanh ra với tất cả những g ì
tốt đẹp nhất, có người th ì vô cùng khổ
sở và bất hạnh. Quá nhiều bất công làm cho cuộc
đời nầy thật l à phi lý phải không các
bạn? Tại sao nước Mỹ không chịu giải trừ vũ khí? Tại sao người dân các
nước Trung Đông cứ luôn đánh nhau, bỏ bom v à
phá hoại thành phố xinh đẹp như Beirut ?
Tại sao châu Phi bị nạn đói? Tại sao
các nước Trung Mỹ luôn sống trong cảnh bất công và nghèo
đói? Thật là không công bằng chút nào
phải không các bạn? Đời sống quả thật là vô lý nếu nó cứ tiếp diễn như thế
và chúng ta muốn nó phải thay đổi. Tự do là cái mà chúng ta nhắm
đến, nhưng chúng ta lại bị giới hạn v à
kiềm chế bởi những định chế x ã hội và
điều kiện vật chất của tấm thân l àm
người nầy.
Xuyên qua tất cả vấn đề tr ên, chúng ta thấy một nghịch lý bao trùm. Đó là tự do hành động theo bản năng, dục vọng, và tham ái hình như không mang lại tự do thật sự. Đây là điều mà tôi học được từ kinh nghiệm bản thân. Khi tôi nghĩ là tôi đang được tự do theo đuổi những g ì mình muốn thì chính lúc ấy, tôi càng cảm thấy bấn loạn, mất phương hướng, và trở thành nô lệ của dục vọng. Trên đời nầy, những lựa chọn, những sự vật để lựa chọn, v à những khả n ăng lựa chọn l à vô tận. Đây là xã hội mà chúng ta gọi là "xã hội tự do". Nhưng khi chúng ta cứ chạy theo tất cả những lựa chọn và khả n ăng lựa chọn nầy, h ình như chúng ta chỉ chuốc thêm rối rắm và hỗn loạn.
Trái lại, ở những xã hội có ít lựa chọn,
đời sống rất đơn giản. Thí dụ, đời
sống ở các tu viện rất đơn giản v ì ở
đó không có nhiều lựa chọn. Buổi sáng khi thức dậy, tôi không cần
phải tự hỏi, "Sáng nay mình sẽ mặc áo gì?" "Mình sẽ chảy tóc kiểu nào?"
Đời sống tu viện quả thật không có nhiều lựa chọn. Vì thế, nhiều người xem
cuộc sống giản đơn nầy l à một cực hình
vì ở đó, mọi việc đều bị cấm đoán: bạn
không thể làm việc nầy, và bạn không thể làm việc nọ. Nhưng giới luật nhằm
đơn giản hóa đời sống tu viện l à
để giúp bạn phát triển đời sống tâm linh.
Bạn không phải bận tâm quyết định v à
lựa chọn những kinh nghiệm sống liên quan đến
ngũ dục. Khi đ ã từ bỏ tất cả
để v ào sống ở tu viện, chấp nhận nó,
và không còn mong muốn những cơ hội để thực
hiện những g ì mình mơ ước, đời sống
của bạn dĩ nhi ên sẽ đơn giản.
Nó sẽ trực tiếp, thẳng tắp và rõ ràng.
Chúng ta không thể tìm tự do trong tham ái và dục vọng mà chỉ có thể
thấy được tự do trong giáo pháp. Trong
giáo pháp, đời sống không có những lựa chọn
dựa tr ên cơ sở yêu ghét, luyến ái và dính mắc. Và khi chúng ta
không còn bận tâm với vô số những lựa chọn -- lựa chọn về quan
điểm, cơ hội, v à tư tưởng mà chúng ta
thường gặp trong các xã hội phức tạp -- sự
đơn giản tự nhi ên sẽ đến. Chính
nhờ sự đơn giản v à phương hướng
đạo đức nầy m à tâm chúng ta
được giải thoát. Chúng ta có thể tiếp
cận và mở rộng với cuộc đời theo cách m à
chúng ta không thể nào làm được nếu vẫn c òn
bị ràng buộc bởi ái dục, bởi những lựa chọn dựa trên sự yêu ghét, và dính
mắc cá nhân. Khi tâm đ ã mở rộng với
cuộc đời, chúng ta sẽ nhận ra rằng sự tự do
của tâm không t ùy thuộc vào việc chúng ta có
được tự do l àm tất cả những gì chúng
ta muốn.
Bất cứ sự tham ái nào xuất phát từ vô minh sẽ dẫn chúng ta
đến một h ành
động hay một kinh nghiệm bất thiện.
Với tâm tham ái, chúng ta luôn muốn chiếm giữ, xua
đuổi, loại trừ, hay bám chặt v ào một
cái gì đó -- vì
đây l à bản chất của tham ái. Ngay lúc
mà tham ái đ ã
đạt được những g ì nó muốn, nó sẽ bắt
đầu muốn những thứ khác. Tôi chưa bao
giờ thấy một lòng tham được thỏa m ãn
vì công n ăng của tham ái l à chiếm hữu
và chỉ bằng cách chiếm hữu, tham ái mới đem
lại hạnh phúc v à thỏa mãn nhất thời. Bạn có thể hài lòng và toại
nguyện trong một khoảnh khắc nào đó khi đ ã
đạt được những g ì bạn muốn, nhưng rồi
tham ái lại bắt đầu l àm việc, lo tìm
kiếm và hướng về một cái gì khác để chiếm hữu
v à tiếp tục thỏa mãn bạn. Vì thế bạn không thể nào thật sự toại
nguyện ngay cả sau khi đ ã có những gì
bạn muốn, thậm chí sau khi có tài sản, của cải, quyền lực, danh vọng, và
tất cả những gì tốt đẹp nhất tr ên
đời. Thí dụ, nếu bạn làm ra
được nhiều tiền th ì liền ngay lúc ấy,
bạn sẽ bắt đầu lo sợ bị mất tất cả tiền bạc v à
tài sản. Nỗi lo sợ bị mất mát và lòng tham muốn lợi lạc của con người là
vô tận.
Ngày nào mà chúng ta còn sống với những ảo tưởng trong đó ái dục xuất phát từ vô minh vận h ành và và chi phối, thì thế giới của chúng ta sẽ là thế giới huyễn ảo. Vì thế tham ái không bao giờ mang lại tự do cho tâm; tham ái cho chúng ta hy vọng là sẽ có tự do trong tương lai. Nhưng nổ lực tìm tự do qua con đường tham ái chỉ tạo th êm trói buộc và ảo tưởng.
MỞ RỘNG TÂM ĐỂ TIẾP CẬN VỚI PHÁP
Đức Phật nhấn mạnh việc nhìn xuyên thấu và thấy được những ảo tưởng đang kiềm chế và giam hãm chúng ta bằng cách xem xét và quán sát chính bản chất của tham ái, những đau khổ do tham ái mang lại, và sự chấm dứt của tham ái. Khi quan sát tham ái, chúng ta thấy rằng nó không là cái gì khác hơn là một luồng tâm thức đang di động hay một luồng năng lượng tâm lý đang chi phối thân v à tâm chúng ta. Nó không phải là một người, hay một cái gì tuyệt đối, thường hằng v à bất biến; nó sinh rồi diệt, đến rồi đi -- đây chính là luồng năng lượng tham ái. Nếu chúng ta không để cho luồng năng lượng tham ái tự nó ra đi, nói khác đi, nếu chúng ta không buông bỏ nó, th ì nó sẽ tạo ra luồng tham ái thứ hai, và luồng tham ái thứ hai nầy sẽ tạo ra luồng tham ái thứ ba, và tiến trình tham ái cứ thế mà tiếp tục nhân lên và sinh sôi nẩy nở đến vô c ùng.
Trong đạo Phật, từ " mindfulness " (tiếng Pali là sati ) hay chánh niệm có nghĩa là "quan sát, cho phép các sự vật hiện ra trong thân và tâm, ý thức về nó, và để cho nó tự xảy diễn trong thân v à tâm." Để có chánh niệm, bạn phải cố gắng sống với thực tại, ngoại trừ khi có cái gì cực kỳ nguy hiểm và khẩn trương trước mắt mà bản năng sinh tồn bắt bạn phải ngừng chánh niệm và chú ý đến nó. Trong điều kiện b ình thường, bạn phải nỗ lực quan sát những gì đang xảy ra một cách khách quan, không th ành kiến và phán đoán. Chúng ta tập quan sát mà không phán đoán, thay v ì tạo ra một cái gì đó rồi biện minh hay bảo vệ nó. Khi có chánh niệm và trí tuệ, n ăng lực ghi nhận v à khả n ăng cởi mở tiếp thu của tâm sẽ tự động phát sinh. Chúng ta sẽ nhạy cảm và tiếp nhận được sự vận h ành của các sự vật; nói tóm lại, chúng ta sẽ tiếp cận với Pháp, thấy Pháp, và sống với Pháp.
Vì thế, "Pháp" là một từ có ý nghĩa rất bao trùm. Pháp có nghĩa là
"cách thức các sự vật thật sự tồn tại, không bị nhìn méo mó bởi bất cứ
thành kiến nào." Pháp cũng có nghĩa là "quy luật tự nhiên." Khi quán Pháp,
chúng ta không nghĩ về Pháp như một cái gì
đó. Nếu chúng ta định nghĩa Pháp l à
cái nầy hoặc cái nọ, thì lúc đó chúng ta đang
t ìm Pháp, chứ không phải quan sát Pháp như nó
đang xảy diễn, phải không các bạn? Đó
không phải là cách tiếp cận với Pháp hay chánh niệm về Pháp. Chánh niệm là
mở rộng tâm để thấy v à biết
được Pháp như nó đang xảy ra -- tại
đây v à ngay bây giờ.
Chúng ta thường không để ý đến không gian
v à thời gian. Thân chúng ta có thể ở
đây m à tâm chúng ta lại ở chỗ khác. Thời gian là bây giờ, nhưng
chúng ta ít khi thật sự sống với cái bây giờ; chúng ta phí nhiều thời gian
trong đời để nhớ về quá khứ, hay mong đợi, mơ
tưởng, v à lo sợ về tương lai. Chúng ta xây dựng những dự
định về tương lai v à hồi tưởng về quá
khứ, nhưng chúng ta không bao giờ ghi nhận Pháp hay những gì
đang xảy ra tại đây v à ngay bây giờ --
Pháp chính là thực tại đang xảy diễn.
Từ đó, chúng ta cứ suy nghĩ về quá khứ v à
tương lai, tiếp tục bị n ăng lực tham ái chi
phối, v à hướng về một cái gì khác ở một nơi nào
đó. Nếu chúng ta quán tưởng về
điều kiện sống của chúng ta tại đây v à
ngay bây giờ, thì chúng ta sẽ thấy, biết và hiểu
được tại sao các sự việc tr ên thế gian
xảy ra như nó đang xảy ra trong hiện tại.
ƯỚC NGUYỆN CỦA TÂM
Trong xã hội hiện đại, chúng ta thấy con
người t ìm mọi cách để đấu tranh cho
công bằng x ã hội và xóa bỏ hay ng ăn
chận những bất công t àn tệ. Đây là một việc làm cao thượng và
trượng nghĩa. Thế gian ca ngợi và ngưỡng mộ những việc làm nầy. Nhưng làm
như thế vẫn không đủ. Làm như thế
chẳng khác nào dọn dẹp nhà cửa cho sạch sẽ và ng ăn
nắp. Khi phòng nầy vừa dọn sạch, thì phòng kia lại dơ bẩn và bề
bộn. Làm như thế cũng giống như dùng bàn chải
đánh răng để ch à sạch thành phố Luân
Đôn vậy. Đây là điều không thể làm được. Bạn sẽ không bao giờ hoàn
thiện được cơ cấu x ã hội
để bảo đảm sự công bằng, b ình
đẳng, v à vị tha vì những cái xấu xa và
bất thiện cứ lại hiện ra.
Xã hội chỉ có thể trật tự, ng ăn nắp, v à
công bằng khi tâm của những công dân trong xã hội ấy
được trong sạch. Ngày nào mà tâm con
người còn đầy ắp những tham ái, khát vọng, ảo
tưởng, v à vô minh, thì điều tối ưu m à
chúng ta có thể làm được l à dùng luật
lệ để bảo đảm một số ti êu chuẩn nào
đó về công bằng x ã hội. Nếu ai
đó không đáp ứng những đ òi hỏi tiêu
chuẩn nầy, họ sẽ bị luật pháp trừng trị. Đó là điều tốt nhất chúng ta có
thể làm. Chúng ta sẽ không bao giờ có được b ình
đẳng hay công bằng v à lòng vị tha trên
thế gian, vì những đức tính nầy chỉ có thể
đến từ thế giới của Tâm. Chúng không
đến từ mắt, tai, mũi, lưỡi hay thân: chỉ có ở thế giới của tâm, mọi
việc mới trở nên công bình và bình đẳng, v à
từ đó, x ã hội sẽ có vị tha, công lý,
và bình đẳng .
Thế thì ý nghĩa thật sự của Tâm là gì? Tâm (tiếng Anh là heart ) dùng để chỉ trái tim, một bộ phận sinh học của cơ thể. Nó cũng có nghĩa là chất liệu tình cảm của con người. Trái tim thường hàm ý về cảm thọ. Thí dụ, khi thất vọng nặng nề, chúng ta nói "tim tôi bị vỡ ( broken heart )." Chúng ta lại có thêm từ Trí (tiếng Anh là mind ). Trí để chỉ cái g ì đó ít t ình cảm hơn. Trí bao gồm quá trình làm việc bằng trí óc, trí thức, lý luận và tư duy trừu tượng; tuy nhiên, khi nói về khả n ăng cảm nhận v à đáp ứng với t ình thương, chúng ta dùng chữ Tâm nhiều hơn chữ Trí.
Tất cả chúng ta ai cũng muốn có tự do, bằng cách nầy hay cách khác.
Chúng ta có thể hy vọng là người nào đó sẽ
đến với chúng ta, thỏa m ãn tất cả những nhu cầu và làm cho chúng ta
vui sướng, như Cô bé Lọ lem mơ về vị Hoàng tử duyên dáng của mình. Có thể
chúng ta mong chờ một Đấng Cứu Thế, hay nếu l à
Phật tử, chúng ta sẽ hướng về Đức Phật Di Lặc
tương lai, hay nếu l à người công dân bình thường, chúng ta sẽ mong
đợi một vị Thủ Tướng hay Tổng Thống l ãnh
đạo v à
đưa đất nước đi tr ên con đường đúng
đắn. Chúng ta luôn mong chờ một thế lực nào
đó ở b ên ngoài, một ai
đó chưa hề gặp ngo ài kia có thể thỏa
mãn những nhu cầu của chúng ta. Trên bình diện v ăn
hóa, đức tin tôn giáo hay đời sống tâm linh hướng thượng sẽ đáp ứng khát
vọng tự do của con người. Vì những dục lạc của thế gian không bao
giờ thật sự thỏa mãn nhu cầu tự do của chúng ta, nên chúng ta tìm
đến tôn giáo. Tôn giáo hướng về sự
thánh thiện và cao cả và chúng ta phải vươn lên
để xứng đáng với tầm vóc của nó. Khi
một cái gì đó l àm bạn hưng phấn và mẫn
cảm, bạn sẽ hướng thượng thay vì sa đọa.
Khi sa đọa, chúng ta sẽ ch ìm
đắm trong sầu n ão, tuyệt vọng, cảm
thấy mình xuống dốc và không còn giá trị gì cả. Chúng ta gọi hiện tượng
nầy là "bị đọa địa ngục (going to hell)."
Tim chúng ta vỡ nát, tinh thần suy sụp, và chúng ta sẽ không còn mơ ước
hay muốn vươn đến cái g ì
đó cao hơn m ình nữa.
Sự sanh và các thức sinh khởi khi sáu c ăn
tác động với sáu trần luôn củng cố v à duy trì cảm giác bị chia cách
và cô lập giữa con người. Các thức dựa trên các c ăn
v à trần là những gì độc lập, khác
biệt, v à cách biệt làm cho chúng ta cảm thấy xa lạ với môi trường
chung quanh. Ở dục giới, luôn luôn có cảm giác bị cô lập, chia cách, c ăng
thẳng v à xung đột với cuộc sống chung
quanh. Chúng ta có thể mơ ước và vươn
đến những mục ti êu thế gian như giàu sang và danh vọng. Nhưng
điều nầy vẫn không đủ. Cho dù chúng ta
đạt được một địa vị n ào
đó trong đời, nhưng nếu suy nghĩ thật kỹ,
chúng ta sẽ thấy rằng địa vị thế gian cũng không phải l à cái mà
chúng ta thật sự mong muốn. Chúng ta có khát vọng tự nhiên muốn vươn
đến cái g ì cao hơn cuộc
đời nầy. Khát vọng nầy là mơ ước
được h òa làm một với tất cả,
đo àn tụ và thể nhập với tất cả, không
còn bị chia cắt và cô lập nữa. Trong đạo
Phật, đây l à khát vọng hướng về Pháp, tiếp cận với Pháp, hướng về
Chân lý. Vì thế, với mơ ước nầy, chúng ta sẽ vươn lên cao thay vì bị ràng
buộc và chìm đắm trong những đ òi hỏi
và ham muốn dục lạc của mình.
HÃY CHẤP NHẬN THÂN MẠNG THẾ GIAN NẦY CỦA CHÚNG TA
Thân thể con người là do tứ đại cấu tạo th ành:
đó là đất, nước, lửa, và gió. Chúng ta phải sống nhờ vào thực phẩm
được trồng trọt, lớn l ên, và gặt hái
từ quả đất nầy. Chúng ta cần nước, sức
nóng của mặt trời, và không khí để thở.
Khi chúng ta lìa bỏ cõi đời, những yếu tố n ày
lại trở về với lòng đất; chúng không
bay lên thiên đường. Vì thế, khi còn
nương vào tấm thân nầy để sống, chúng ta phải
chấp nhận những giới hạn của nó, thay v ì mong muốn thoát ra và quay
lưng chối bỏ trái đất đ ã nuôi dưỡng
chúng ta. Chối bỏ tấm thân nầy là một ước mơ hoang tưởng và ích kỷ. Lời
tuyên bố, "Tôi không thích thế gian này nữa. Tôi
đ ã quá chán ngán tấm thân nầy. Tôi
muốn được sống trong cảnh giới huyền diệu nằm
ngo ài thế gian nầy." là tư tưởng xuất phát từ cái nhìn sai lầm về
sự hiện diện của một cái ngã độc lập, từ t ình
cảm ghê tởm và chán ghét cái tự ngã cô lập
đó, v à khát vọng muốn được có cuộc
sống tốt đẹp hơn v à vi tế hơn. Nó xuất phát từ tâm tham ái chứ
không phải là một ước mơ hướng đến một lý
tưởng cao đẹp.
Khi hành thiền, một trong những bài học quan trọng là tập chấp nhận
trái đất v à tấm thân mà chúng ta nương
nhờ vào để sống. Chúng ta tập quán
thân rất nhiều; trong giai đoạn đầu, công phu
h ành thiền chủ yếu là quán sát thân thể vật lý của chúng ta. Chúng
ta tập điều phục, an tịnh thân, tập xem trọng
những nhu cầu thân thể v à không ép thân thể phải chiều theo những
đ òi hỏi của chúng ta. Nếu không hiểu
được sự vận h ành của thân, chúng ta có
thể rất tàn nhẫn, bỏ bê và coi thường những nhu cầu của nó. Thí dụ trong
lúc hành thiền và thân bị đau nhức, chúng ta
có thể ép thân ngừng hoạt động để đ è nén sự
đau nhức. Chúng ta cũng có thể tìm
cách đi v ào trạng thái xuất thần
để qu ên phứt
đi cơ thể. Nhưng khi cơ thể bắt
đầu đau nhức, đói khát, hay cần đi tiểu tiện,
chúng ta lại gh ê tởm và chán ngán nó. Làm như thế là không công
bằng và hợp lý phải không các bạn? Vừa mới đi
v ào một trạng thái khinh an phỉ lạc rồi bất chợt, chúng ta lại phải
đi nh à vệ sinh. Làm như vậy thật là
không hợp lý!
Nhưng khi hành thiền, mục đích của việc
quán thân không phải l à để chiều
chuộng hay chống đối lại cơ thể, m à chính là
để thấy, biết, v à hiểu
được cơ thể. Cơ thể là như thế
đó; tất cả cơ thể đều l à như vậy.
Chúng ta không nghĩ về cơ thể như một cái gì của riêng mình. Cho dù nó
đẹp đẽ hay xấu xí, chúng ta chỉ cần quán thân
thể như l à thân thể. Chúng ta không nhìn thân thể của tôi
để so sánh với thân thể của anh: hiện
tại chỉ có tấm thân vật lý nầy. Nó có những cảm thọ như thế nầy; nó là như
thế nầy; và nó vận hành như thế nầy, thế thôi.
Khi chúng ta chấp nhận thân thể như là thân thể, thì nó sẽ không còn là vấn đề khó khăn nữa. Thân thể sẽ gây khó kh ăn nếu chúng ta không chấp nhận, chối bỏ, ca tụng v à chiều chuộng, hay làm điều không phải đạo với nó. Nếu chúng ta không chấp nhận nó, cơ thể có thể sẽ đầy ắp những khó chịu v à đau khổ v à chúng ta phải chịu đựng. Nhưng cơ thể tự nó sẽ không là trở ngại khi chúng ta chấp nhận, hiểu, và biết nó. Đây chính là điều mà tôi muốn nói khi tôi khuyên các bạn hãy chấp nhận thân mạng thế gian nầy, với tất cả những gì đến với nó: đó là quá trình già, bệnh, và chết. Đã sanh ra thì phải lớn lên, già rồi chết. Mọi việc đều phải xảy ra như thế. Khi chúng ta thấy được sinh, gi à, bệnh, chết như là sự vận hành của Pháp, thì quá trình sanh tử không còn là vấn đề nữa. Nó chỉ là Pháp thế thôi.
HƯỚNG ĐẾN SỰ THÁNH THIỆN
Thân thể tự nó không phải là cứu cánh. Cho dù
đẹp đẽ hay xấu xa, thân thể nầy thật sự không
phải l à chúng ta, vì thế chúng ta khó mà hài lòng và toại nguyện
với nó. Vì thân thể không phải là chúng ta, nên chúng ta sẽ không bao giờ
thật sự cảm thấy nó hay trái đất nầy l à
mái ấm thoải mái hay là nơi nương tựa đáng
tin cậy của m ình. Trong chúng ta, luôn có ước vọng hướng về một cái
gì đó cao thượng, vi tế v à thanh thoát
hơn.
Khi quan sát cuộc sống trên trái đất nầy,
chúng ta thấy những g ì? Nếu nói về thú vật, chúng ta sẽ thấy thú
vật chỉ biết lo sống còn: chúng phải lớn, mạnh, khôn ngoan, gian xảo, hay
dựa vào số đông để tồn tại. Thú vật
không thể thỏa thuận với nhau về bất cứ điều
g ì vì thế không thể nói chuyện luật lệ với thú vật . Thí dụ chúng
không thể đồng ý l à sẽ không giết hại
lẫn nhau. Ngay cả con người còn chưa được
thỏa thuận đó, huống hồ l à loài thú phải không các bạn? Con người
là những sinh vật rất độc ác, sẵn s àng
giết hại lẫn nhau, và tàn sát các sinh vật khác, nhưng con người vẫn có
thể vươn lên cao hơn trình độ lo ài
thú. Nếu chỉ là thú vật thì con người không thể nghĩ
được điều g ì tốt
đẹp cả. Sẽ chỉ có luật rừng xanh và sự
tồn tại của kẻ nào mạnh nhất; con người sẽ không thể hình dung
được cái g ì cao hơn cảnh giới của loài
thú. Nhưng con người có thể vươn lên được.
Con người có thể nghĩ đến công lý v à
bình đẳng; tâm trí con người có thể
nghĩ đến những khả năng nầy. Và
đó chính l à ước vọng tâm linh hướng về
một cảnh giới cao thượng thay vì chỉ biết tồn tại và sống còn.
Một tâm hồn sa đọa v à hạ tiện sẽ lý luận rằng con người cơ bản chỉ là loài thú; sẽ chỉ có sự tồn tại của kẻ mạnh nhất, đó l à quy luật tự nhiên. Lý luận nầy cho rằng con người không hơn con vật và chúng ta phải chấp nhận thực tế nầy. Chúng ta phải cố hết sức tranh sống và giành giật cho chính mình để tồn tại. Một tâm hồn hạ tiện và sa đọa sẽ biện minh rằng, "Tôi đ ã giành được phần của tôi. Nếu bạn ngu ngốc và yếu ớt, không thể giành phần cho bạn, thì phải ráng mà sống với số phận hẩm hiu của bạn; đây là điều đáng buồn nhưng cuộc đời là như thế đó." Đây là cách suy nghĩ bi quan dựa vào thuyết định mệnh của một tâm hồn thấp h èn. Nhưng từ tận đáy l òng, tôi biết rằng tôi muốn vươn lên và hướng về một cái gì cao thượng hơn là cái nhìn bi quan trên, và tôi thấy chung quanh tôi cũng có những người đang suy nghĩ theo chiều hướng ấy. Con người là chúng sanh có thể hướng về sự thánh thiện.
Chúng ta nên hiểu chữ hai chữ thánh thiện như thế nào? Đạo Phật không
nói nhiều về sự "thánh thiện" hay cảnh giới "thánh thiện." Nhiều người tìm
đến đạo Phật sau khi đ ã thất vọng ê
chề với những gì thiêng liêng và thánh thiện mà người
đời thường ca ngợi. Tất cả những g ì mà
người đời nói về Thượng Đế v à những gì
xảy ra sau khi chết đ ã làm họ chán
ngấy. Họ hoàn toàn mất tin tưởng vào sự thiêng liêng và thánh thiện. Họ
muốn tìm một cái gì đó thực tế hơn. Họ
không muốn tìm một cái gì đó sau khi chết hay
trong kiếp sau, v ì đó l à những
gì mà họ không thể thấy, biết và sờ mó được.
Nhưng nếu quả thật không có sự thiêng liêng và thánh thiện, thì làm sao
con người có thể nghĩ đến hay h ình
dung ra được khái niệm nầy. Con người
chỉ có thể suy nghĩ về sự thánh thiện khi nào họ
đ ã thật sự biết
được v à kinh nghiệm sự thánh thiện, dù
chỉ là trong chớp mắt hay trong một phút giây ngắn ngủi nào
đó.
SỐNG THÁNH THIỆN VỚI TÂM TỪ, TÂM BI, TÂM HỶ, VÀ TÂM XẢ
Tâm từ của một bà mẹ đối với đứa con thân y êu là biểu hiện của sự thiêng liêng và thánh thiện phải không các bạn? Đó là một kinh nghiệm thiêng liêng và thánh thiện. Đối với tôi, quên mình để hiến dâng chỉ g ì một người nào đó cần đến, hay nói khác đi, hy sinh những đặc ân v à tiện nghi cá nhân để phục vụ người khác là một biểu hiện thánh thiện. Khi chúng ta thật sự ứng xử với cuộc đời một cách công b ình và chân thật, khi chúng ta không còn thành kiến và thiên vị, khi có sự hoan hỷ, quân bình, và xả bỏ trong tâm, khi tâm thanh tịnh không bị những phiền não chi phối, thì chúng ta sẽ tiếp cận với sự thiêng liêng và thánh thiện.
Thay vì nói chúng tôi hướng về sự thiêng liêng và thánh thiện, người Phật tử nói, "Chúng tôi muốn tiến đến giải thoát v à Niết bàn." Thế thì Niết bàn là gì? Niết Bàn là trạng thái trong đó chúng ta không c òn bám víu, chấp chặt và quyến luyến vào bất cứ điều g ì. Khi ở trong trạng thái đó, chúng ta sẽ l à một người vị tha đầy l òng từ, bi, hỷ, xả. Chúng ta sẽ tiếp cận với sự cao thượng; chúng ta sẽ tiếp cận với sự thánh thiện; và chúng ta sẽ thể nghiệm được sự thoải mái, b ình yên, và khinh an thật sự.
Bạn chờ đợi gì ở một thánh nhân?
Thí dụ, khi nghĩ đến Chúa Jesus, có lẽ bạn sẽ
nghĩ về l òng bi mẫn bao la của Ngài. Do
đó, nếu có một thánh nhân th ì tâm bi
mẫn phải là một trong những đức tính của vị
đó. Khi quán tâm, tôi thấy là khi tham ái vắng bóng thì bi mẫn sẽ
xuất hiện. Tôi không cố ý tạo ra tâm bi mẫn; nó
đến một cách tự nhi ên. Khi không có
tâm tham và ích kỷ luôn muốn chiếm hữu một cái gì
đó th ì tâm bi mẫn trước những khổ
đau v à hỗn loạn của chúng sanh sẽ xuất
hiện. Tâm bi mẫn nầy không xuất phát từ một khái niệm
đạo đức cho đây l à việc cần phải làm;
không phải thế. Tâm bi mẫn đến từ sự hiểu
biết về sự vận h ành của các pháp và về những
đau khổ xuất phát từ vô minh đang tồn tại tr ên
thế gian nầy.
Trái lại, lòng thương hại bắt nguồn từ nỗi lo sợ cho chính mình. Khi có
ai đó mắc bịnh ung thư v à chúng ta
nghĩ, "Ôi, tội nghiệp cho người ấy quá; tôi mừng là
đ ã không mắc phải bịnh ấy. Hy vọng là
tôi sẽ không bao giờ bị ung thư cả." Khi nói ra
điều nầy, chúng ta đ ã áp
đặt tư tưởng của m ình trên người khác.
Chúng ta cho bị ung thư là bất hạnh và chúng ta may mắn vì
đ ã không mắc bịnh ung thư. Đó không
phải là tâm bi mẫn. Tâm bi mẫn là tâm thật sự mở rộng
để tiếp cận với sự đau khổ của người khác,
không phải l à để mong cầu lợi lạc, m à
là vì ước nguyện sẵn sàng kiên nhẫn và chia sẻ nỗi khổ mà người khác
đang chịu đựng. Chúng ta sẵn sàng chia
sẻ và chịu đựng những bất hạnh, đau buồn, v à
khổ sở đang diễn ra chung quanh, m à
không tìm cách trốn tránh, buộc tội và đổ lỗi
cho ai cả. Đó chính là tâm bi mẫn; và tâm bi mẫn là một phẩm chất
của sự thánh thiện.
Đối với tôi, tâm hoan hỷ xuất hiện khi bạn tiếp xúc được với những điều Chân Thiện Mỹ trong cuộc sống. Đó là một tình cảm rất tích cực và không xuất phát từ tham ái vì hoan hỷ và tham ái đối nghịch và loại trừ lẫn nhau. Có tham ái thì không có hoan hỷ và ngược lại. Tâm hoan hỷ là cái gì tự phát liên quan đến cái đẹp, cái thiện, v à cái chân thật hiện diện trong con người và trong tất cả sự vật tồn tại trên đời. Có hoan hỷ thì ganh tỵ và ghen ghét hoàn toàn vắng mặt vì những tâm sở bất thiện nầy xuất phát từ lòng tham muốn cá nhân. Nếu chúng ta vẫn còn mang cái nhìn chấp ngã, thì khi thấy một ai đó thật sự có sắc đẹp v à đạo đức ho àn hảo, chúng ta sẽ khởi tâm ganh tỵ và nghĩ, "À, ông ta tốt và giỏi hơn tôi." Rồi chúng ta lại tiếp tục suy nghĩ, "Ồ, ông ta có thể giỏi, nhưng ông ta cũng có thể…" Chúng ta đang t ìm cách hạ thấp và dìm người đó xuống, phải không các bạn? Với tham ái, chúng ta chỉ lo chiếm hữu những điều chân thiện mỹ v à chỉ khi nào chiếm hữu được, chúng ta mới có thể thưởng ngoạn chúng. Đó không phải là tâm hoan hỷ. Đó chính là tham ái. Tâm hoan hỷ chân thật cũng là một phẩm chất của sự thánh thiện.
Tâm quân bình và an tịnh chỉ xuất hiện khi chúng ta lắng dịu và mát mẻ. Tâm quân bình và xả bỏ có thể tiếp cận với cuộc sống và sự vận hành của các pháp mà không bị dính mắc. Lúc đó, tâm sẽ quân b ình, thấy biết, và chiếu sáng rạng rỡ. Đó cũng là phẩm chất của sự thánh thiện.
Tự do là Niết bàn, là sự chứng ngộ được trạng thái xả bỏ tất cả, lúc đó chúng ta sẽ thật sự sống với tâm từ, bi, hỷ, v à xả. Chúng ta có thể bàn về tự do dựa trên nguyên tắc công lý và bình đẳng, nhưng nội dung chính của lý tưởng tự do m à tôi muốn nói đến ở đây l à ước vọng vươn lên của con người, hướng về sự thánh thiện và hòa đồng với Đại thể.
Thế thì tự do của tâm là gì? Theo tôi, đó l à sự tự do lựa chọn hoặc đi v ào con đường sa đọa hoặc hướng đến sự thi êng liêng và thánh thiện. Bạn sẽ chọn hướng nào? Trong bất cứ giây phút nào của cuộc sống, bạn cũng có thể làm sự lựa chọn nầy. Hoặc là bạn sẽ tiếp tục than vãn về số phận của mình, suy nghĩ về tất cả những gì bạn không yêu thích và tất cả những gì sai trái trên thế gian nầy, hoặc là bạn sẽ chánh niệm và quán tưởng về Pháp, cố gắng hiểu nó, và nuôi dưỡng ý nguyện hướng về con đường thánh thiện trong tâm m ình.
*
* Câu hỏi : Khi nói đến tự do,
tôi thường nghĩ đến cái g ì đó rất hồn
nhi ên và tự phát. Nếu phải luôn luôn chánh niệm, quán sát, và ghi
nhận tất cả trước khi hành động, th ì
điều đó có l àm mất
đi sự hồn nhi ên và tự phát trong chúng
ta hay không?
Trả lời : Không, nhưng bạn vừa nêu lên một vấn
đề thuộc về ngôn từ. Khi bạn nói "quán
sát và ghi nhận", điều n ày hình như
hàm ý là có một ai đó đang bận bịu l àm
một cái gì đó. Tuy nhiên, chánh niệm
không có nghĩa là bạn sẽ trở thành một người nào
đó bận bịu với việc quán sát đến nỗi bạn
không thể ứng xử với ho àn cảnh chung quanh. Sự hồn nhiên và tự phát
phải đến từ tâm tín th ành, phải không
các bạn? Bạn không thể dựa vào một khái niệm hay một tư tưởng nào
đó về cuộc đời rồi cố gắng trở n ên hồn
nhiên và tự phát.
Để trở nên tự phát và hồn nhiên, bạn phải có đức tin, và trong đạo Phật, nền tảng của đức tin là Tam Bảo. Khi đ ã tin tưởng vững chắc nơi Tam Bảo, chúng ta không cần phải nghi ngờ hay lo âu về cuộc đời. Sự tự phát và hồn nhiên xuất phát từ niềm tin đó, v à niềm tin đó không dựa tr ên nhân sinh quan chấp ngã. Chỉ thuần quán sát hay chánh niệm sẽ cho giúp chúng ta ứng xử với cuộc đời một cách hồn nhi ên, vì chúng ta đặt niềm tin nơi Phật-Pháp-Tăng. Chúng ta trở nên hồn nhiên, vì chúng ta không còn ảo tưởng về cái tôi cần phải được bảo vệ. Toàn bộ tư tưởng sai lầm cho rằng "Tôi là một con người, tôi phải luôn luôn cảnh giác để bảo vệ tôi khỏi những thế lực xấu ác, nếu không tôi sẽ bị chúng áp đảo v à chế ngự" sẽ hoàn toàn tan biến. Và sẽ chỉ có sự thấy, hiểu biết, và tâm thanh tịnh mà chúng ta có thể tin tưởng và nương tựa. Những gì còn lại của cuộc sống sẽ tự vận hành theo quy luật của nó và chúng ta không cần phải can thiệp vào.
-ooOoo-
Chương 15
HỌC LÀM ĐIỀU THIỆN
Bây giờ tôi thấy rất rõ là khi còn là cư sĩ, tôi
đ ã sống cuộc
đời không đáng được trân trọng; tôi đ ã
sống si mê và không lành mạnh cho lắm. Tôi cũng nhận ra rằng, vì không tôn
trọng cách sống của mình nên tôi cũng đ ã
không tôn trọng bản thân mình. Nhưng từ khi tôi xuất gia, mọi việc
đ ã thay
đổi. Với quyết tâm sống theo giới luật của tu viện, niềm tự trọng
dần dần nẩy nở trong tôi. Tôi bắt đầu quý
trọng bản thân v ì tôi biết quý trọng những gì tôi
đang l àm, những cách sống, tâm nguyện,
cố gắng tinh tấn, và những gì tôi đang thực
hiện trong đời. Khi nói điều nầy,
tôi không có ý là tất cả chúng ta đều n ên
xuất gia, tôi chỉ muốn nói rằng chúng ta nên nuôi dưỡng lòng tự trọng bằng
cách cố gắng làm những việc thiện lành.
Có nhiều hành giả rất tinh tấn hành thiền nhưng lại dễ duôi trong việc
giử gìn giới hạnh. Giới hạnh phải là nền tảng cho tất cả quan hệ giữa
người và người. Làm người, chúng ta cần vươn
đến một ti êu chuẩn nào đó về giới hạnh
v à đạo đức. Khi không có lòng
tự trọng, chúng ta dễ buông xuôi mọi việc, chỉ muốn sống sao cho qua thì
giờ, ứng xử theo những cách thường dẫn đến sự
chia rẽ, ngờ vực v à nghi kỵ lẫn nhau. Xã hội ngày nay
đang đau khổ với bao tệ nạn khủng khiếp như
nghiện ma túy, nghiện rượu, tham nhũng v à bạo
động giết người. Những tệ nạn này
đang trở th ành khá phổ biến vì hiện
nay con người sống không có đạo lý. Và
nếu không có đạo lý, chúng ta sẽ rơi v ào
tình trạng sa sút tinh thần, tuyệt vọng, và
đầy sân hận với chính bản thân m ình.
VƯƠN ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐỨC HẠNH
Là con người, chúng ta không bị bản n ăng
của lo ài vật chế ngự; chúng ta có khả n ăng
vươn đến một đời sống đạo đức cao hơn. Vì thế, chúng ta có thể dành
đời m ình
để trao dồi đức hạnh, không chỉ bằng cách h ành thiền, mà còn qua
cách sống có trách nhiệm với xã hội. Sống đời
đức hạnh sẽ mang lại niềm vui, b ình an, và hài hòa không những cho
chúng ta mà còn cho toàn xã hội.
Tôi thường nghĩ về sự trao dồi đức hạnh như một khoa học -- khoa học về sự thiện lành, hay khoa học về sự lương thiện. Chúng ta tìm hiểu sự lương thiện; nhưng không phải chỉ để có nhận định v à ý kiến về khoa học nầy, và thảo luận về nó một cách trừu tượng. Chúng ta thật sự suy tưởng về bản chất của sự lương thiện. Chúng ta đặt câu hỏi, "Chúng ta n ên làm gì trong đời nầy để được xem l à người lương thiện?" Chúng ta biến cuộc đời của m ình thành một quá trình học hỏi về sự lương thiện.
Nhiều người hiểu lầm đạo Phật như l à
một tôn giáo theo thuyết định mệnh v à
thụ động m à theo
đó bạn không cần phải l àm gì hết ngoài
việc ngồi thiền, quán sát hơi thở hay sự phòng xẹp của bụng, hoặc chỉ ngồi
dưới gốc cây và miệng thì thầm niệm "Vạn pháp là vô thường." Phật giáo
không phải là một tôn giáo chủ trương lãnh
đạm v à thờ ơ với cuộc đời, không quan
tâm g ì đến x ã hội mà chúng ta
đang sống; Đạo Phật dứt khoát và rỏ
ràng khuyến khích chúng ta phát huy đạo dức, và điều này sẽ mang lại niềm
an lạc cho cuộc sống chúng ta.
Nếu đi tu m à không an vui hạnh phúc
thì chắc chắn sẽ không còn tôn giáo trên đời
nầy. Và để thật sự an vui hạnh
phúc, bạn phải vị tha và rộng lượng bố thí; bạn phải làm việc vì người
khác. Hạnh phúc đến từ sự hiến dâng không v ì
bản thân mình, trong đó bạn không mong được
phần thưởng hay danh vọng g ì hết. Nếu bố thí mà vẫn mong
được một lợi lộc n ào
đó, bạn sẽ không vui trong lúc bố thí; bạn sẽ
luôn cảm thấy có một chút thất vọng n ào
đó trong l òng. Nếu bạn bố thí mà vẫn
muốn nhận lại một cái gì đó, tâm bạn sẽ không
bao giờ an ổn. Vì thế, niềm vui được
hiến dâng, thương y êu, làm điều thiện
l ành, và giúp đỡ người khác vượt l ên
cao hơn lòng vị kỷ. Tự bản thân nó đ ã
là một phần thưởng. Chỉ có khả n ăng l àm
việc để phục vụ người khác v à cuộc
sống vì lợi lạc xã hội, chứ không phải sự lợi dụng và bòn rút của xã hội,
mới mang lại danh dự đích thực cho con người.
SỐNG CÓ TRÁCH NIỆM VỚI TRÁI ĐẤT CỦA CHÚNG TA
Thời đại hiện nay đ òi hỏi chúng ta
cần có cái nhìn sâu sắc hơn về bản thân mình và về cái hành tinh mà chúng
ta đang sống với tất cả chúng sanh khác.
Cách suy nghĩ về con người như một cá thể biệt lập, hay tư tưởng chỉ biết
sống cho riêng mình không còn hợp thời nữa. Trong vòng n ăm
mươi năm qua, như l à những thành viên sống trên quả
đất nầy, r õ ràng là loài người
đang quan hệ ng ày càng chặt chẽ và mật
thiết hơn. Khi có một nhóm người nào đó nắm
tất cả những quyền lợi v à đặc
ân trong tay và không cho người khác có được
g ì cả, thế giới nầy sẽ mất quân bình; chiến tranh và xung
đột sẽ xảy ra. Bất cứ nơi nào có bất
công và mất quân bình, ở đó đau khổ của lo ài
người và các chúng sinh khác sẽ càng nhiều thêm. Vì thế
đ ã đến
lúc chúng ta n ên có cái nhìn trí tuệ là tất cả chúng ta
đều li ên hệ chặt chẽ với nhau, và tất
cả chúng ta đều đang trợ duy ên với
nhau để sống. Chúng ta không phải là
những cá nhân hay những quốc gia hoạt động
độc lập, ri êng lẻ, và không cần biết gì
đến tác động của chúng ta tr ên những
người còn lại.
Ngày nay, càng nhiều người đặt câu hỏi,
"Tôi n ên sống như thế nào? Tôi có nên sống theo sự thôi thúc của
bản n ăng, chạy theo các mốt thời thượng, v à
hành động theo sở thích của m ình
không? Tôi thật sự có quyền chỉ ch ăm lo cho
sự an to àn và thỏa mãn dục lạc cho riêng mình không?" Vì mỗi con
người là một bộ phận không thể tách rời khỏi xã hội, chúng ta phải suy
nghĩ về trách nhiệm của mình đối với x ã
hội và hành tinh mà chúng ta đang c ùng
sống với các chúng sanh khác.
Nếu có người ích kỷ và hạ tiện nào đó nghĩ
rằng, "Tôi sẽ chiếm lấy bất cứ cái g ì
đó cho ri êng mình, cho dù phải chà đạp
l ên trên quyền lợi của người khác." Người
đó mưu tính, xử dụng đủ loại mánh khóe, v à
tìm cách kiểm soát mọi việc nhằm phục vụ quyền lợi của họ, mà không nghĩ
gì đến người khác. Đó chính là người
không có ý thức trách nhiệm cá nhân. Trong thời
đại hiện nay, người ta cảm thấy khó chịu khi
phải b àn về vấn đề trách nhiệm cá
nhân. Nhiều người tìm cách tránh né vấn
đề nầy.
Thật ra, các chính trị gia đương đại thường lợi dụng l òng ích kỷ của người dân ở các nước phương Tây để xây dựng quyền lực cho m ình bằng cách hứa hẹn đủ loại lợi dưỡng, cơ hội tiến thân, v à bảo đ ãm an toàn cá nhân. Trong chừng mực nào đó, chúng ta rơi v ào cái bẩy của họ vì đôi khi chúng ta không thể sống với ý thức trách nhiệm cá nhân. Chúng ta vẫn muốn được bảo vệ, muốn có một bậc cha mẹ n ào đó săn sóc, vỗ về, nói với chúng ta l à mọi việc sẽ ổn thỏa, và thỏa mãn tất cả nhu cầu của chúng ta. Điều nầy rất hấp dẫn; vì trong mỗi con người của chúng ta vẫn tiềm ẩn một đứa trẻ thỉnh thoảng có nhu cầu khóc lóc đòi cha mẹ hướng dẫn, nuôi dưỡng, và an ủi mỗi khi nó cảm thấy bất ổn.
Ngày nay, các nhà nước hiện đại vô h ình chung thường phải đóng vai tr ò các bậc cha mẹ bảo hộ con cái bằng cách nầy hay cách khác. Chúng ta thấy là ở các nước dân chủ phương Tây, người dân rất đ òi hỏi; họ không ngừng đ òi hỏi chính phủ đủ loại quyền lợi, đặc ân, v à tất cả cơ hội để thăng tiến. Đồng thời, tôi cũng thấy là người dân ở các nước Anh và Mỷ thường không biết ơn và cảm kích về những gì mà chính phủ đã làm cho họ. Họ luôn có khuynh hướng lo sợ là nhà nước sẽ tước lấy quyền lợi hay chỉ quan tâm về những gì hợp hay không hợp với sở thích của họ mà thôi.
Và rồi, đến một lúc n ào
đó chúng ta sẽ thấy l à nhà nước không
đáp ứng tất cả nhu cầu của chúng ta --
cũng giống như đôi khi có người cảm thấy l à
Chúa đ ã bỏ rơi họ, hay cha mẹ không
đủ thương y êu họ. Mặc dù nhận
được tất cả những bố thí và phúc lợi
xã hội từ cha mẹ, nhà nước hay từ một Đấng
Thượng Đế n ào đó, chúng ta vẫn khổ đau
v à bất toại nguyện; chúng ta vẫn không hài lòng. Chúng ta vẫn thấy
không đủ. Toàn bộ vũ trụ nầy sẽ không
thể nào thật sự và trọn vẹn thỏa mãn chúng ta. Sẽ không có một nhà nước
nào mà con người có thể hình dung hay tạo dựng nên lại có thể thật sự thỏa
mãn tất cả những đ òi hỏi của chúng ta.
Ở phương Tây, những dính mắc, tham đắm, v à
lệ thuộc của con người đ ã trở nên phức
tạp. Chúng ta không những chỉ đ òi hỏi
sự an toàn về thân mạng, nhà ở, thực phẩm, quần áo, thuốc men mà còn
đ òi hỏi không biết bao nhiêu cơ hội th ăng
tiến. Chúng ta đ òi hỏi
được giáo dục, được tự do l àm bất cứ
cái gì mình muốn, được có thời gian để sống
theo cách ri êng của mình, và được luôn
cả cơ hội để phát triển những kỹ xảo v à n ăng
lực của chính chúng ta. Chúng ta đ òi
hỏi quá nhiều. Nhưng chúng ta đ ã cho
được bao nhi êu? Chúng ta có thể làm gì
để cống hiến lại? Phải ch ăng
mỗi người chúng ta n ên làm một cái gì
đó để đền ơn x ã hội? Chúng ta nên học hỏi
điều g ì
để không h ành động như một đứa trẻ
không bao giờ trưởng th ành, chỉ biết đ òi
hỏi người mẹ phải nuôi dưỡng và bảo vệ mình một cách vô hạn và không cùng?
KHÔNG THEO CÁC PHE PHÁI
Ngày nay, bằng nhiều cách, con người bị sức ép phải chọn một tư thế hay
lập trường nào đó. Tâm trí chúng ta
thường chạy đi t ìm một lập trường
đ ã có sẵn nào
đó rồi bám chặt v ào
đó. Lập trường nầy có thể là một quan
điểm chính trị, tôn giáo, quốc gia, hay quan
điểm cá nhân n ào đó. Đó cũng có
thể là quan điểm về giai cấp, màu da, hay giới tính. Cũng có người liều
lĩnh tuyệt vọng chạy đi t ìm lập trường
trên những vấn đề xằng bậy v à rồ dại
nhất. Chúng ta có nhu cầu phải chọn một lập trường nào
đó để cảm thấy cuộc sống m ình có ý
nghĩa và mục đích. Nếu không, có lẽ
người đời sẽ xem chúng ta là một kẻ
khù khờ đáng chán và không thuốc chữa.
Nhưng khi đ ã chọn lập trường --
nghĩa là khi bị dính mắc vào một quan điểm n ào
đó -- chúng ta sẽ có khuynh hướng bị
ám ảnh bởi lập trường đó, v à không
nhìn mọi việc rõ ràng nữa. Chúng ta sẽ bị kẹt trong những quan
điểm v à tác phong tự cho mình là
đúng đến nỗi chúng ta không c òn khả n ăng
nhạy cảm, ngay cả đối với tập thể v à gia
đ ình của chúng ta,
đó l à chưa kể
đối với kẻ th ù của chúng ta. Chúng ta
có thể mù quáng đấu tranh cho quan điểm chính
trị của m ình đến nỗi có thể sẵn s àng
hủy diệt cả thế giới nầy hầu bảo vệ quan điểm
của m ình.
Dĩ nhiên, chỉ có những người cực đoan mới l àm việc nầy. Đa phần chúng ta đều có một cái nhìn rỏ ràng nhất định nào đó về cuộc đời, nhưng chúng ta lại thường do dự và dao động. Chúng ta bối rối không biết nên theo phe nào -- nên theo hẳn phe tả hay phe hữu -- và chao đảo giữa hai phe. Thỉnh thoảng chúng ta ganh tỵ với những người cả tin và cả quyết, luôn cho lập trường của ông ta là tuyệt đối đúng; v à chúng ta muốn mình cũng có được niềm tin mạnh mẽ v à quyết đoán như ông ta. Chúng ta nghĩ là tâm chúng ta sẽ yên ổn nếu mọi việc được trắng đen rạch r òi như thế.
Nhưng phần lớn cuộc đời của chúng ta đều
nằm trong v ùng tranh tối tranh sáng "không hữu cũng không tả."
Trong cuộc sống, chúng ta cố gắng duy trì thân mạng của mình, sống hòa hợp
với những người chung quanh, sống yên ổn và có một số thân bằng quyến
thuộc nào đó. Ngay cả những người
cuồng tính nhất cũng phải trực diện với những sự thật của cuộc
đời. Họ cũng phải tìm thực phẩm
để ăn, nh à cửa
để ở, v à quần áo
để mặc; họ cũng phải gi à, khổ vì bịnh,
và mất đi người thân của m ình. Tất cả
chúng ta đều đau khổ khi không đạt được những
g ì mình mong muốn. Và tất cả chúng ta
đều phải đi qua một kinh nghiệm m à không ai có thể tránh
được, đó l à sự chết.
Đức Phật dạy chúng ta về cuộc đời thật như chính nó. Đạo Phật giúp ta mở rộng tâm thức để tiếp nhận cuộc đời, mà không buộc chúng ta phải chọn một lập trường. Điều nầy không có nghĩa là chúng ta không được phép có những nhận định v à ý kiến; chúng ta phải có những quan kiến để sống tr ên đời. Nhưng chúng ta cũng cần suy nghĩ về việc chúng ta dễ bị dính mắc trong các lập trường v à quan điểm. Khuynh hướng dính mắc nầy là một vấn nạn đặc biệt trầm trọng ở các nước phương Tây: chúng ta quá duy tâm và hoàn toàn bị trói buộc bởi những lý thuyết và quan điểm về những g ì xảy ra trong cuộc đời.
Con người ngày nay có những tiêu chuẩn rất cao; họ biết sự diễn biến và
vận hành của mọi việc. Tôi hiếm khi gặp người chủ tâm làm những việc xấu
ác, sống ích kỷ và không quan tâm gì đến
người khác; những người như thế rất ít. Phần
đông những người m à tôi gặp
đều muốn mọi việc phải được tối ưu --
cho dù chữ "tối ưu" nầy được hiểu theo nghĩa
l à đáp ứng tối ưu cho quyền lợi của ri êng
họ. Chúng ta động n ão
để định nghĩa thế n ào là tối ưu, và
chính vì thế mà tâm chúng ta trở nên rất phán
đoán. Chúng ta cho là xã hội không diễn biến như chúng ta mong
đợi: nó phải tốt hơn. Chúng ta rất chú
tâm đến những vấn đề ti êu cực
đang xảy ra chẳng hạn như nền kinh tế phát
triển chậm, bộ máy nh à nước nặng nề, và những bất công còn tồn
đọng. Những vấn
đề n ày chiếm lĩnh tâm tư chúng ta vì
chúng ta hình dung ra một xã hội không tưởng trong
đó mọi việc diễn ra tốt đẹp như ý chúng ta
muốn. Chúng ta có thể tưởng tượng ra một thiên
đ àng đầy
công bằng, b ình đẳng, tử tế, v à
tình thương yêu. Nhưng trong thực tế, những gì chúng ta kinh nghiệm chính
là cuộc đời thật như chính nó. Cuộc
đời nầy đang xảy ra cho bạn như thế n ào?
Thật sự nó là gì?
Đây chính là điều mà chúng tôi gọi là mở rộng tâm thức để tiếp nhận cuộc đời hay các pháp như chính nó, đừng phê phán và cũng đừng khẳng định điều gì cả, hãy thật sự cảm nhận cái thiện và bất thiện, công lý và bất công, ban ngày và bóng đêm, trời nắng và trời mưa, cái nóng bức và lạnh lẽo. Trong ngữ học Phật giáo, đó l à hãy chánh niệm. Chánh niệm là con đường giúp chúng ta đi ra khỏi khổ đau. Khi chúng ta sống trọn vẹn với thực tại mà không phán đoán, tâm chúng ta sẽ tr òn đủ, cởi mở, tỉnh giác, v à tiếp nhận.
Với chánh niệm, chúng ta không phải lấy lập trường, chạy theo các phe
phái, hay bị kẹt trong những cuộc cãi vã và những vấn
đề của gia
đ ình, cơ quan, và xã hội. Ngược lại,
chúng ta có thể mở rộng tâm thức trước những xung
đột. Tâm con người có khả n ăng
tiếp nhận cả hai phe đối lập; nó mẫn cảm với mọi việc. Nó có thể
cởi mở, tiếp nhận, và rõ ràng với phe hữu lẫn phe tả, với cái xấu lẫn cái
tốt.
SỐNG VỚI TRÁCH NHIỆM CÁ NHÂN
Với tâm chánh niệm, chúng ta có thể giữ tư thế
độc lập với những người chung quanh.
Cho dù xã hội chung quanh có làm gì đi nữa,
chúng ta vẫn có thể đứng vững tr ên đôi
chân v à lấy trách nhiệm về hành vi đạo
đức của m ình.
Tôi có thể tử tế, khoan dung, độ lượng, v à
thương yêu bạn, và đó l à niềm vui của
tôi. Nhưng nếu tôi để cho hạnh phúc
của tôi tùy thuộc vào thái độ tử tế của bạn
đối với tôi, hạnh phúc của tôi sẽ luôn bị đe dọa, v ì nếu bạn không
làm những gì mà tôi yêu thích -- ứng xử theo cách mà tôi mong muốn -- tôi
sẽ đau khổ. Do
đó, hạnh phúc của tôi sẽ luôn bị đe dọa v ì
cuộc đời có thể không xảy ra như ý tôi muốn.
Nếu tôi mong rằng mọi việc sẽ thay đổi, th ì
rõ ràng cả đời tôi sẽ thất vọng -- nếu
tôi mong mọi người sẽ sống đạo đức, những
cuộc chiến tranh sẽ chấm dứt, con người sẽ không c òn phung phí tiền
của, các nhà nước sẽ trở nên nhân đạo, biết
chia sẻ, v à trợ cấp cho nhân dân -- nghĩa là mọi việc sẽ xảy ra
đúng như ý tôi muốn! Thật ra, bản thân
cá nhân tôi, tôi không mong sẽ được nh ìn
thấy những điều nầy ngay trong kiếp sống nầy,
nhưng đau khổ về những vấn đề n ày quả thật là không ích lợi cho ai
cả; hạnh phúc đến từ việc có được những g ì
mình mong đợi quả thật không phải l à
điều quan trọng lắm.
Niềm vui thật sự không tùy thuộc vào việc chạy theo những lợi dưỡng vật chất, hay vào việc thế giới đang xảy ra theo chiều hướng chúng ta chờ đợi, hay v ào việc con người đang ứng xử theo cách m à họ nên ứng xử, hay trên sự kiện là chúng ta đạt được tất cả những g ì chúng ta yêu thích và mong muốn. Niềm hoan hỷ không tùy thuộc vào bất cứ cái gì hết ngoài chính thái độ sẵn s àng khoan dung, tử tế, và từ ái của chính chúng ta. Niềm hoan hỷ thật sự chính là cái kinh nghiệm trưởng thành và thuần thục của sự hiến dâng, chia sẻ và đ ùm bọc lẫn nhau, và phát huy khoa học về sự lương thiện. Sống đức hạnh chính là niềm vui chúng ta có thể có được trong cảnh giới làm người nầy. Do đó, cho d ù những gì đang xảy ra trong x ã hội hay những gì người khác đang l àm nằm ngoài khả n ăng kiểm soát của chúng ta -- tôi không thể đi khắp nơi v à làm cho mọi việc xảy ra như ý tôi muốn -- nhưng tôi vẫn có thể tử tế, khoan dung, kham nhẫn, làm việc thiện lành, và t ăng trưởng đức hạnh. Đó là những gì tôi có thể làm được, và đó là điều tốt cần làm, và không ai có thể ngăn cản tôi làm việc nầy. Cho dù xã hội có xấu xa hay thối nát đến đâu đi nữa, điều nầy cũng chẳng có ảnh hưởng g ì hết đến khả năng sống đời đức hạnh v à gieo trồng c ăn l ành của chúng ta.
ĐEM LẠI LỢI ÍCH CHO XÃ HỘI
Hiện tại, thay vì bốc lột, đ òi hỏi và bòn rút không ngừng, phê bình chỉ trích, và miệt thị xã hội, chúng ta có thể cải thiện xã hội bằng cách giúp đở v à khuyến khích xã hội làm điều thiện. Điều này không những đem lại niềm vui cho riêng chúng ta mà còn đem lại phúc lợi cho xã hội. Chúng ta có thể cống hiến cho xã hội bằng cách sẵn sàng tự nguyện sống sao cho bản thân chúng ta không còn sợ hãi và giúp cho người khác cũng không còn sợ hãi, nói khác đi chúng ta sống với tinh thần vô úy v à bố thí sự vô úy của đạo Phật.
Chúng ta có thể nuôi dưỡng thái độ n ày
bằng cách sống sao để chúng ta biết tự trọng.
Khi có lòng tự trọng, chúng ta sẽ thấy là người khác cũng kính trọng chúng
ta. Và khi người khác kính trọng chúng ta, họ sẽ lắng nghe, chú ý, ngưỡng
mộ và noi gương chúng ta. Qua đó, ng ày
càng nhiều người sẽ cảm nhận được niềm vui v à
tinh thần tự do sống trách nhiệm với cuộc
đời.
Trách nhiệm cá nhân là nền tảng cho cả xã hội vì xã hội là tập thể gồm
những cá nhân. Nền đạo đức chân chính v à
tốt đẹp phải đến từ trí tuệ của từng cá nhân.
Nếu bạn áp đặt đạo đức tr ên con người,
đạo đức sẽ th ành luật pháp và luật
pháp có thể rất áp bức và nặng nề. Chúng ta có thể lo ngại khi nghe nói
đến hai chữ "đạo đức" v ì chúng ta biết
đạo đức có thể trở th ành
độc đoán nếu người ta áp đặt nó.
Nhưng khi chúng ta hiểu rõ đạo đức, nó sẽ mang lại niềm vui v à lòng tự trọng, và khi chúng ta kính trọng bản thân mình, chúng ta sẽ tôn trọng quyền sống của những người khác. Đó chính là niềm an lạc. Vừa biết tự trọng vừa biết quan tâm đến cuộc sống của người khác sẽ đem lại cho chúng ta cảm giác rất an vui v à dễ chịu. Nhưng tình cảm nầy phải đến từ trí ruệ v à sự trưởng thành của nội tâm. Nó phải đến từ trách nhiệm cá nhân v à sự hiểu biết về chính bản thân của con người.
Tôi không bàn về sự tử tế và lương thiện hào nhoáng bên ngoài -- một loại mặt nạ, một bề mặt đẹp đẽ của sự thánh thiện -- nhưng chủ yếu về sự thánh thiện sâu thẫm, nằm trong bản chất nội tại của các pháp. Đức hạnh là cái gì đó rất sâu, tiềm ẩn và xuyên thấu. Chúng ta phải có trí tuệ, nhạy cảm, khả n ăng tiếp thu, v à thông minh để trở th ành người thật sự đạo đức.
*
* Câu hỏi : Rõ ràng đời sống đức
hạnh l à nền tảng tốt cho sự phát triển của cá nhân con người, nhưng
hình như đạo đức không đủ sức đối phó lại với
cái xấu. Hình như chúng ta đang bất
lực trước những thế lực xấu ác tr ên thế giới ngày nay.
Trả lời : Chúng ta bất lực trước cái xấu vì chúng ta thường
chống lại nó với tình cảm chống ghét và thành kiến. Làm như thế chỉ tạo
thêm xung đột. Nhưng nói như thế không
có nghĩa là chúng ta nên chịu thua trước những thế lực xấu ác và
để cho chúng tiếp tục thao túng v à chà
đạp l ên tất cả. Chúng ta cần phải dốc
tâm xây dựng nền tảng đạo đức cho thế giới ng ày
nay. Nền tảng đạo đức n ày rất cần
thiết để giải quyết những vấn đề thế giới, v ì
hiện nay thế giới hoàn toàn không có nguyên tắc
đạo đức n ào cả, và vì thế, các quốc
gia không tin tưởng nhau. Làm thế nào để hai
chính phủ có thể tin tưởng nhau nếu đứng phía sau họ l à những thế
lực xấu ác và gian trá chỉ biết vu khống, phỉ báng và không ngừng
đe dọa lẫn nhau? Làm thế nào bạn có
thể nói về hòa bình thế giới trong khi không ai màng
đến những nguy ên tắc
đạo đức?
Nếu các nhà khoa học có đạo đức, họ sẽ
không chế tạo vũ khí hạt nhân: v ì vũ khí là
để giết hại v à
đe dọa con người. Nếu thật sự muốn có
hòa bình thế giới, chúng ta nên có những hiệp ước
đạo đức thay v ì những hiệp ước vũ khí
hạt nhân. Và rồi chúng ta sẽ kêu gọi nhân loại
đứng l ên bảo vệ những giá trị
đạo đức v à tinh thần thay vì
đe dọa v à ép buộc con người phải sống
hòa hoãn với nhau.
Nếu đạo đức v à luân lý
được dạy ở trường học, nói khác đi, nếu trẻ
con được dạy cách xem xét v à đánh giá
h ành động v à lời nói của chúng,
và thấy được những hậu quả đi k èm theo
đó th ì có lẽ, những vấn
đề x ã hội sẽ giảm
đi rất nhiều. Nhưng tôi không nghĩ
người ta đang dạy đạo đức v à luân lý ở
trường học vì đối với họ, đây không phải l à
những môn học quan trọng. Tinh thần trách nhiệm
đạo đức của x ã hội hiện nay dứt khoát
đ ã suy
đồi v à đây l à
điều đáng sợ, v à người ta không khuyến
khích giới trẻ sống với trách nhiệm xã hội.
Nhưng, trong thực tế, khả n ăng tiếp thu
những b ài học đạo đức của trẻ con l à
rất kỳ diệu. Tâm của chúng ngây thơ và cởi mở
đến độ bạn có thể đưa v ào đó bất cứ
điều g ì. Nhưng đây cũng l à một
vấn đề; v ì chúng quá ngây thơ nên bạn
có thể dạy chúng những điều xằng bậy lẫn
những b ài học đạo lý vô c ùng
cao đẹp. Nếu
được lựa chọn, tôi sẽ t ìm cách dạy cho
các em đó những g ì tốt
đẹp, những g ì nuôi dưỡng lòng tự
trọng, sự tử tế và cuộc sống đức hạnh, thay v ì
đưa v ào tâm các em những
điều vô ích, hạ tiện v à những quan
điểm gây sợ h ãi và khuyến khích tinh
thần cống cao và ngã mạn.
Đối với thanh niên ngày nay, chúng ta nên nhấn mạnh sự hợp tác thay vì tranh đua. Một hệ thống xã hội dựa trên sự hợp tác sẽ nuôi dưỡng tinh thần tương thân tương ái, trong đó bạn sẽ không nói, "Đây l à điều tốt nhất anh phải đạt cho bằng được, nếu không, anh l à một kẻ bất tài và kém cỏi." Một hệ thống dựa trên sự hợp tác sẽ cho phép nhiều loại người khác nhau cùng làm việc với nhau: người nhanh, kẻ chậm, người trẻ, kẻ già, người thông minh, và kẻ kém thông minh, vân vân. Ai cũng có chỗ đứng của họ.
* Câu hỏi : Đôi khi tôi cảm thấy tâm thức bị phân liệt vì cứ suy nghĩ lẩn quẩn về những gì mình cần làm, cứ xem xét đủ mọi khía cạnh của vấn đề m à không chịu hành động. Trong trường hợp này, tôi phải áp dụng khoa học về sự lương thiện như thế nào?
Trả lời : Khi suy nghĩ nhiều quá, tâm chúng ta có thể
đi ên loạn; tình thần sẽ sa sút hay bị
cuốn hút vào dòng xoáy của những tư tưởng cứ tiếp tục kéo chúng ta
đi xuống. Nếu suy nghĩ quá nhiều, bạn
sẽ không làm gì được hết. Phải chấm
dứt suy nghĩ mới có thể bắt tay thực hiện những gì mình suy nghĩ. Chúng ta
có thể nghĩ lẩn quẩn, "Tôi có nên rửa chén hay không? Tôi có thấy thích
thú việc nầy không? Rửa chén có thật sự hợp với tôi không? Có phải
đ àn ông, chứ không phải
đ àn bà nên rửa chén, hay ngược lại,
hay cả hai cùng nên rửa chén?" và bạn sẽ mất thì giờ ngồi thừ ra
đó m à không làm
được g ì hết.
Nhưng nếu bạn thay đổi cách nh ìn về việc rửa chén, bạn có thể giải quyết tích cực hơn. Bạn có thể nói, "Rửa chén thật là một vinh dự! Vì kính trọng tôi, họ mới nhờ tôi rửa chén." Ngâm tay trong nước xà phòng với những chén dĩa sành sứ rất dễ chịu phải không các bạn? Nếu nhìn vào những mặt tích cực của việc rửa chén, bạn sẽ không buồn nữa. Và cả đời, bạn sẽ không c òn phải lo là mình sẽ bực bội và chán ngán mỗi lần rửa chén, vì thái độ nầy có thể l à hệ quả của việc mẹ bạn đ ã từng ép buộc bạn phải làm trong thời niên thiếu.
Những vấn đề nhỏ nhoi như thế là
tồn động của quá khứ. Thỉnh thoảng bạn
sẽ thấy điều nầy trong phản ứng của nam giới
đối với nữ giới: "Không bà nào có thể sai tôi làm
điều nầy điều nọ. Không ai có thể làm
bà chủ của tôi được." Đây là những
phản ứng tự tôn của phái nam mà bạn đã được huân tập từ nhỏ khi bạn tìm
cách chống lại sự áp đặt của mẹ mình. Và phụ nữ cũng có thái
độ như tr ên
đối với phái nam. Đây là thái độ mà họ
đ ã được
huân tập từ nhỏ khi t ìm cách phản kháng lại người cha
độc đoán: " Đó
l à thái độ kẻ cả của các ông.
Các ông tìm cách đ àn áp và dìm chúng
tôi xuống. Họ rất độc t ài với phụ nữ."
Đôi khi, chúng ta không bao giờ thoát ra được cái tâm lý nổi loạn trẻ con
nầy. Nhiều khi chúng ta mang nó theo cả đời m à
không hề hay biết là mình đang sống với nó.
Khi quán tưởng về các Pháp, tâm chúng ta sẽ thoát ra khỏi những phản
ứng trẻ con và chưa thuần thục nầy. Trong cố gắng vươn lên, chúng ta sẽ
cảm thấy là mình đ ã trưởng thành và
sẵn sàng tham dự vào cuộc đời. Người
đời thường có xu hướng kính nễ những người có
quyền lực v à địa vị hơn l à tôn
trọng những người đang t ìm cách vượt
lên trên những thói quen non nớt nầy. Khi trưởng thành và hiểu giáo pháp,
chúng ta có thể sống theo những cách thức đem
lại lợi lạc cho người khác, mang lại sự h òa hợp, và phục vụ cho xã
hội.
* Câu hỏi: Đôi khi làm việc thiện chưa chắc được nhiều người ủng hộ.
Chúng tôi phải làm gì để có đủ can đảm sống
đạo đức giữa một x ã hội không tha thiết và ủng hộ nếp sống
đạo đức?
Trả lời : Bây giờ tôi thấy rất rõ là chúng ta thà chết còn hơn
là sống mà làm việc xấu ác, vì dù sao cuối cùng, tất cả chúng ta
đều phải chết. Vì tất cả chúng ta
đều phải chết n ên thời
điểm chết không c òn là vấn
đề lớn. Nhưng nếu chúng ta làm việc
xấu ác và cho dù chúng ta sống đến trăm tuổi,
cái xấu ác sẽ theo đuổi v à ám ảnh chúng ta suốt
đời. Nếu chúng ta làm những hành
động vô ý thức v à ích kỷ, hồi tưởng về
những hành động nầy cũng sẽ ám ảnh v à
làm chúng ta khổ sở suốt đời.
Khi thấy rõ thà chết còn hơn là làm điều
xấu ác, cái chết đối với tôi không c òn
đáng sợ nữa, đó l à một tiến trình tự nhiên mà tất cả chúng ta ai
cũng phải trải qua. Nhưng hành động xấu ác l à
thật sự nguy hiễm cho chúng ta; đó l à
cái mà chúng ta nên quan tâm nhiều nhất.
Khi đ ã ý thức là tính chất
đạo đức của lời nói và hành
động l à quan trọng nhất, chúng ta sẽ
dễ dàng can đảm l àm những việc thiện
lành.
-ooOoo-
Chương 16
CON NGƯỜI VÀ ĐỜI SỐNG GIA ĐÌNH
Hiện nay lịch sử loài người
đang ở giai đoạn m à hình như toàn bộ
cơ cấu và nền tảng xã hội đang tr ên
đ à sụp
đổ. Chúng ta đ ã từng cảm nhận
sự ổn định của đời sống gia đ ình và
cho rằng gia đ ình là nền tảng xã hội.
Nhưng hiện nay, dường như ngay cả bản chất và mục
đích của gia đ ình cũng
đang bị đả kích, v à con người
đang bối rối không biết phải l àm gì
trước tình hình nầy. Xã hội đang đặt lại vấn
đề, "Mục đích của gia đ ình là gì? Gia
đ ình có đáng được khôi phục lại không?
Có nên tìm cách cải thiện và phát huy đời
sống gia đ ình không? Hay gia đ ình
là cái đ ã lỗi thời mà chúng ta không
cần nữa? Những điểm mạnh v à yếu của
gia đ ình là gì? Đây là tất cả những
vấn đề chúng ta cần suy ngẫm.
Tôi không muốn đưa ra một mẩu gia đ ình
lý tưởng mà mọi người nên theo đó m à
sống. Tôi cũng không muốn khuyên bạn phải làm gì như một thành viên trong
gia đ ình hay bạn phải xây dựng gia
đ ình như thế nào. Làm như thế là chủ
quan và áp đặt. Là tu sĩ Phật giáo,
tôi không phải sống với những áp lực và đ òi
hỏi của một gia đ ình bình thường.
Nhưng là thiền sư, tôi thường được các thiền
sinh tin tưởng v à chia sẻ những cảm nghĩ của họ về vấn
đề nầy. Điều nầy đã giúp tôi có một
cái nhìn đặc thù về những vấn đề và kinh nghiệm của các gia đình mà tôi
được biết. Vì thế, tôi muốn trình bày với các bạn những suy nghĩ của riêng
tôi về các vấn đề li ên quan
đến gia đ ình.
CÁ NHÂN VÀ GIA Đ ÌNH
Hiện nay, chúng ta có xu hướng quan tâm
đến cuộc sống cá nhân ri êng lẻ hơn là cuộc sống gia
đ ình. Đây là thời đại mà trong đó chủ
nghĩa cá nhân được nhấn mạnh đến độ gần như phi lý. Khả n ăng
để chúng ta phát triển th ành những cá nhân riêng lẻ trong thế giới
ngày nay là nhiều và đa dạng đến độ l àm
chúng ta sửng sốt phải không các bạn? Mỗi người
đều được thả lỏng để trở th ành một
người tự lập và độc lập. Xã hội khuyến
khích chúng ta phải có cá tính, phát huy sự sáng tạo, và phát triển cuộc
sống bằng cách nào cũng được để trở th ành
những cá nhân tự do. Chúng ta có thể làm bất cứ
điều g ì theo sở thích riêng mà không
cần để ý đến sự bằng l òng hay không
của gia đ ình.
Tuy nhiên, việc ngợi ca và biến chủ nghĩa cá nhân thành một
đích tối hậu của đời người đang trở th ành
một vấn nạn. Nó khuyến khích và nuôi dưỡng một cuộc sống mất phương hướng,
bệnh hoạn, và vô nghĩa. Thật ra, được sống
như một người tự do -- nghĩa là một cá nhân có thể làm bất cứ
điều g ì theo ý muốn -- có thể mang lại
cho chúng ta những khoảnh khắc dễ chịu nào
đó, v à chúng ta có thể thưởng thức sự dễ chịu
đó bằng nhiều cách. Nhưng
đến một lúc n ào
đó, chúng ta sẽ cảm thấy thật buồn n ãn
vì không thể thật sự liên hệ, gắn liền, chia sẻ hay phục vụ bất cứ ai khác
ngoài chính mình. Trong tất cả chúng ta, cả nam lẫn nữ, ai cũng có một ước
mơ thầm kín nào đó nhằm chia sẻ đời m ình
cho người khác. Tất cả chúng ta đều có ước
mong hy sinh hay hiến dâng bản thân m ình cho một người khác hay
sống cho một lý tưởng, một sự nghiệp nào đó,
hay cho một cái g ì đó nằm ngo ài
và vượt lên trên cá nhân mình.
Đi tu là để hiến dâng cuộc đời -- cho Phật Pháp, cho Thượng
đế, hay cho bất cứ chân lý tối thượng của một
tôn giáo n ào đó. Mục
đích của việc xuất gia l à
để hiến dâng ho àn toàn cuộc
đời của chúng ta. Chúng ta buông bỏ
tất cả ham muốn lợi lạc cá nhân hay danh vọng
để trở th ành một tu sĩ có đức hạnh, v à
hoàn toàn hiến dâng cuộc đời cho Phật, Pháp v à
T ăng.
Trong khi đó, mục đích lý tưởng của gia đ ình
là để cho một người nam v à một người
nữ cùng sống chung nhau và cống hiến cuộc đời
cho nhau. Vì thế, trong gia đ ình,
cuộc sống cá nhân riêng lẻ phải hy sinh cho cuộc sống lứa
đôi. Và khi có con cái,
đôi nam nữ đó xây dựng mái gia đ ình,
và đến lượt họ phải hy sinh tất cả v ì
con cái.
Tôi đ ã thấy các bậc cha mẹ hy sinh tất cả để phục vụ con cái v à rất cảm phục điều n ày. Gần như suốt hai mươi bốn giờ một ngày, các bậc cha mẹ không ngừng quên mình để phục vụ một người khác: đó l à con của mình. Một mặt nào đó, cuộc sống như thế rất căng thẳng, đầy bực bội v à phiền muộn, nhưng mặt khác, nó cũng mang lại hạnh phúc và mãn nguyện khi cha mẹ cảm thấy là họ đ ã hoàn thành nhiệm vụ và lý tưởng của mình. Các bậc cha mẹ có thể sáng suốt, ý thức và tự nguyện hiến dâng đời họ cho con cái, họ cho không phải v ì có nhu cầu phải cho, mà vì đ ã suy nghĩ và hiểu biết thật sự hoàn cảnh của con cái. Và vì thế, dù phải hy sinh tất cả sở thích cá nhân, cuộc sống riêng tư, quyền lợi, và nhiều thứ khác nữa để lo cho đứa con bé bỏng của m ình, họ vẫn cảm thấy tràn đầy hạnh phúc.
Hiện nay, người ta rất hoang mang về vai trò của người vợ và chồng
trong gia đ ình vì xã hội
đang đặt lại vấn về vai tr ò truyền
thống. Chúng ta không thể tự tiện cho " đây l à
bổn phận của các ông" và "kia là bổn phận của các bà" nữa. Thế hệ của mẹ
tôi chấp nhận vai trò truyền thống của nam giới và nữ giới dễ dàng vì lúc
đó vai tr ò của họ
được xác định r õ ràng. Ngay bây giờ,
tại các xã hội truyền thống sống về nông nghiệp ở miền
đông bắc Thái Lan, người ta cũng không đặt
lại vấn đề n ày. Mọi người đều biết r õ
vai trò xã hội của mình. Họ chấp nhận cơ chế và toàn bộ nếp sống xã hội
một cách tự nhiên và sống hòa thuận với thiên nhiên, không ai
đặt lại vấn đề cả.
Nhưng rồi, nhất là khi bạn rời khỏi cuộc sống ổn
định của gia đ ình và
đến trường để học, bạn sẽ bắt đầu đặt vấn đề.
Bạn đọc sách v à bắt
đầu tiếp xúc với tư tưởng của người khác.
Bạn được nghe những quan điểm v à ý
kiến khác nhau, và bắt đầu nghi vấn.
Bạn tự hỏi, " Đời sống có phải như thế nầy hay
không? Hay có một cách nhìn khác về cuộc
đời? Phải ch ăng
phụ nữ chỉ sống như thế n ày? Và nếu phụ nữ thay
đổi cách sống ï,
điều đó đúng hay sai? Nam giới phải
sống như thế nào? Bổn phận của cha và mẹ là gì?"
VAI TRÒ TRUYỀN THỐNG
Tôi muốn trình bày tóm tắt cho các bạn những lời dạy của Đức Phật trong Tạng Kinh Pali về bổn phận của con người trong x ã hội. Đây là những lời dạy nền tảng của nền văn hóa truyền thống Á châu cách đây hơn 2,500 năm. Kinh Sigalaka nêu lên bổn phận của gần như tất cả quan hệ xã hội trong cuộc sống, bao gồm quan hệ giữa cha mẹ và con cái, thầy giáo và học trò, chồng và vợ, bạn bè, người chủ và người giúp việc trong nhà, đạo sư v à đệ tử.
Lời dạy đầu ti ên là về quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Cha mẹ nên ng ăn con không l àm việc ác và khuyến khích con làm việc thiện. Cha mẹ nên giúp con học một nghề nào đó về nghệ thuật hay khoa học, t ìm người chồng hoặc vợ thích hợp, và tùy thời nhường lại gia tài cho con. Ngược lại, con cái nên giúp cha mẹ trông coi việc làm ăn, bảo đảm gia tộc được tồn tại lâu d ài, có tác phong đứng đắn để xứng đáng thừa hưởng t ài sản gia đ ình, cúng dường và tưởng nhớ đến cha mẹ sau khi cha mẹ qua đời.
Tôi không nhớ là khi lớn lên ở Bắc Mỹ, tôi
đ ã có bao giờ được dạy dỗ như thế.
Trái lại, cha mẹ tôi nói, "Cha mẹ muốn con lớn lên và hoàn toàn
độc lập với cha mẹ. Về phần cha mẹ,
cha mẹ hy vọng sẽ để d ành
đủ tiền, để khi tuổi gi à, cha mẹ sẽ
không bao giờ phải tùy thuộc vào con." Cả hai bên cha mẹ và con cái đều
muốn độc lập. Rỏ ràng là mô hình về quan hệ giữa cha mẹ và con cái trong
xã hội hiện đại của chúng ta l à khác
hẳn.
Lời dạy thứ nhì là về quan hệ giữa thầy giáo và học trò. Khi gặp thầy,
học trò phải đứng l ên chào
để tỏ l òng tôn kính, phục vụ và hầu hạ
thầy, chú ý lắng nghe những điều thầy dạy dỗ,
v à học hỏi với thái độ kính cẩn.
Khi được tôn kính như thế, thầy giáo
phải hướng dẩn tốt học trò, không dấu diếm bất cứ
điều g ì mình biết, khen thưởng học trò
trước mặt bạn bè, che chở và s ăn sóc học tr ò.
Buồn thay, ngày nay chúng ta thấy rất ít học trò
được thầy giáo dưỡng dục như thế, v à
về phần các thầy, đa phần chắc sẽ vô c ùng
kinh ngạc nếu có một học trò nào đó tỏ l òng
kính trọng họ theo những điều dạy vừa
nêu trên.
Lời dạy thứ ba là về quan hệ giữa vợ chồng. Người chồng nên khen ngợi vợ, khẳng định với mọi người l à người đ àn bà nầy thật sự là vợ mình; không được coi thường vợ; không được phản bội vợ; người chồng n ên trao trách nhiệm quản lý nhà cửa, gia đ ình, tiền bạc cho vợ; và nên tặng vợ mình các đồ trang sức. Ngược lại, người vợ nên quán xuyến việc nhà chu đáo, giúp đở b à con và bạn bè bên nhà chồng, chung thủy với chồng, trông coi tài sản gia đ ình, và siêng n ăng l àm tròn bổn phận của mình. Đây là những lời dạy của Đức Phật về quan hệ hôn nhân truyền thống; nó nêu lên vai trò lý tưởng mà mỗi người trong cuộc phải thực hiện. Đây là những lời chỉ dẫn cho một hôn nhân dựa trên tinh thần đo àn kết và hợp tác, trong đó các th ành viên hỗ trợ và kính trọng lẫn nhau, thay vì chỉ biết sống độc lập, bảo quyền lợi cá nhân, v à tranh chấp lẫn nhau.
Lời dạy thứ tư là về quan hệ giữa bạn bè. Một người
được gọi l à bạn phải chia sẻ những gì
mình có với bạn, nói lời từ ái, giúp đở bạn,
b ình tĩnh, từ tốn, không kiêu mạn, nói
điều chân thật không giả dối. Ngược lại, người bạn kia phải che
chở, bảo vệ tài sản của bạn mình khi vị nầy lơ
đễnh v à chểnh mảng, bảo bọc khi bạn
mình bị lâm nguy, không bỏ rơi bạn trong nghịch cảnh, và
đề cao bạn trước mặt thân bằng quyến thuộc
của vị đó.
Lời dạy thứ tư là về quan hệ giữa người chủ và người giúp việc. Người
chủ phải giao công việc thích hợp và vừa sức cho người giúp việc, cung cấp
thức ăn v à khen thưởng, ch ăm
sóc v à nuôi dưỡng khi người giúp việc lâm bịnh, chia sẻ món ngon
vật lạ, nếu có, và cho phép người giúp việc nghỉ ngơi
để họ có thể phục hồi sức khỏe. Mỗi
buổi sáng, người giúp việc phải thức dậy sớm và làm việc trước khi chủ
thức dậy, và ở lại muộn sau khi người chủ đ ã
đi nghỉ để l àm nốt việc của mình, chỉ
đem về nh à những gì người chủ cho (nói
khác đi, không trộm cắp t ài sản của
chủ,) luôn tìm cách t ăng năng xuất trong công
việc, v à ngợi khen những đức tính tốt
của chủ m ình.
Lời dạy cuối cùng là về quan hệ giữa vị
đạo sư v à người đệ tử. Vị
đạo sư n ên khuyến khích
đệ tử của m ình làm
điều thiện l ành, giúp
đở đệ tử với tâm từ bi, dạy cho đệ tử những g ì
họ chưa biết, soi sáng những gì mà đệ tử đ ã
nghe được, v à dạy cho
đệ tử cách tu tập để được sanh về các c õi
trời. Người đệ tử n ên hỗ trợ và phục
vụ đạo sư với tâm từ, thể hiện qua h ành
động, lời nói, v à ý nghĩ. Thêm vào
đó, người đệ tử n ên thỉnh
đạo sư về nh à, và cúng dường tứ vật
dụng như thức ăn, chỗ ở, y phục, v à
thuốc men.
Đây là những lời dạy dựa theo tinh thần Phật giáo truyền thống nhằm
giúp con người ứng xử trong xã hội. Thế mà hiện nay, trong nền v ăn
hóa phương Tây, chúng ta đặt v à tìm hiểu lại từ
đầu những vấn đề như "Thế n ào là quan
hệ xã hội? Làm sao để quan hệ với nhau?
Chúng ta mong đợi g ì từ các quan hệ
này? Chúng ta đ òi hỏi gì? Và chúng ta
sẵn sàng hiến dâng gì? Chúng ta phải tự mình tìm hiểu những vấn
đề nầy v à không biết chắc là mình có
xử lý đúng đắn trong quan hệ với người khác
hay không.
SỐNG QUÂN BÌNH MÀ KHÔNG DỰA VÀO TRUYỀN THỐNG
Nếu cho "tất cả mọi người đều sinh ra b ình
đẳng, tất cả mọi người đều giống nhau, không
khác nhau chút n ào hết," thì trong nhiều tình huống, chúng ta khó
mà xác định được quan hệ giữa con người với
nhau, phải không các bạn? Ai sẽ rửa chén? Ai sẽ
đổ rác? Ai sẽ l ãnh
đạo? Ai sẽ được l ãnh
đạo? Nếu tất cả
đều giống nhau, chúng ta sẽ lúng túng v ì
không biết phải quan hệ với nhau như thế nào trong một cơ cấu xã hội dựa
trên cấp bậc với những nghĩa vụ và trách nhiệm khác nhau. Do
đó, nếu cứ chấp chặt v ào quan
điểm cho mỗi người
đều có quyền b ình
đẳng v à tự do tuyệt
đối, chúng ta sẽ rất hoang mang, bất b ình,
và thậm chí lo sợ, ngại ngùng trước thực tế cuộc
đời.
Khi thực hành giáo Pháp, chúng ta mở rộng tâm để đón nhận thực tại như nó đang xảy diễn. Chúng ta sẽ thấy thế giới tự nhiên là một hệ thống dựa trên cấp bậc, mọi vật đều có sắc tướng v à cơ cấu của nó, và khi có sắc tướng, mọi vật đều do nhân duy ên cấu thành theo một thứ tự nào đó. Số hai phải luôn đi theo số một, v à số ba phải luôn đi theo số hai. B theo sau A, và theo sau B phải là C. Bạn không thể nói A và B là một. Bạn không thể đặt tên cho mọi vật bắt đầu bằng vần A vì làm như vậy là vô lý, phải không các bạn? Thế giới hữu vi là thế giới của những quan hệ dựa trên nhân duyên không ngừng nối tiếp nhau.
Nếu kh ăng khăng giữ chặt một cơ cấu dưạ tr ên
quan hệ cấp bậc, chúng ta sẽ trở thành cứng nhắc, áp
đặt, v à
độc đoán. Ai chủ trương phải luôn có một ông chủ tối cao -- phải
luôn luôn có một người lãnh đạo độc nhất vô
nhị -- người đó sẽ trở th ành
độc t ài. Ngược lại, nếu ai
đó tin tưởng v ào sự bình
đẳng tuyệt đối của mọi vật v à tuyên bố
chúng ta phải luôn bình đẳng v à mãi
mãi sẽ bình đẳng, người ấy sẽ tạo ra một t ình
huống mà cuối cùng chỉ dẫn đến rối loạn v à
tranh chấp. Đến giờ ăn, mọi người đều tranh nhau là người đầu tiên nhận
thức ăn. Nhưng nếu chúng ta sẵn sàng tạo ra một trật tự dựa trên cấp bậc,
chúng ta có thể dựa vào đó m à làm
việc. Đó chính là quan hệ nhân duyên. Bạn sẽ quan hệ với nhau như một cụ
già hay thanh niên, một người thầy giáo hay học trò, bậc cha mẹ hay con
cái. Hệ thống cấp bậc dựa trên nhân duyên sẽ tạo ra một cơ cấu gồm những
quan hệ xã hội, để chúng ta dựa v ào
đó m à sống với nhau mà không phải
hoang moang và không ngừng tranh chấp lẫn nhau.
Trong đời sống tu viện, chúng tôi đồng ý
với nhau về một h ình thức và cơ cấu xã hội
đặc th ù
để quan hệ với nhau. Đó là cơ cấu xã hội dựa trên sự tự nguyện. Nếu
bị ép buộc phải trở thành tu sĩ và sống trong cơ chế của tu viện, chúng
tôi sẽ sống trong một cơ chế độc t ài.
Nhưng vì các tu sĩ tự nguyện ép mình vào đời
sống tu viện, không ai ép buộc ai cả;
đó l à cuộc sống dựa trên sự hòa đồng v à
hợp tác.
Chúng ta có thể áp dụng những nguyên tắc nầy vào
đời sống gia đ ình. Nếu bạn là mẹ và
cha, hay là chồng và vợ, mà không đặt ra
những nguy ên tắc rõ ràng về bổn phận và trách nhiệm trong gia
đ ình, thì ai sẽ làm việc nầy? Ai sẽ
đi l àm để
nuôi gia đ ình? Ai sẽ ở nhà? Ai sẽ rửa chén? Ai sẽ s ăn
sóc trẻ con khi chúng bị bịnh? Bổn phận và nghĩa vụ của mỗi người
trong gia đ ình là gì?
Ở Mỹ, không có cơ chế củng cố gia đ ình,
và người ta hoàn toàn phá bỏ quan hệ dựa trên thứ bậc. Người Mỹ rất duy
tâm và không tưởng. Họ cho tất cả moi người
đều b ình đẳng. Ở Anh, ít nhất
người ta còn tôn trọng cơ cấu xã hội dựa trên thứ bậc. V ăn
hóa Anh c òn chịu ảnh hưởng của chế độ
quân chủ v à xã hội giai cấp. Dù còn nhiều khuyết
điểm, x ã hội dựa trên thứ bậc vẫn có
một số thuận lợi nào đó. Nó giúp bạn
hiểu rõ hơn cách quan hệ với nhau trong những hoàn cảnh khác nhau.
Trong thời gian hai n ăm sống ở miền bắc đảo Borneo, lần đầu ti ên trong đời, tôi có người giúp việc trong nh à, và là người Mỹ, tôi không biết phải đối xử với họ như thế n ào. Nói chung, người Mỹ rất tệ và dốt khi quan hệ với người giúp việc trong nhà, trong khi người Anh thì rất quen thuộc và ứng xử rất tốt; Người giúp việc trong nhà rất hài lòng với các ông chủ người Anh. Nhưng là người Mỹ, tôi không biết cách ứng xử trong quan hệ giữa người chủ và người giúp việc. Tôi không thể hình dung mình là người chủ. Đối với tôi, làm chủ là đồng nghĩa với sự áp đặt, cao mạn v à tự phụ.
Nhưng lỗ hỏng nằm phía sau quan điểm cho
"tất cả mọi người đều b ình đẳng" l à
trạng thái tâm lý bất an. Và trạng thái bất an nầy sẽ thúc
đẩy con người ganh tỵ v à tranh chấp
lẫn nhau. Trên một mặt nào đó, bạn có thể rất
thân mật v à gần gủi với người bạn chung sống, nhưng cùng lúc
đó, bạn vẫn cảm thấy phải chứng tỏ m ình
hơn người ấy. Đây là một loại đạo đức giả. Nếu không có một cơ cấu thứ bậc
dựa trên những giá trị rõ ràng, con người sẽ rất
đố kỵ v à tranh chấp lẫn nhau; Xã hội
chúng ta có một cơ cấu thứ bậc tiềm ẩn dựa trên giá trị tiền bạc và của
cải vật chất. Người được xem l à thành
công và giỏi trong cơ cấu đó l à người
có nhiều tiền hơn -- nói khác đi, có nh à
đẹp hơn, xe hơi tốt hơn, v à mọi thứ
đều nhiều hơn -- vì
đó l à cách mà con người liên hệ nhau
trong một cơ cấu dựa trên thứ bậc.
Ngày nay, quan hệ giữa nam và nữ thường dựa trên sự ganh đua v à tranh chấp, vì không ai hướng dẫn họ tôn trọng và hiểu biết lẫn nhau. Khi quan sát một số hôn nhân, bạn có thể thấy người chồng và vợ cạnh tranh với nhau. Họ cảm thấy phải chứng tỏ là họ giỏi hoặc giỏi hơn người vợ hoặc người chồng của mình. Nhưng làm sao chúng ta có thể xây dựng một mái ấm gia đ ình với người mà lúc nào cũng tìm cách cạnh tranh với mình? Gia đ ình phải là nơi mà chúng ta sống trong tinh thần hòa hợp, nơi mà chúng ta có thể đồng ý với nhau như vợ chồng, nơi m à mỗi ngày mình đều đối xử tử tế với nhau.
Trong các xã hội truyền thống, những cách thức quan hệ giữa vợ chồng
đều được xác định sẵn. Nhưng trong xã
hội hiện đại, tất cả chúng ta đều tự m ình
lựa chọn bạn đời -- người mà chúng ta
sẽ cưới hỏi, sống chung, và quan hệ với nhau. Trong lúc lựa chọn bạn
đời, chúng ta thường dựa tr ên sở thích
cá nhân nhất thời, thay vì dùng trí tuệ để
xem người n ào có thể sống thích hợp nhất với mình. Ở một thời
điểm n ào
đó, chúng ta có thể chọn người xinh đẹp v à quyến rũ nhất, duyên
dáng nhất, giàu sang nhất, và đặc biệt lý thú
nhất. Hay chúng ta có thể chọn người
đó v ì họ đáp ứng chu cầu của chúng ta
trong cuộc sống: thí dụ người đ àn
ông có thể tìm một người đ àn bà mang
nhiều tính chất của một bà mẹ, để thay thế
người mẹ của ông ta; người đ àn bà đang
cần một người cha, cô ta có thể đi t ìm một người
đ àn ông mạnh mẽ thích bảo vệ người
khác để chăm sóc v à che chở mình.
Với cái nhìn không tưởng, chúng ta thường không thể thấy được sự thôi thúc của những tham muốn nầy trong tâm thức. Chúng ta cho hôn nhân của mình là toàn hảo, và hoàn toàn dựa trên sự chân thật. Cụm từ "hoàn toàn chân thật" thường được người đời hiểu như l à nghĩ sao nói vậy và nói bất cứ lúc nào cũng được. Nhưng đối với tôi, chỉ có ở cảnh giới địa ngục, con người mới nghĩ sao nói vậy một cách bừa b ãi! Tôi rất hoan hỷ và biết ơn là không phải nói lên tất cả suy nghĩ của mình. Nhiều lúc chúng ta không nên lập đi lập lại những suy nghĩ của m ình với người chung quanh; vì điều đó chỉ l àm cho họ khổ sở, hoang mang, sợ hãi, và suy sụp mà thôi.
Tâm chánh niệm sẽ giúp chúng ta cởi mở và tiếp thu mọi tình huống. Thay
vì đi tìm một người hoàn toàn như ý muốn, hay tìm cách bỏ rơi người không
còn thích hợp nữa, hay tìm một người khác tốt hơn, bạn hãy suy nghĩ là
mình nên xử lý như thế nào trong tình huống nầy. Thay vì mong muốn người
khác thay đổi hay tự trách l à
đ ã không tìm
đúng mẫu người lý tưởng, bạn có thể
xem đây l à thực tế cuộc
đời Từ
đó, bạn sẽ ý thức r õ hơn về cuộc đời
như chính nó, như nó phải xảy ra như vậy, cho d ù bạn thích hay
không thích. Đây là cách quán sát thực tại hay chánh niệm. Bạn không
đ òi hỏi cuộc
đời phải mang lại hạnh phúc v à toại
nguyện cho bạn, nhưng bạn sẵn sàng đón nhận
thách thức trước mắt bằng cách tiếp cận v à ứng xử với nó. Chỉ có
bạn mới làm được việc quán tưởng n ày
-- không ai có thể làm thế cho bạn, vì quan hệ gia
đ ình rất phức tạp. Chỉ có bạn mới biết
được hết những g ì nằm trong quan hệ
giữa bạn và người khác.
Có nhiều người tự hỏi, "Tôi có nên sống cho riêng tôi, cho sự phát triển con người của tôi, cho dù phải hy sinh hạnh phúc của người khác? Hay tôi nên quên đi con người của m ình và chỉ lo mang lại hạnh phúc cho người khác?" Đây là hai tư tưởng cực đoan: một bên là ích kỷ, một bên là xóa bỏ hẳn bản thân mình. Hy sinh cá nhân hình như là một hành động cao thượng, phải không các bạn? Dường như đó l à điều chúng ta n ên làm. Trong khi đó, sống ích kỷ h ình như là điều n ên tránh. Chúng ta cho rằng sống ích kỷ là không tốt và sai lầm. Nhưng tư thế của người Phật tử không phải là tư thế của kẻ tự cho mình là cao thượng, đ òi hỏi con người phải hoàn toàn hy sinh vô vị lợi; Đạo Phật khuyến khích chúng ta mở rộng tâm thức để tiếp cận với chính cái tâm ích kỷ, hay với ước muốn hy sinh bản thân mình.
Chúng ta có thể suy tưởng về điều n ày cho chính mình. Thí dụ, thay vì cho mình là ích kỷ và cảm thấy tội lỗi, hay đứng ở cực đoan kia, cứ tiếp tục hiến dâng, nuôi dưỡng, v à lo cho người khác mà quên hẳn bản thân mình, chúng ta có thể quán tưởng để nhận ra những xu hướng tâm lý nầy, cho d ù nó là gì đi nữa. Rồi, sau khi đ ã nhận ra được điều nầy, chúng ta có thể nh ìn nó mà không phán đoán và tìm ra một giải pháp trung dung và quân bình nào đó.
DỰA TRÊN HAI TÍNH CHẤT ĐỐI LẬP TRONG CON NGƯỜI ĐỂ PHÁT TRIỂN TÂM THỨC
Chúng ta có thể dựa vào gia đ ình
để phát triển đời sống tâm linh v ì gia
đ ình là một mô hình tôn giáo sơ khai,
uyên nguyên, và thuần khiết. Trong biểu tượng của
đạo Thi ên chúa, Đức Chúa Trời là cha,
Mary là mẹ, và chúa Jesus là con. Các tôn giáo khác có Cha trên trời và Mẹ
dưới đất tượng trưng cho sự giao hợp giữa
trời v à đất. Khi thật sự nhìn
vào bản thân mình, bạn sẽ thấy là bên trong mỗi người
đều có cả người cha lẫn người mẹ, v à
trong khi tu tập phát triển tâm linh, bạn có thể quán tưởng trên hai tính
chất đối lập nầy.
Có sắc thân nam hay nữ không có nghĩa bạn hoàn toàn là một người nam hay người nữ một tr ăm phần trăm. Khi tu tập phát triển tâm linh, chúng ta cần mở rộng để tiếp xúc với người khác phái nằm ẩn trong chúng ta; một người nam cần mở rộng để tiếp cận với người nữ, v à người nữ cần tiếp xúc với người nam bên trong họ. Điều nầy không dễ làm nhưng sự có mặt của một người khác phái ở bên ngoài có thể giúp chúng ta làm được việc nầy. Khi một người nam gặp một người nữ, hay một người nữ gặp một người nam, họ có thể dùng những tính chất của đối tượng b ên ngoài để nhắc nhở v à tiếp cận với những tính chất của người khác phái bên trong. Đối với các chư tăng và ni sống trong tu viện, thay vì có quan hệ tình cảm mật thiết với nhau, chư tăng có thể nhận biết người nữ hiện hữu bên ngoài, và từ đó tiến đến việc nhận ra những nữ tính trong người của họ. Và đối với chư ni, cũng thế; họ có thể nhận ra nam tính của m ình bằng cách đó.
Là một nam tu sĩ, kinh nghiệm bản thân cho tôi thấy rằng tâm lý của nam giới thường thích đấu tranh hay chiến thắng một cái g ì đó; họ khá gây hấn và có ý chí mạnh. Vì thế các nam tu sĩ thường tuyên chiến với chính họ trong lúc hành thiền. Họ tìm cách diệt trừ tâm sân hận, tiêu diệt tâm lo sợ, phá tan tâm ganh tỵ, và triệt tiêu tâm tham ái mỗi lần những tâm sở bất thiện nầy khởi lên. Nhưng làm như vậy sẽ đưa chúng ta về đâu? Bạn sẽ trở nên cứng nhắc và c ăng thẳng đến đau cả đầu. Tâm bạn sẽ cằn cỗi; bạn sẽ khô khan như một bãi sa mạc. Không có gì hết, không một chút tình cảm -- chỉ có ý chí ngự trị trong lúc bạn ngồi thiền. Làm như thế bạn sẽ có thêm nội lực vì phải có n ăng lực mới giữ được tư thế ấy cho d ù chỉ trong một phút giây ngắn ngủi nhưng tâm lý ấy cũng dễ đổ vỡ v ì nó rất dễ mất quân bình. Nó chủ yếu dựa vào ý chí mù quáng mà không dựa trên trí tuệ và tình thương -- nói khác đi, nó không dựa tr ên sự mềm dẻo, uyển chuyển, và thái độ sẵn s àng tiếp nhận.
Vì thế chỉ khi nào người nam tu sĩ tiếp xúc được với phần nữ tính b ên trong họ, tâm thức họ mới tiến đến trạng thái quân b ình. Để cho một người nam trở thành nhạy cảm và biết tiếp thu, vị ấy không nên dùng ý chí và ức chế nội tâm của họ. Vị ấy phải biết buông bỏ và tập tính từ ái, nhu nhuyễn, và nhẫn nhục với chính bản thân của vị ấy -- và với những người khác. Đặc biệt, vị ấy cần phải hết sức kiên nhẫn với những người gây khó chịu cho mình.
Có một lần, Ngài Ajahn Chah giúp tôi thấy vấn
đề sử dụng ý chí trong lúc h ành thiền.
Trong thiền viện, có một tu sĩ làm tôi rất khó chịu. Tôi không chịu nổi
được con người của ông ta. Chỉ nghe
giọng nói của ông ta là tâm tôi đ ã bực
tức rồi. Tôi đến nhờ Ng ài Ajahn Chah
giúp, và Ngài bảo, "À, vị t ăng ấy rất tốt cho
con đó. Ông ta mới là người bạn thật sự của con. Tất cả những người
bạn tử tế của con, những vị tỳ kheo mà con thấy tánh tình thích hợp, họ
không tốt với con lắm đâu. Chính ông
ta mới thật sự là người sẽ giúp con." Vì Ngài Ajahn Chah là một thiền sư
có nhiều trí tuệ, tôi tiếp thu và suy nghĩ nghiêm túc về lời khuyên của
Ngài. Và tôi bắt đầu nhận ra rằng bằng cách n ào
đó tôi phải ho àn toàn chấp nhận vị tỳ
kheo đó -- kể luôn cả sự bực mình của
tôi -- và để cho ông ta cứ l à ông ta,
thế thôi. N ăng lượng nam tính luôn có khuynh
hướng muốn sửa sai người khác. Đó là thái độ: "Để ông chỉ cho cậu
thấy là cậu đang sai lầm." Nhưng để tập được
đức tính biết chấp nhận v à tiếp thu của người nữ -- nghĩa là chỉ
biết ngồi đó, để cho vị tỳ kheo đó l àm
cho mình bực bội, và chịu đựng sự bực bội
trong tâm đó -- tôi phải tập kiên nhẫn. Sau
đó, tôi bắt đầu hiểu được ý nghĩa của việc
thiết lập quân b ình trong nội tâm, vì tôi
đ ã biết được lý do tại sao tôi bị mất
quân bình.
Đối với các tỳ kheo ni, sự mất quân bình diễn ra theo chiều ngược lại. Thường thường phụ nữ có xu hướng chấp nhận tất cả. Họ thường sẵn sàng chờ người khác sai bảo phải làm gì. Nhưng để t ìm được phần nam tính b ên trong, người nữ cần tìm cái có thể làm họ tin tưởng -- cái gì mạnh mẽ và có thể hướng dẫn họ từ bên trong -- thay vì chờ đợi sự sai khiến của một quyền lực nào đó b ên ngoài. Tôi nhận thấy nhiều người nữ rất khó có thể tin tưởng vào sức mạnh nội tại của họ. Thường thường, họ thiếu tự tin. Để có thể không chỉ biết ngồi chờ và chấp nhận mọi việc như nó xảy đến, và vững vàng trong một tình huống đòi hỏi nhiều thiện chí. Nói chung, phụ nữ cần phải phát huy sức mạnh; họ phải tin vào trí tuệ của họ thay vì chỉ biết dựa vào sự hướng dẫn của một trí tuệ nào đó từ b ên ngoài.
Để tiếp xúc với phần nam tính hoặc nữ tính bên trong, chúng ta có thể
nhờ vào sự biểu thị của người nam và người nữ ở bên ngoài. Chúng ta có thể
dùng quan hệ hôn nhân hay đời sống trong tu
viện để r èn luyện cho mình cái nhìn trí tuệ về vấn
đề nầy. Nếu thói quen làm cho bạn quên
mất việc nầy, thì bất cứ lúc nào thấy một người khác phái,
đó l à dịp
để bạn nhớ lại. Thay vì chỉ nhìn người khác phái với
đôi mắt quyến rũ đầy tham ái, dục vọng, hay
phán đoán, hay chỉ để ứng xử phân biệt, bạn có thể d ùng hoàn cảnh
đó để nhắc nhở m ình khai mở và tiếp
xúc với phần giới tính đối lập b ên
trong. Bằng cách đó, đối với người nam, tất
cả phụ nữ đều có thể trở th ành biểu tượng của nữ tính, và với cái
nhìn đó, vị ấy sẽ kính trọng tất cả phụ nữ, v ì
người phụ nữ bên ngoài là đại diện của chính
người phụ nữ nằm b ên trong họ. Tôi cho rằng đối với phụ nữ, nam
giới cũng là biểu tượng và có cùng chức n ăng
như tr ên.
MỞ RỘNG TÂM ĐỂ CHẤP NHẬN HO ÀN CẢNH SỐNG CỦA CHÚNG TA
Với tâm thức mở rộng, chúng ta sống với cuộc đời như nó đang diễn ra. Chúng ta có thể sống với cuộc đời đang thật sự xảy đến -- trong bất cứ vai trò xã hội nào, cho dù đó l à chồng hay vợ, thầy giáo hay học trò, cha mẹ hay con cái. Chúng ta cần quán niệm trên hoàn cảnh sống riêng để biết cách ứng xử thích hợp nhất với cha mẹ. Rồi chúng ta phải chánh niệm để giúp con cái quan hệ tốt với chính chúng ta. Trẻ con cần sự hướng dẫn. Chúng cần những lời khuyên đúng đắn, cuộc sống có kỷ luật, và những tình huống có thể dạy chúng biết kính trọng và ý thức bổn phận của con cái đối với cha mẹ.
Trong ý nghĩa nầy, chúng ta không nên xem nghĩa vụ với xã hội là những
trách nhiệm nặng nề và cực nhọc. Trái lại, chúng ta nên xem
đó l à một dịp
để hiến dâng, giúp đỡ, v à thương yêu
và từ đó t ìm
được niềm vui trong cuộc sống. Mang
lại phước báu cho người khác cũng như xứng
đáng nhận l ãnh phước báu do người khác mang lại
đều đem lại hạnh phúc cho con người.
Khi ghi nhận rõ bản chất của xã hội hiện nay, chúng ta không muốn làm
một sự thay đổi tận gốc hay một cuộc cách
mạng x ã hội. Chúng ta biết là hiện nay, trên bình diện xã hội rộng
lớn, khả n ăng không cho phép chúng ta thay
đổi g ì nhiều, nhưng chúng ta có thể qua
đó hiểu r õ bản thân mình hơn. Chúng ta
có thể biết khả n ăng m ình như một con
người riêng lẻ trong hoàn cảnh sống hiện tại. Cho dù
đang sống một m ình hay sống với người
khác, có gia đ ình hay không có gia
đ ình, hạnh phúc hay không hạnh phúc,
có con ái hay không có con cái -- chúng ta có thể mở rộng tâm
để tiếp nhận ho àn cảnh, thay vì chỉ
biết phản ứng lại hoàn cảnh.
Cuộc đời rồi sẽ trôi qua v à thay
đổi, v ì thế chúng ta hãy mở rộng tâm
thức để tiếp cận với những thăng trầm của
cuộc sống v à học cách thích ứng, thay vì chấp chặt vào những tư
thế, lập trường, và quan điểm cố định v à
cứng nhắc. Chúng ta phải chấp nhận nhân loại và thân phận làm người của
chúng ta.
Cuộc đời nhất định cần những tiếng cười v à
nụ cười, phải không các bạn? Không có tiếng cười, cuộc
đời nầy thật l à chán ngán và
đáng sợ. Nhưng với miệng mỉm cười và
tâm độ lượng, vị tha, cởi mở, tiếp thu, chúng
ta có thể nhận thức sâu sắc, chấp nhận, v à chiêm ngưỡng ngay cả
những thất bại, vấp ngã, yếu điểm, v à
khó kh ăn của kiếp người m à tất cả
chúng ta đều dự phần trong đó. Chúng
ta sẽ không chỉ biết phê bình, đ òi
hỏi, và phán đoán m à cũng không chỉ
biết nhắm mắt xuôi tay đắm m ình trong
kiếp nhân sinh. Nhưng chúng ta chánh niệm và quán tưởng về duyên phận làm
người vì mọi người đều có khả năng đi qua v à
vượt lên trên nó. Là một nam hay nữ tu sĩ, bậc cha mẹ hay con cái, làm
chồng hay vợ -- tóm lại là con người -- tự nó không phải là một cứu cánh.
Nó chỉ là giả tạm thôi. Tự nó sẽ không bao giờ hoàn hảo. Nó chỉ là một sự
thật tương đối, một thực tại chế định, hay
nói khác đi, nó chỉ l à tục đế
mà thôi.
*
* Câu hỏi : Làm thế nào để không bị dính mắc trong quan hệ với người khác?
Trả lời : Trước hết, bạn phải nhận ra mình
đang dính mắc cái g ì, rồi mới buông bỏ
được. Lúc đó, bạn sẽ hiểu thế n ào là
không dính mắc. Nhưng nếu bạn bắt đầu từ tiền
đề l à không nên dính mắc, thì bạn sẽ không bao giờ hiểu
được sự dính mắc. Vấn
đề không phải l à chống lại sự dính mắc
như một điều cấm kỵ; Vấn
đề chính l à chánh niệm và quán sát sự
dính mắc. Trong khi quán niệm, chúng ta nên tự hỏi, "Ta
đang dính mắc cái g ì? Dính mắc
đem lại hạnh phúc hay khổ đau?" Rồi chúng ta
sẽ thấy nó bằng con mắt trí tuệ. Chúng ta sẽ hiểu
được dính mắc, v à cuối cùng buông bỏ
nó.
Nếu bạn cho là mình phải thánh thiện và không nên dính mắc vào bất cứ
điều g ì, bạn sẽ lập luận: "Tôi không
theo đạo Phật được v ì tôi yêu vợ tôi,
vì tôi dính mắc với vợ tôi. Tôi yêu cô ta, và không thể nào rời bỏ cô ta
được." Những tư tưởng nầy xuất phát từ
tiền đề l à ta không nên dính mắc vào
bất cứ cái gì.
Nhận chân được sự dính mắc không có nghĩa
l à bạn sẽ rời bỏ vợ mình. Nó có nghĩa là bạn không còn mê lầm về
bản thân bạn và vợ bạn. Rồi bạn sẽ thấy là mình thương mến chứ không bị
dính mắc với vợ mình. Sẽ không còn ngộ nhận, bám víu, và chấp thủ. Tâm
rỗng rang có khả n ăng thương v à quan
tâm đến người khác v à thương yêu họ
theo nghĩa đúng nhất của t ình yêu.
Trái lại, sự dính mắc sẽ luôn luôn làm méo mó và lệch lạc vấn
đề.
Nếu bạn yêu thương và muốn chiếm hữu một người nào
đó, quan hệ giữa bạn v à người
đó sẽ trở n ên phức tạp; và rồi người
mà bạn yêu sẽ làm bạn đau khổ. Chẳng
hạn, bạn thương con cái nhưng lại dính mắc vào chúng, lúc
đó bạn không c òn thật sự thương yêu
chúng nữa vì bạn không liên hệ và nhìn chúng
đúng như con người thật của chúng. Bạn nghĩ ra
đủ cách l à chúng phải như thế nào và
phải trở thành cái gì. Bạn muốn chúng vâng lời bạn, trở thành người tốt,
học hành đỗ đạt. Thái độ dính mắc n ày
làm cho bạn không thể thương yêu chúng thật sự, vì nếu chúng không
đáp ứng những mong cầu của bạn, bạn sẽ nỗi
giận, bực m ình và ghét bỏ chúng. Vì thế, dính mắc vào con cái làm
chúng ta không thể thương yêu chúng thật sự. Nhưng nếu không dính mắc,
chúng ta sẽ quan hệ với chúng bằng tình yêu thật sự. Chúng ta sẽ
để cho con cái sống với con người thật sự của
chúng, thay v ì theo những mẫu người có sẵn mà chúng ta áp
đặt tr ên chúng.
Khi tôi nói chuyện với các bậc cha mẹ, họ cho biết là rất đau khổ v ì họ mong chờ rất nhiều ở con cái. Khi muốn con cái phải như thế nầy, phải như thế kia, chúng ta đang tạo phiền n ão và đau khổ cho m ình. Nhưng nếu càng buông bỏ những mong cầu nầy, chúng ta sẽ càng khám phá ra rằng chúng ta có khả n ăng cảm nhận v à ý thức về con người thật của con cái một cách kỳ diệu. Và dĩ nhiên, thái độ cởi mở đó sẽ l àm cho con cái đáp ứng lại thay v ì chỉ biết phản ứng lại với sự dính mắc của chúng ta. Chúng ta thấy rất nhiều đứa con chỉ biết h ành động bằng cách phản ứng lại với mệnh lệnh "ta muốn con phải như thế nầy" của các bậc cha mẹ
Tâm rỗng rang -- hay tâm thanh tịnh -- không phải là tâm trống rỗng trong đó không có t ình cảm hay quan tâm về bất cứ điều g ì. Đó là tâm tỏa sáng và mở rộng. Đó là tâm rạng rỡ thật sự nhạy cảm và biết chấp nhận. Đó là khả năng tiếp nhận cuộc đời như chính nó. Khi chấp nhận cuộc đời như chính nó, chúng ta có thể ứng xử thích hợp với cuộc đời như chúng ta đang sống, thay v ì chỉ biết lo sợ và chống ghét phản ứng lại với nó.
-ooOoo-
Chương 17
GIÁO DỤC CON NGƯỜI VỀ CUỘC ĐỜI
Trong tiếng La tinh, " giáo dục " là " educere ," có nghĩa là
"dẫn đến" hay "hướng đến." Hiểu
được nghĩa gốc của từ nầy, chúng ta có thể
suy rộng ra ý nghĩa của hai chữ "giáo dục". Nếu giáo dục là "dẫn
dắt hay hướng con người đến một cái g ì
đó" th ì nó sẽ dẫn và hướng chúng ta
đến cái g ì? Mục tiêu của người làm
giáo dục là gì? Tôi cũng xin nói thêm về ý nghĩa của giáo dục, cụm từ
"hướng dẩn con người" gợi cho chúng ta một cái gì
đó nhẹ nh àng phải không các bạn? Khi
bạn hướng dẫn người nào đó, bạn không thể ép
buộc họ. Và muốn hướng dẫn ai đó, bạn
phải l à tấm gương để họ kính trọng v à
tự nguyện noi theo.
HƯỚNG DẪN BẰNG CÁCH LÀM GƯƠNG
Không ai muốn học bất cứ điều g ì,
cho dù đó l à những ý tưởng cao
đẹp nhất, từ một ông thầy m à bản thân
ông ta không sống và thể hiện thật sự những gì ông ta thuyết giảng. Dưới
con mắt của học trò, ông ta chỉ là một người
đạo đức giả. Chúng ta chán ghét và phẫn nộ khi có ai
đó bảo chúng ta phải sống tốt trong khi bản
thân họ lại xấu xa đ ê tiện. Vì thế, nếu người làm giáo dục mà không
xứng đáng với vai tr ò của họ, thì thay
gì hướng dẫn, họ phải ép buộc và cưỡng bức người khác. Kết quả là chúng ta
sẽ có một nền giáo dục áp đặt, mua chuộc, v à
chỉ biết kích thích bản n ăng ganh đua v à
tranh chấp giữa con người.
Phần lớn ai cũng có xu hướng muốn chứng tỏ mình giỏi hơn người khác. Khi khuynh hướng nầy được khuyến khích trong giáo dục, nó sẽ kích thích mạnh mẽ sự ganh tỵ, mặc cảm tự ty, hay thái độ tự m ãn và tự tôn giữa con người với nhau. Đây là những tình cảm sẽ đưa con người đến khổ đau và tuyệt vọng. Trong hệ thống giáo dục dựa trên sự tranh đua, điều quan trọng l à phải thắng lợi và thành đạt, v à trong cuộc đua nầy, chỉ có một người được thắng cuộc. Nhưng hệ thống giáo dục dựa trên sự đo àn kết và hợp tác sẽ giúp mọi người phát triển tiềm n ăng để trở th ành hữu ích cho bản thân họ và xã hội. Vì thế, trong nền giáo dục lấy sự đo àn kết và hợp tác làm c ăn bản, việc giáo dục hay "hướng dẫn con người" cũng có nghĩa l à chúng ta phải quan tâm đến từng con người cá nhân trong đó.
Trong đời đi học, tôi đ ã gặp nhiều
vị thầy không thật sự làm đúng bổn phận của
"người hướng dẩn." Vì ai cũng phải đi
l àm để sống n ên nhiều người
đ ã chọn nghề dạy học
để sống. Khi hồi tưởng lại những ngày
đi học, tôi nhớ l à có rất ít vị thầy
đ ã thật sự cống hiến
đời m ình cho học trò và hiếm khi họ là
những người thật sự đáng kính trọng. Nhưng
thông thường, nh à trường cũng không đ òi
hỏi các thầy giáo phải trở thành những người hướng dẫn xứng
đáng. Trường học chỉ trả lương
để các thầy dạy học trong một thời gian rồi
sau đó về nh à nghỉ Trong môi trường
đó, người thầy sẽ xem dạy học l à để
kiếm tiền như bao nhi êu việc làm khác, thay vì là cái nghề mà qua
đó, họ có thể hiến dâng v à phục vụ cho
xã hội.
Các thầy giáo và trường học nên thấy rằng giáo dục là một cái gì đó cao hơn l à việc đ ào tạo nghiệp vụ. Tuy các thầy cô không phải là nam hay nữ tu sĩ, nhưng nhiệm vụ của họ cũng gần giống như thế, đó l à hiến dâng và bố thí. Họ phải có tâm nguyện cao cả để trở th ành người hướng dẫn xứng đáng; họ phải được người khác kính trọng v à tin tưởng. Đây là thể hiện quan trọng nói lên bản chất của xã hội, phải không các bạn? Xã hội cần có những người công dân gương mẩu, không những gồm các tu sĩ mà cả thầy giáo, các vị có nghiệp vụ chuyên môn như kỹ sư, bác sĩ, luật sư, và công chức nhà nước -- thậm chí cả vị Thủ Tướng hay Tổng thống và tất cả những công dân bình thường ở lứa tuổi trưởng thành.
GIÁO DỤC LÀ CÁI GÌ CAO HƠN VIỆC Đ ÀO TẠO NGHIỆP VỤ
Lý tưởng mà nói, giáo dục phải chuẩn bị cho con người
đi v ào cuộc
đời. Nhưng thông thường người ta chỉ
nhìn giáo dục như một quá trình dạy cho học sinh biết
đọc v à biết viết. Mục
đích của giáo dục thường chỉ l à dạy
học sinh học hành, thi cử đỗ đạt, kiếm được
việc l àm, và làm ra tiền rất sớm. Ngoài ra, nó không chuẩn bị con
người khả n ăng đối diện với tuổi gi à
hay thất nghiệp. Trong chừng mực nào đó, giáo
dục không đáp ứng được nhu cầu của nhiều người v ì nó không chuẩn bị
cho họ gì hết ngoại trừ tìm được việc l àm.
Nhưng có được việc l àm chỉ là một
phần của cuộc sống. Chúng ta chỉ làm việc một số giờ nào
đó trong ng ày, và một số n ăm
tháng n ào đó trong đời. Và hiện
nay, xã hội đang phát triển theo hướng l à
sẽ giảm số giờ và số n ăm l àm việc của
con người; hiện nay, người ta có khả n ăng về
hưu sớm. Nhưng cũng chính khả n ăng nầy
lại l àm cho nhiều người lo sợ. Họ than vãn, "Tôi sẽ phải làm gì với
thời giờ còn lại nếu phải về hưu lúc n ăm mươi
lăm tuổi?" Các tu sĩ Phật giáo không thể nghỉ hưu lúc n ăm
mươi lăm tuổi. Lúc n ăm mươi lăm tuổi,
tôi xin phép về hưu nhưng Giáo hội đ ã từ chối. Tuy nhiên,
đối với những người không phải l à tu
sỉ, khả n ăng không phải l àm việc suốt
đời l à có. Đây là khả năng có thật.
Tuy nhiên, chúng ta luôn xem thất nghiệp là con bệnh của xã hội. Chúng
ta thường nói, "Nạn thất nghiệp thật là kinh khủng", chứ không bao giờ
nói, "Thất nghiệp là điều tốt và
đáng mừng v ì công nhân sẽ không phải
làm việc trong những hãng xưởng hay v ăn ph òng
buồn bã và tẻ nhạt nữa, không phải lập đi lập
lại những công việc nh àm chán, thiếu hứng thú và chỉ mang lại bực
bội và phiền não." Chúng ta không cho thất nghiệp là
điều đáng hoan hỷ; chúng ta cho đó l à
cái gì rất kinh khủng. Khi có thất nghiệp, chúng ta tự trách là
đ ã không làm tròn trách nhiệm
đối với giới trẻ v ì
đ ã không tạo cho họ những việc làm mà
thực chất là nhàm chán, lập đi lập lại, v à
không hứng thú chút nào, và qua đó đ ã
không giúp họ kiếm ra tiền. Nền giáo dục hiện
đại l àm cho chúng ta tin rằng nếu không làm ra tiền, thì về thực
chất, chúng ta không làm gì cả. Trong mức độ
n ào đó, nhân phẩm chúng ta sẽ bị hạ
thấp hoặc chúng ta sẽ mất hẳn giá trị l àm người.
Nền giáo dục hiện đại không giúp chúng ta
t ìm hiểu những giới hạn của đời sống
con người. Nó không nêu những vấn đề
như, "Đời sống l à gì? Mục đích của
cuộc sống l à gì? Ý nghĩa của con người sống trên trái
đất nầy l à gì?" Những câu hỏi
đại loại như tr ên
đ òi hỏi chúng ta phải suy nghĩ và quán
tưởng; Chúng ta phải mở rộng tâm thức để tiếp
nhận v à ý thức về những tình cảm, tư duy, kinh nghiệm, và cảm giác
của chúng ta -- nói khác đi, để tiếp cận với
những giới hạn của kiếp sống con người. Nếu không biết giới hạn của
mình, chúng ta sẽ không tự lượng được sức v à
dễ đi đến chỗ quá đ à. Hoặc ngược lại,
chúng ta sẽ bị mặc cảm tự ti và co rút lại trong
đời. Cả hai thái cực nầy
đều dẫn con người đến những khó khăn tâm lý v à
tình cảm về sau nầy.
Trong con người thường có nhiều loại xung lực tâm lý, có loại tốt
đáng được trân trọng; có loại xấu cần loại
bỏ. Những xung lực tâm lý nầy nối kết với nhau thành một chuỗi liên
tục từ cái cao thượng nhất đến cái hạ tiện
nhất. Vì thế, trong khi hành thiền và thực hành giáo Pháp, chúng ta
sẽ tiếp cận và làm quen với những xung lực tâm lý
đáng được trân trọng b ên trong chúng
ta. Thấy được những xung lực tâm lý nầy trong
nội tâm v à tìm cách thể hiện chúng ra trong cuộc sống là
điều rất quan trọng. Suy nghĩ và quán
tưởng về những vấn đề như "L àm người
trong xã hội nầy, tôi phải sống như thế nào? Như một người cha, mẹ, vợ,
chồng, thầy giáo, luật sư, nhà kinh doanh, người buôn bán, thợ thủ công,
hay bất cứ nghề nào đi nữa, tôi n ên
sống như thế nào? Làm sao tôi có thể hướng những khả n ăng
v à đức tính của m ình
đến những mục ti êu mà tôi hằng kính
trọng?" là rất quan trọng. Khi nêu lên và tìm giải
đáp cho những câu hỏi n ày,
đó chính l à lúc mà chúng ta
đang "giáo dục" hay "hướng dẫn" chúng ta về
cuộc đời v à hướng cuộc đời chúng ta
đến những mục ti êu cao cả; lúc đó nhận
thức của chúng ta sẽ thống nhất v à hòa làm một với Sự Thật và Sự
Thánh Thiện.
Ngược lại, chúng ta có thể đưa một cá nhân
hay cả một dân tộc v ào con đường sai
lầm. Tâm chúng ta có thể đầy ấp với
những m ê tín dị đoan hay với những
niềm tin v à nhận thức hoàn toàn sai lạc về cuộc
đời.
Khác với những xã hội sơ khai, xã hội hiện đại dễ đi v ào con đường sai lầm. Trong thế giới hiện đại, môi trường sống của con người ít nhiều rất giả tạo v à có nguy cơ là sẽ cắt đứt chúng ta khỏi quá tr ình phát triển tự nhiên của cuộc sống; để cuối cùng chúng ta sẽ rơi vào những tháp ngà đầy ô nhiễm và ảo tưởng. Chúng ta có thể xem thường những bộ lạc sơ khai, cho thế giới của họ là đầy dị đoan v à mê tín, nhưng chúng ta nên nhớ rằng họ vẫn sống gần gủi với thiên nhiên. Thế giới quan của họ có thể khác với chúng ta, nhưng họ rất ý thức, tỉnh giác và thường xuyên sống nhu thuận và hòa hợp với môi trường tự nhiên chung quanh.
Khi nền v ăn minh hiện đại phát triển v à
con người bị tác động bởi những hệ tư tưởng
khác nhau, chúng ta có khuynh hướng bị lệ thuộc v ào các phương tiện
truyền thông đại chúng. Khi xem truyền
hình, tâm chúng ta chỉ tiếp thu những loại tin tức rác rưởi và vô ích.
Chúng ta sống một thế giới hoàn toàn giả tạo và quên hẳn
đi những d òng vận
động tự nhi ên của trái
đất nầy. Thậm chí, chúng ta mất hẳn
liên hệ với thân thể vật chất của chính mình. Nếu không nhờ gia
đ ình, truyền thống tôn giáo, hay nhà
trường nhắc nhở, chúng ta sẽ mất hẵn ý niệm về sự thiêng liêng của cuộc
sống; chúng ta sẽ bị chìm đắm trong những thú
vui thô thiển của ngũ dục, những tr ò tiêu khiển giải trí, hay những
cuộc phiêu lưu tình cảm. Và dĩ nhiên, sau khi
đắm m ình trong những dục lạc trên, chúng ta sẽ càng
đi ên loạn và sụp
đổ tinh thần. Tất cả những vấn
đề của x ã hội hiện
đại đều bắt nguồn từ những ô nhiễm v à
ảo tưởng trong tâm chúng ta và từ việc chúng ta
đ ã mù quáng chấp nhận những cái giả
tạo mà xã hội nầy cung cấp.
Trở lại chuyện về Đức Phật, Ng ài luôn khuyên các tu sĩ vừa thọ giới tỳ kheo nên vào rừng để sống. Ngài khuyên như thế với mục đích g ì? Hãy tưởng tượng khi ngắm cảnh núi rừng, tâm bạn sẽ như thế nào? Kinh nghiệm của riêng tôi cho thấy là khi nhìn và tiếp cận với thiên nhiên chưa bị tàn phá, chưa bị hoen ố bởi dục vọng và lo sợ của con người, tôi thường cảm thấy bình an và thanh tịnh. Cùng thế ấy, nếu sống lâu trong rừng, bạn sẽ cảm thấy an tịnh. Cây cỏ và đời sống ở rừng không l àm ô nhiễm tâm chúng ta. Chúng chỉ là chúng; chúng không giả vờ và ngụy tạo. Trong khi đó, rất nhiều điều m à con người tạo tác, xây dựng, hay tái tạo lại giả tạo và khó có thể mang lại sự thanh tịnh cho tâm hồn chúng ta.
GIÁO DỤC VỀ TÍNH CHẤT CHUNG NHẤT CỦA CON NGƯỜI
Tuy nhiên, xã hội hiện đại cũng có thuận
lợi của nó. Nhờ vào khoa học kỹ thuật mà chúng ta có
được cái nh ìn toàn cầu. Luân
Đôn không xa Băng Cốc, Hoa Thịnh Đốn, hay bất
cứ nơi n ào khác trên trái đất nầy.
Đã có thời nước Anh chỉ dành cho người Anh; phần đông dân chúng Anh theo
đạo Ky Tô, và thuộc Giáo Hội Anh Quốc. Lúc đó
người Anh rất dễ đo àn kết, vì họ có chung một v ăn
hóa, tôn giáo, v à giá trị đạo đức.
Nhưng hiện nay, nước Anh đ ã mất
đi sự thống nhất v à ổn
định đó. Không ai biết
được những mong ước, cảm nhận v à sở
nguyện của phần đông dân chúng Anh hiện nay.
Sự thống nhất và đo àn kết về tôn giáo
không còn nữa. Nước Anh trở thành đa tôn
giáo, đa m àu da, đa nguy ên và
đa dạng trong mọi l ãnh vực. Và trong
chừng mực nào đó, đây cũng l à xu hướng
phát triển chung của toàn thế giới.
Xu hướng đa nguy ên này có những thuận lợi và bất thuận lợi. Một trong những bất thuận lợi là sự rối loạn và mất phương hướng của xã hội. Xã hội Anh có những lý tưởng của nó; Người Anh cũng muốn làm những điều đúng đắn v à hợp lý. Chắc chắn nó không phải là một xã hội hạ tiện, ích kỷ, chỉ biết bo bo bảo vệ quyền lợi của mình. Nhưng hiện nay nước Anh đang mất hướng v ì cơ sở chung của toàn xã hội đang sụp đổ. Các giai cấp và tôn giáo không ngừng tranh chấp lẫn nhau. Không ai đồng ý với ai về bất cứ vấn đề g ì.
Trên thế gian nầy, không có yếu tố chung nào hết giữa con người với
nhau ngoại trừ cái "chất người" trong mỗi con người chúng ta. Là con
người, chúng ta đều có chung một loại đau
khổ. Đó là tất cả chúng ta đều sẽ già, bệnh, rồi chết. Tất cả chúng
ta đều sầu bi v à khổ não, cho dù chúng
ta nói những thứ tiếng khác nhau, có hình dáng khác nhau, cách thức
ăn uống khác nhau, v à những phản ứng
khác nhau với cuộc đời. Vì thế, chúng
ta cần nhận thức rõ về cái "chất người" chung nầy, nói khác
đi, cần ý thức r õ về kinh nghiệm khổ
đau chung nầy của con người. Và
đây l à
điều m à những ai làm công tác giáo dục phải lưu ý và nhấn mạnh.
Chúng ta cần ghi nhớ điều nầy trong tâm v à
nhắc nhở người khác nhớ về điều n ày.
Chúng ta cần nhận thức về kinh nghiệm khổ đau
chung nầy của con người, cho d ù kinh nghiệm khổ
đau đang xảy ra ở Ethiopia hay tại cung điện
ho àng gia Anh Buckingham, ở Tòa Nhà Trắng của Tổng thống Mỹ hay tại
Baghdad bên Trung Đông, tất cả kinh nghiệm
khổ đau đều giống nhau. Con người, cho dù nam hay nữ, của tất cả
các chủng tộc hay quốc gia đều có c ùng
một kinh nghiệm, đó l à
được sanh ra, đau đớn, bệnh tật, gi à
nua, rồi chết. Là con người, chúng ta bị kiềm chế và giam hãm liên tục
trong một trạng thái bất toại nguyện, và cũng chính vì thế mà chúng ta
đ ã dành phần lớn cuộc
đời m ình
để phấn đấu đi t ìm sự thoải mái và toại nguyện. Chúng ta phấn
đấu một cách tuyệt vọng để được hạnh phúc v à
thoải mái -- và cuộc đấu tranh gi ành
hạnh phúc và thoải mái nầy đ ã biến
thành mục đích của to àn bộ cuộc
đời chúng ta. Tuy nhiên, ngay cả những
lúc chúng ta đ ã có
được an to àn và hạnh phúc, lo âu và sợ
hãi vẫn không rời chúng ta. Vì thế, khổ đau l à
kinh nghiệm chung của tất cả con người.
Và tâm từ và tâm bi cũng thế. Khái niệm tâm từ hay metta trong
đạo Phật có nghĩa l à khả n ăng
kham nhẫn v à chịu đựng những bất to àn
của cuộc đời, x ã hội, và của chính
chúng ta. Thái độ từ bi nầy l à giá trị
chung và phổ biến cho tất cả mọi người. Bạn có thể từ bi với người Công
giáo, Phật giáo, Do Thái giáo, với bất cứ hội
đo àn chính trị nào, và với tất cả giai cấp trong xã hội.
Tất cả mỗi người trong chúng ta đều có tâm
từ nầy. Vấn đề l à chúng ta
thường không nhận ra nó, bỏ quên nó trong lúc chạy theo những ham muốn và
thôi thúc đi ên
đảo của chúng ta. Chúng ta bị cuốn hút
trong cuộc sống đến nỗi chúng ta qu ên
đi những đức tính có công năng đem lại sự
quân b ình trong tâm như nhẫn nhục, tha thứ, tử tế, và dịu dàng.
Nhưng khi mở rộng và giải phóng tâm khỏi những ô nhiễm và ảo tưởng về cuộc
sống, chúng ta sẽ tiếp cận với tâm từ. Tâm từ là tâm chung và phổ biến có
mặt trong tất cả mọi người cho dù đó l à
người có học hay dốt nát, là nam hay nữ. Tâm từ không phải là
đặc quyền của bất cứ giai cấp thống trị hay
nhóm tôn giáo n ào. Một tâm thức mở rộng bao la và phủ trùm tất cả
là mảnh đất chung cho tất cả mọi người;
chính từ mảnh đất đầy từ bi nầy, chứ không
phải từ những lập trường cực đoan, m à chúng ta có thể nhận diện
cuộc đời một cách trong sáng v à rõ
ràng.
Nền giáo dục đúng đắn l à nền giáo dục hướng dẫn trẻ con, người lớn, nam hay nữ tu sĩ, người Ky tô giáo, người Ấn độ giáo, người Hồi giáo -- và cùng bao nhiêu người khác nữa -- tiến về cái chung và phổ biến của con người, thay vì hướng về sự chia rẽ và phân liệt.
*
* Câu hỏi: Tại sao Sư muốn thuyết giảng đạo Phật cho người khác?
Trả lời : Tôi thuyết giảng đạo Phật
v ì người ta muốn biết về đạo Phật.
Như bạn biết, là một tu sĩ Phật giáo, chỉ khi nào có yêu cầu, tôi mới
được giảng về đạo Phật. Đây là một
trong những giới luật của người tu. Tôi không thể tự mình
đứng l ên và kêu gọi, "Bạn nên theo
đạo Phật." Nhưng nếu bạn
đến và yêu cầu, "Xin sư giảng
Đạo Phật cho tôi nghe" hay hỏi tôi, "Sư l à
ai? Sư theo đạo n ào?", lúc
đó tôi mới được phép giảng về đạo Phật.
Tôi đến nước Anh v ì có lời mời; các
Phật tử Anh đ ã mời tôi
đến đây. Nếu không có lời mời của họ,
tôi đ ã không bao giờ
đến đây. Vì thế một tu sĩ Phật giáo,
cho dù nam hay nữ, đều không phải l à
những nhà truyền giáo; chúng tôi không muốn thay
đổi đức tin của ai cả. Nhưng chúng tôi
lúc nào cũng sẵn sàng giảng cho những ai đến
v à hỏi hay muốn tìm hiểu về đạo Phật.
Truyền thống trong đạo Phật đ òi hỏi
một nam hay nữ tu sĩ phải sống làm sao để
cuộc đời của họ có thể khơi dậy v à làm t ăng
trưởng đức tin nơi người cư sĩ v à thúc
đẩy họ hướng về đạo. Điều nầy có nghĩa là chúng tôi phải giữ tròn
giới hạnh để các bậc thiện trí kính trọng. Khi có ai
đó phát tâm muốn t ìm hiểu và
đến hỏi chúng tôi, "Đức tin của Sư l à
gì?" hay "Tại sao Sư cạo đầu?" th ì
chúng tôi sẽ giải thích cho họ. Vì thế, giảng Pháp luôn là một quá trình
giải đáp những câu hỏi, chứ không phải l à
một cố gắng để truyền đạo hay thuyết phục ai
đó về một điều g ì.
Vì đạo Phật chỉ mới thâm nhập phương Tây
gần đây, n ên người ta thường hỏi chúng tôi, "Tu sĩ Phật giáo các
ông đ ã giúp ích
được g ì cho xã hội?" Người ta có thể
cho chúng tôi chỉ là những người ăn bám v ào
xã hội, hay chỉ là những kẻ ăn không ngồi
rồi. Họ chất vấn, "Thế thì các vị đ ã
đóng góp được g ì cho nền hòa bình của
thế giới?" Người ta thường đặt những câu hỏi
nầy cho chúng tôi v ì đầu óc của người
phương Tây thường cho l à chỉ có những hoạt
động thiết thực v à cụ thể mới là tốt.
Nhưng trong truyền thống đạo Phật, chúng tôi
tu tập không phải để khẳng định m ình là ai trong xã hội. Phẩm chất
đạo đức thể hiện trong cuộc sống của chúng
tôi l à để tạo điều kiện hay trợ duy ên
cho người khác nhìn lại chính họ. Sự có mặt của chúng tôi là
để cho người khác đặt câu hỏi v à quán
tưởng về cuộc đời.
-ooOoo-
Chương 18
VỀ MỘT XÃ HỘI TOÀN HẢO
Vào một ngày đẹp trời v à khi mọi
việc đều xảy ra như dự tính, đây chính l à
lúc mà chúng ta dễ phát hiện xu hướng không bao giờ hài lòng, thích than
phiền và phê phán trong tâm. Chúng ta thấy rằng thế gian nầy chỉ có thể
đẹp đến thế m à thôi. Trong khi quán
tưởng về thế gian nầy, bạn sẽ thấy là đối với
con người, cái đẹp luôn có giới hạn; và trí tuệ là cái giúp chúng
ta thấy được giới hạn của m ình. Chúng
ta cần thấy và quán tưởng về những giới hạn nầy
để biết cái g ì là tối ưu mà mình có
thể chờ đợi tr ên thế gian nầy. Nếu
không, chúng ta sẽ có xu hướng đ òi hỏi
và than phiền, ngay cả khi mọi việc đều ở
trạng thái tốt đẹp nhất của nó. Khả n ăng
tư duy v à tưởng tượng của con người cho chúng ta tiềm n ăng
h ình dung ra những cái thậm chí đẹp
hơn những cái đẹp nhất đang có mặt trong hiện tại.
Xã hội cũng thế, nó không bao giờ toàn hảo. Chúng ta có thể hình dung
ra một mô hình xã hội lý tưởng nào đó rồi d ùng
nó làm tiêu chuẩn để xây dựng v à phát
triển xã hội hiện tại. Nhưng chúng ta không thể
đ òi hỏi xã hội phải mãi mãi toàn hảo,
bởi vì sự toàn hảo tự nó không thể nằm ngoài quy luật vô thường, vì mọi
vật đều không ngừng biến đổi v à không
có gì đứng y ên một chỗ. Cũng như một
đóa hoa hồng đang nở ra đầy đặn, với nét đẹp
tuyệt vời v à hương thơm ngào ngạt, nhưng nó sẽ úa tàn, xã hội cũng
thế, nó phát triển đến tột đỉnh rồi sẽ bại
hoại v à tan rã. Đây là dòng vận động tự nhiên của tất cả hiện tượng
của thế giới hữu vi. Bất cứ điều kiện n ào
được sinh khởi v à tạo tác trong cõi
dục giới đều vận động theo mô h ình
nầy.
Quán sát sự sinh và diệt của các hiện tượng do nhân duyên hợp thành giúp chúng ta hiểu được thế giới hữu vi. Nó sẽ giúp chúng ta thoát ra khỏi sự ràng buộc của tiến trình sinh và diệt của thế gian và tấm thân vật lý nầy -- chúng ta sẽ không còn sống như một chúng sanh bơ vơ không nơi nương tựa, hoàn toàn mù tịt, không biết gì hết ngoài những điều kiện không ngừng sinh diệt nầy. Thật ra, con người có khả năng vượt l ên trên thế giới nầy, vượt lên trên cái xã hội mà họ đang sống, vượt l ên trên tấm thân vật lý và tự ngã của chính họ. Chúng ta có khả n ăng vượt l ên trên tất cả những gì chúng ta có thể nghĩ bàn hay tin tưởng, cho dù đó l à những gì thân thương và quý báo nhất, hay là những gì đáng gh ê sợ nhất.
LÝ TƯỞNG "VƯỢT LÊN TRÊN CUỘC ĐỜI " CỦA XÃ HỘI TOÀN HẢO
"Vượt lên trên cuộc đời" (tiếng Anh l à transcendence ) nghĩa là gì? Cụm từ " vượt lên trên cuộc đời " hình như gợi cho chúng ta ý nghĩa về sự lìa bỏ toàn bộ thế giới nầy để đi đến một trú xứ khác. Đối với nhiều người, "vượt lên trên cuộc đời" nầy có nghĩa là rời bỏ, không còn mảy may để ý hay quan tâm đến thế giới nầy, và hoàn toàn sống trong một cảnh giới khác.
Tuy nhiên trước khi đi sâu v ào vấn
đề nầy, chúng ta h ãy quán tưởng thêm
về cái mà chúng ta gọi là thế gian hay thế giới. Do huân tập của nhà
trường và các khoa học địa lý tự nhi ên,
chúng ta có khuynh hướng xem trọng thế giới vật chất và từ
đó, chúng ta xem thế giới l à những gì
được vẽ tr ên bản
đồ hay l à quả
địa cầu gồm những quốc gia m à chúng ta
biết được. Chúng ta cho thế giới nầy
là cái hành tinh có tên là Trái Đất, v à
vì thế, muốn vượt lên trên thế giới nầy, bằng cách nào
đó chúng ta phải thoát ly khỏi nó --
thí dụ như đi l ên mặt tr ăng
chẳng hạn. Tuy nhiên, khi nói về thế giới, người Phật tử không nói
về cái thế giới ở bên ngoài mà chúng ta thường biết. Trái lại, họ nói về
cái thế giới bên trong, hay nói khác đi, họ
nói về tâm, bởi v ì tâm mới thật sự là cái thế giới mà chúng ta
đang sống. Ngay cả khái niệm về thế
giới hay thế gian mà chúng ta đang thảo luận
hiện nay cũng l à một khái niệm xuất phát từ tâm. Tất cả những quan
điểm về thế gian, bản thân con người, những
chúng sinh khác, v à các hành tinh khác thật ra cũng chỉ là những
khái niệm được tạo tác v à sinh khởi
trong tâm; chúng sinh rồi diệt trong tâm. Chúng ta thường cho thế giới là
cái chỉ có ở bên ngoài; chẳng hạn như khi nói, "Chúng tôi sẽ
đi học v à nghiên cứu về thế giới,"
chúng ta muốn nói là chúng ta sẽ đi đến những
nước tr ên thế giới để học.
Nhưng sự thật không phải thế. Bạn không cần phải
đi đâu hết để thấy được thế giới v à
vượt lên trên chính nó. Bạn chỉ cần mở rộng tâm thức của mình, rồi bạn sẽ
thấy thế giới đang vận h ành như chính
nó, và bạn sẽ thấy là tất cả các pháp thế gian
đều do duy ên khởi, chúng
đến rồi đi, sinh rồi diệt không ngừng.
Ngay trên thế gian nầy, khi mở rộng tâm thức, chúng ta sẽ thấy
được sự to àn hảo của các pháp. Bạn hãy
tưởng tượng ra tất cả những màu sắc toàn hảo hơn màu sắc của các loài hoa
trên trái đất nầy. Bạn sẽ thấy là
chúng ta thường thiết lập những tiêu chuẩn toàn hảo dựa trên những gì mình
đ ã thấy và biết
được: Thước
đo thẩm định của chúng ta thường dựa v ào
kinh nghiệm quá khứ. Nhưng cái đẹp tự nó luôn
thay đổi; nó không đứng y ên một chỗ. Thời tiết bốn mùa cũng thay
đổi. Tất cả lá cây rồi sẽ phải lìa
cành, tất cả bông hoa rồi sẽ héo úa. Mọi vật
đều ảm đạm v à buồn tẻ trong mùa đông
khi không gian không có m àu sắc gì khác ngoài những nét
đậm v à nhạt,
đen v à trắng. Bây giờ, nếu chúng ta
yêu thích những màu sắc rực rỡ, những bông hoa xinh
đẹp, v à sức sống mới mẻ của mùa xuân,
chúng ta sẽ cho là mùa xuân đẹp hơn m ùa
đông. Nhưng nếu biết mở rộng tâm thức
để tiếp nhận m ùa
đông, chúng ta cũng sẽ thấy được vẽ đẹp tinh
tế của nó. Rồi chúng ta sẽ chiêm ngưỡng sự vắng bóng của các sắc
màu rực rỡ và sự tĩnh lặng của mùa đông giống
y như chúng ta đ ã ngưỡng mộ các
sắc màu rực rỡ và sinh lực tràn đầy của m ùa
xuân.
Chúng ta chiêm ngưỡng sự toàn hảo không phải vì thấy nó trong tư thế
đứng y ên và bất biến. Chúng ta chiêm
ngưỡng sự toàn hảo vì thấy được nó trong d òng
vận động của các pháp giống như chúng
ta thấy sự toàn hảo của đóa hồng trong cả bốn
m ùa xuân, hạ, thu, đông. Nếu
muốn có một sự toàn hảo cố định v à bất
biến, chúng ta không cần phải mất công sức chi hết; chỉ cần tìm một hoa
hồng bằng nhựa để ngắm, nhưng chúng ta sẽ
không bao giờ h ài lòng về đóa hoa nhựa
nầy. Quán tưởng theo cách này, tâm của chúng ta sẽ mở rộng và tiếp
cận với sự toàn hảo của thiên nhiên và thế giới hữu vi. Quan
điểm của chúng ta về sự to àn hảo sẽ
không còn đứng y ên và cố
định nữa. Chúng ta sẽ thấy là không có
một tiêu chuẩn duy nhất cho sự toàn hảo, và khi mọi việc không xảy ra như
ý chúng ta muốn, sự toàn hảo vẫn có mặt trên thế gian nầy. Chúng ta không
chấp chặt vào một tư tưởng bất biến và cố
định l à thế giới phải như thế nầy. Ngược lại, chúng ta sẽ thấy thế
giới nầy một cách sinh động, thật sự như nó
đang l à và đang xảy diễn.
Vượt lên trên thế gian ( transcendence) có nghĩa là không chấp hay bám víu vào thế giới nầy; tuy nhiên, nó cũng không có nghĩa là chúng ta sẽ bồng bềnh trôi nổi trên bầu trời hoàn toàn cách ly với trái đất. Nó có nghĩa là chúng ta vẫn sống trong thân xác con người nầy, giữa thế giới hữu vi nầy mà vẫn không bị nhiễm ô hay hiểu sai lạc về nó. Khi chúng ta quán chiếu và suy tưởng về cuộc sống đến mức độ có thể thấy nó r õ ràng như chính nó, lúc đó, có thể nói l à chúng ta đ ã "vượt lên trên thế giới nầy." Vì thế, trong tiến trình vượt lên trên thế gian, chúng ta vẫn có thể làm việc và sống ngay trong cuộc đời nầy, nhưng cuộc sống chúng ta sẽ rất trong sáng v à thanh tịnh vì lúc đó chúng ta không c òn bất kỳ một ảo tưởng nào về nó. Chúng ta không thể đ òi hỏi thế giới nầy phải là cái gì khác ngoài những gì nó đang l à -- và thế giới đó chính l à tâm của chúng ta.
Trong tiếng Pali, từ " Arahant " hay A La Hán có nghĩa là người đ ã tận diệt tất cả nhiễm ô hay những quan kiến sai lạc về bản chất của thế gian. Đó là từ mà chúng tôi dùng để mô tả một con người ho àn hảo và toàn bích -- con người đ ã vượt lên trên thế gian nầy, nhưng vẫn sống trong thế gian nầy, và làm việc vì lợi lạc của tất cả chúng sinh khác. Nếu bạn đ ã từng nhìn thế gian nầy qua nhãn quan của tự ngã và đ ã buông bỏ những quyền lợi ích kỷ của mình trong thế gian, thì còn gì phải làm nữa chứ? Nếu đ ã vượt lên trên bản ngã, chắc chắn là bạn sẽ không còn sống cho cái bản ngã hoang tưởng đó nữa. Người mà hoàn toàn vượt lên trên bản ngã sẽ không đ òi hỏi gì hết, dù đó chỉ l à sự biết ơn hay một lời khen ngợi. A La Hán là một người sống vì lợi lạc của người khác và xã hội. Vì thế, chúng ta có thể nói rằng xã hội toàn hảo là xã hội của những người giác ngộ, xã hội của những vị A La Hán đ ã "vượt lên trên thế gian nầy".
NHỮNG ĐỨC TÍNH CỦA NGƯỜI LÃNH ĐẠO TRÍ TUỆ
Khi quán tưởng về xã hội toàn hảo, chúng ta cũng nên suy nghĩ về vai
trò của người lãnh đạo to àn hảo, vì
hai vấn đề nầy có li ên quan với nhau.
Trong kinh điển Pali có n êu ra mười
vương pháp ( rajadhamma ) hay mười
đức tính v à bổn phận của người lãnh
đạo trí tuệ.
Đức tính đầu tiên là dana , hay rộng lượng và bố thí . Bất
cứ nhà lãnh đạo n ào, cho dù
đó l à một vị thống lãnh toàn cầu, thủ
tướng, tổng thống, hay chủ tịch của bất cứ tổ chức chính trị xã hội nào,
trước hết phải là người rộng lượng bố thí vì
đây l à đức tính khai mở tâm thức con
người. Bạn chỉ cần quán tưởng về hành
động hiến dâng m à không mong chờ được
đáp lại. Khi chúng ta cho ai những gì mà chúng ta trân quý, hành
động nầy sẽ l àm cho tâm chúng ta rộng
mở. Và hành động hiến dâng nầy l àm cho
tình cảm cao thượng nẩy nở trong chúng ta. Con người chỉ
đẹp v à cao thượng nhất khi họ có thể
hiến dâng những gì mà họ mong muốn và thương yêu cho người khác.
Đức tính thứ hai là sila , hay đạo đức và giới hạnh. Một
người lãnh đạo phải l à người có giới
đức ho àn toàn trong sạch, một người mà
bạn có thể hoàn toàn tin tưởng. Bạn có thể
đồng ý hay không đồng ý với đường lối, chính sách hay lập trường của vị
ấy; điều nầy không quan trọng lắm; nhưng quan trọng nhất là
đạo đức trong sạch của vị ấy, v ì không
ai có thể tin tưởng một người thiếu đạo đức.
Người ta thiếu niềm tin và nghi ngờ những người không dứt khoát tránh xa
những hành động t àn nhẫn, giết người,
trộm cắp, tà dâm, nói dối, uống rượu và sử dụng các chất ma túy. Trên
đây l à sila hay những giới
đức cơ bản m à nếu là Phật tử, bạn phải
luôn giữ gìn cho trong sạch.
Đức tính thứ ba là pariccaga, hay hy sinh . Đức tánh nầy có nghĩa là bạn từ bỏ hạnh phúc cá nhân, cuộc sống an toàn, và tiện nghi của mình vì lợi lạc của toàn thể dân tộc. Chúng ta cần xem xét kỷ đức tính hy sinh. Bạn có sẳn sàng hy sinh những tiện nghi, đặc quyền đặc lợi, v à thuận lợi riêng tư cho hạnh phúc gia đ ình bạn không? Trong nửa thế kỷ qua, con người gần như coi thường đức tính hy sinh; họ cho hy sinh là đồng nghĩa với ngu ngốc, ngây thơ, v à khờ dại. Hình như xu hướng chung của con người ngày nay là nghĩ đến quyền lợi ri êng của họ trước nhất, là đ òi hỏi "Nhà nước nầy đ ã làm gì cho tôi? Tôi bòn rút được g ì từ chính phủ nầy?" Nhưng bản thân tôi, bất cứ lúc nào suy nghĩ theo chiều hướng này, tự nhiên tôi thấy lòng tự trọng của mình bị sút giảm. Ngược lại, khi tôi hy sinh bản thân mình cho người khác, tôi thấy đây l à điều đúng cần phải l àm. Buông bỏ quyền lợi, tiện lợi, và tiện nghi cá nhân vì lợi lạc của người khác là những gì mà bây giờ mỗi khi nhìn lại, tôi không bao giờ hối tiếc là mình đ ã làm.
Đức tính thứ tư là ajjava hay chân thật và chính trực . Đức tính nầy không chỉ có nghĩa là không lừa dối kẻ khác mà còn là thành thật với chính bản thân mình. Để chân thật với chính mình, không đổ lỗi hoặc lên án bản thân mình hay người khác, hay không còn hiểu sai lạc về cuộc đời, tâm bạn phải trong sáng, không còn bị hoen ố bởi tham ái hay sợ hãi.
Đức tính thứ năm là maddava hay tử tế và hiền dịu . Sống ở
phương Tây, tôi nhận thấy người ta rất khát khao
được đối xử tử tế v à hiền dịu, và khát
khao đó đ ã trở thành lý tưởng của
nhiều người. Nhưng trong thực tế, con người lại rất khắc nghiệt và tàn
nhẫn với chính bản thân họ và những người chung quanh; họ thường phê phán
gay gắt, phản ứng giận dữ, và xem sự tử tế và hiền dịu là cái gì ủy mị và
ướt át. Ở phương Tây, sự hiền dịu được xem l à
biểu hiện của một tâm hồn yếu đuối. Vì
thế mà tại tu viện, chúng tôi nhấn mạnh việc hành thiền metta hay
rải tâm từ cho chính bản thân mình và người khác. Khi
đặt ra những ti êu chuẩn hay lý tưởng
quá cao, chúng ta thường thiếu tâm từ; chúng ta sẽ luôn
đ òi hỏi cuộc
đời phải như thế nầy, phải như thế nọ, v à
sẽ bất mãn với những gì xảy ra trong thực tế. Sự bất mãn nầy sẽ làm chúng
ta sân hận và trở nên ác độc. Người
đời thường xem đức tính tử tế v à hiền
dịu chỉ có ở những người "ba phải" và yếu
đuối, nhưng đó chính l à đức tính m à
người lãnh đạo trí tuệ cần phải có.
Đức tính thứ sáu là tapa , nghĩa là tiết chế, tự chủ -- biết từ khước những gì không cần thiết cho mình. Đức tính thứ bảy là akkodha , nghĩa là không nóng nảy , không bồng bột, không liều lĩnh, và bình tĩnh. Đây là điều khó làm vì con người rất khó bình tĩnh trước những rối loạn, hổn độn, và nghịch cảnh của cuộc sống. Trái lại, hành động theo bản năng, nói năng hay phản ứng cho thỏa cơn giận thường l à dễ hơn.
Đức tính thứ tám là avihimsa , nghĩa là không bạo
động , không dùng bạo lực với bất
cứ chúng sanh nào, không đ àn áp hay áp
đặt ý chí của m ình trên người khác.
Tâm kiêu mạn, tự cho mình là cao thượng và
đạo đức cũng là một thái độ của kẻ cả
v à có tính đàn áp phải không các bạn? Sống bên cạnh những người có
những đ òi hỏi và tiêu chuẩn cao, bạn
sẽ bị họ xem thường và đánh giá thấp.
Cho dù những người nầy chủ trương bất bạo
động v à nghĩ là họ không có chủ tâm bạo
động, nhưng bản thân sự ki êu ngạo và
tự phụ của họ là một thái độ bạo động.
Vì thế, những người hay rêu rao những tiêu chuẩn
đạo đức cao cả cũng thường l à những
người đạo đức giả. Và ngay bây giờ,
khi bàn về vấn đề đạo đức, một số bạn trong
chúng ta có thể rất căng thẳng v à khó chịu vì họ nhìn
đạo đức như l à một cái gì nặng nề và
áp chế, giống như nước Anh vào thời nữ hoàng Victoria, người ta
đ ã sử dụng những tiêu chuẩn
đạo đức để hăm dọa v à khủng bố người
khác. Nhưng đó không phải l à
avihimsa hay bất bạo động .
Avihimsa là đối nghịch lại với áp đặt
v à đ àn áp.
Kế đến l à
đức tính khanti , hay nhẫn
nhục , chịu đựng, v à tha thứ. Muốn
không đ àn áp người khác, không bị sân
hận chi phối, chúng ta phải kiên nhẫn. Chúng ta phải tập chịu
đựng những điều phiền toái, bực bội, trái ý,
đáng ghét, v à xấu xa. Chúng ta phải chịu
đựng thay v ì phản ứng dữ dội, tìm cách
đ àn áp, hay thủ tiêu nó.
Đức tính cuối cùng là avirodhana , nghĩa là không
đi sai đường , sống hợp với lẽ
đạo, sống theo đúng chánh pháp. Cụm từ
" không đi sai đường " dường như
là một mệnh lệnh phải không các bạn? Khi tự cho mình là
đúng, chúng ta thường trở n ên
độc đoán; bản thân tôi đ ã thấy
điều nầy trong chính tôi. Khi tức giận
người khác vì cho mình là đúng v à họ
là sai, tôi có thể trở thành dữ tợn và đối xử
tàn tệ với người khác giống như tinh thần của lời phán trong Kinh Cựu Ước:
"Ngươi không được phép l àm như thế!"
Tôi quả thật đáng sợ khi tự cho m ình
là người nắm chân lý. Nhưng avirodhana không phải là cái
đúng của bậc gia trưởng độc t ài; trái
lại, nó là trí tuệ biết cái gì là đúng đắn,
hợp thời v à đúng chỗ. Ở phương
Tây, chúng ta có khuynh hướng cho hễ cái gì hợp lý và lô gích thì cái
đó l à
đúng. Vì thế bất cứ cái gì có vẽ hợp lý, ta
đều cho l à
đúng, trong khi cái g ì phi lý, thì cho
là sai. Chúng ta không tin ở cái bất hợp lý. Nhưng khi bị lý luận và lô
gích trói buộc, chúng ta thường mất kiên nhẫn vì tâm của chúng ta không
đủ mở rộng để nắm bắt những nhịp đập v à
dòng chảy của tình cảm. Chúng ta không thấy
được cái bao la của cuộc sống. Chúng ta bị dính chặt vào thời gian,
n ăng suất công việc, sự thông minh nhanh nhẹn
của tư duy, v à sự toàn hảo của lý luận
đến nỗi chúng ta ngộ nhận những g ì tạm thời và chóng qua là thực
tại và chân lý, và không thể ghi nhận được
khoảng không gian phủ tr ùm chung quanh chúng ta. Vì thế khi bị kẹt
trong lý luận và lô gích, chúng ta sẽ chối bỏ, quên lãng, và triệt tiêu
thế giới tình cảm trong đó có tất cả cảm xúc,
trực giác, v à tâm linh của con người.
Đức tính Avirodhana, hay sống theo chánh Pháp ,
đ òi hỏi chúng ta phải kiên trì và vững
vàng để sống nhu thuận theo chánh Pháp. Lý do duy nhất khiến chúng ta
không thể sống theo chánh Pháp là vì chúng ta không quan sát, thấy và biết
được Pháp. Là con người, chúng ta có
xu hướng dễ tin vào bất cứ điều g ì, vì
thế chúng ta có thể đi theo bất cứ hướng n ào
và chấp nhận bất cứ truyền thống tôn giáo nào. Nhưng khi
đ ã thấy
được Pháp, chúng ta chỉ c òn một xu hướng duy nhất,
đó l à sống hòa thuận theo sự vận hành
của chánh Pháp mà thôi.
ĐI TÌM NGƯỜI LÃNH ĐẠO TRÍ TUỆ BÊN TRONG CHÚNG TA
Trên đây l à mười rajadhamma
hay vương pháp , tức là mười đức tính
của bất cứ vị l ãnh đạo n ào.
Chúng ta có thể nghĩ rằng, " Đó chỉ l à
những giới hạnh dành riêng cho các ông thủ tướng hay tổng thống. Có lẽ
chúng ta nên gởi các vị đó danh sách mười
vương pháp nầy để họ tự r èn luyện." Nhưng chúng ta cũng có thể
đặt vấn đề ngược lại, "Phải chăng vị l ãnh
đạo tinh thần nầy cũng có mặt b ên
trong chúng ta? Làm thế nào để chúng ta có
thể tiếp cận với vị l ãnh đạo b ên
trong đó?" Đây l à một cách
để quán tưởng.
Bạn có thể áp dụng những đức hạnh nầy v ào
cuộc sống riêng, thay vì xem chúng như những mẫu mực chỉ dành cho các nhà
lãnh đạo thế giới. Nếu chúng ta tìm
cách đánh giá một vị tổng thống hay thủ tướng
xem họ đ ã bố thí, giữ giới, hay hy sinh như thế nào, chắc chắn cuộc
bàn cải sẽ vô cùng lý thú và sôi nỗi. Nhưng làm như thế chẳng lợi ích gì.
Làm như thế, chúng ta chỉ nhìn thấy vấn đề
của người khác m à không thấy vấn đề
của m ình, chúng ta muốn họ phải sống
đạo đức trong khi bản thân chúng ta
lại không sống đạo đức -- nói khác
đi, không biết tu sửa tâm tính của m ình.
Tuy nhiên, khi càng tìm cách phát huy người lãnh
đạo trí tuệ b ên trong, lắm khi, chúng
ta lại càng dễ tìm được người l ãnh
đạo trí tuệ từ x ã hội bên ngoài.
Hàng ngày, chúng ta có thể hướng cuộc đời
của m ình đến những đức hạnh nầy.
Chúng ta không nên xem chúng như những tiêu chuẩn
đạo đức để đánh giá rồi than thở: "Ôi
thôi, tôi chưa đủ rộng lượng v à bố
thí; Giới hạnh tôi chưa đủ tốt; Tôi quá ích
kỷ v à không thể hy sinh cho kẻ khác." Nhưng mỗi ngày, chúng ta nên
suy tưởng về những đức tính nầy hầu nuôi
dưỡng tâm nguyện sống đời đạo đức v à thánh thiện. Để làm việc nầy,
chúng ta nên biết và hiểu con người chúng ta như chính nó, thay vì đánh
giá là nó phải như thế nầy hoặc phải như thế nọ. Và khi hiểu
được chính m ình, chúng ta sẽ hiểu
được người khác, v à rồi chúng ta sẽ
bắt đầu hiểu được x ã hội loài người.
Do đó, một x ã hội toàn hảo chỉ có
với những con người toàn hảo. Và thế nào là một con người toàn hảo? Người
mà không còn bị nhiễm ô hay bất kỳ ảo tưởng nào về thế giới nầy, người mà
đ ã vượt lên trên thế gian nầy,
đó chính l à người toàn hảo. Khi con
người không còn một tư tưởng hay không còn dính mắc vào một thái
độ hay quan điểm dựa tr ên tự ngã, lúc
đó tâm rộng lượng v à bố thí tự nhiên
sẽ xuất hiện. Họ sẽ tự động chia sẻ với người
khác những g ì họ có. Chỉ cần biết là người khác
đang cần g ì, họ sẽ sẵn sàng chia sẻ
thêm những gì họ có. Từ đó, xu hướng tích lũy
v à chiếm hữu cá nhân trong họ sẽ giảm và yếu dần.
Trên thế giới ngày nay, chúng ta thấy có một sự cách biệt rất lớn giữa thế giới phương Tây giàu có và Thế giới thứ ba nghèo đói. Mức sống của chúng ta rất cao, trong khi mức sống của đa phần các dân tộc tr ên thế giới rất thấp. Thậm chí nhiều người không đủ ăn. Chúng ta có thể cho điều nầy l à sai trái. Chúng ta có thể hoặc lên án thế giới phương Tây, hoặc biện minh cho sự giàu có của chúng ta và tỏ lòng thương hại Thế giới thứ ba.
Nhưng thật ra chúng ta có thể làm gì
để giải quyết tệ nạn nầy? Như những cá
nhân, chúng ta không thể tác động tr ên
nhà nước và các vị lãnh đạo phương Tây gi àu
bắt buộc họ phải thật sự thay đổi đường lối v à
chính sách. Nhưng chúng ta có thể thay đổi
quan hệ giữa chúng ta v à xã hội, phải không các bạn? Chúng ta có
thể tập hành thiền. Và chúng ta có thể tập sống
để mỗi ng ày có thể vị tha hơn và chia
sẻ với người khác những gì mình có. Và rồi chúng ta sẽ tìm
được niềm vui trong khi chia sẻ v ì
chia sẻ tự nó là một phần thưởng -- một phần thưởng tự nhiên
đến. Nó không phải là phần thưởng mà
chúng ta mong đợi người khác mang đến cho m ình.
Chúng ta có thể quán tưởng về sila hay giới hạnh , và tự
hỏi mình có thể làm gì để không h ãm
hại sinh mạng của các chúng sinh khác. Chúng ta có thể tránh xa những hành
động v à lời nói bạo
động, những h ành
động bốc lột, chia rẽ, gây hoang mang, phiền
n ão, và tuyệt vọng cho người khác. Chúng ta có thể thực tập -- với
gia đ ình, bè bạn, và những hội
đo àn xã hội -- làm sao
để có một đời sống b ình an và
đạo đức, trong đó chúng ta trách nhiệm về lời
nói v à việc làm của mình.
Chúng ta có thể quán tưởng về đức tính
pariccaga hay hy sinh . Sống hy sinh không có nghĩa là
mềm lòng "xả thân vì đạo" để cứu rỗi những số
phận không may mắn. Hy sinh không có nghĩa là chúng ta l ăn
xả can thiệp v ào việc của người khác mà là không còn xem mình quan
trọng hơn người khác. Muốn làm được điều nầy,
trước hết, bạn phải hiểu chính bạn. Hy sinh mà không hiểu chính
mình thì bạn sẽ trở thành một người "xả thân vì
đạo" t ình cảm và yếu
đuối. Sự hy sinh phải
đến từ một tâm thức sáng suốt chứ không phải
từ những t ình cảm yếu mềm.
Chúng ta có thể quán tưởng về đức tính ajjava , hay trung thực và chính trực và đức tính madava hay tử tế và hiền dịu . Chúng ta có thể ứng xử dịu dàng và tử tế với cuộc đời. Lý do chúng ta thiếu tử tế không phải vì chúng ta không muốn tử tế; mà là vì chúng ta thiếu kiên nhẫn để tử tế với cuộc đời. Muốn tử tế với người khác, bạn phải kiên nhẫn. Để dịu dàng với cuộc đời, bạn phải nhẫn nhục và chịu đựng; bạn không thể vì quyền lợi riêng tư mà bắt buộc cuộc đời phải chiều theo ý của bạn. Tử tế có nghĩa là bạn đang tập -- từ những vịệc nhỏ nhặt hằng ngày -- để trở nên hiền dịu và cởi mở, nhất là nhẫn nhục với những gì trái ý mình. Cởi mở với những gì bạn yêu thích là rất dễ. Thí dụ như chúng ta rất dễ tử tế với những đứa bé ngoan ngoản v à dễ thương, nhưng chúng ta không dễ gì tử tế với những phiền muộn, bực dọc, hay bất toại nguyện phải không các bạn? Chúng ta phải thật cố gắng để không phản ứng chống lại với những g ì trái ý của mình. Để làm được việc trên, chúng ta phải tập làm quen với những phiền muộn nhỏ nhặt trong cuộc sống hàng ngày -- hãy cố gắng tử tế, hiền dịu trong những tình huống dễ biến chúng ta thành người khó chịu, phán đoán, v à độc ác.
Chúng ta có thể quán tưởng đức tính
tapa hay tự chủ , không dễ duôi, kham khổ chịu
đựng. Hiện nay, nhiều người rất sợ khi
nghe đến hai chữ kham khổ; Kham khổ
chịu đựng dễ l àm người ta chùn bước.
Nhưng bạn nên tự hỏi bao nhiêu là đủ v à
bao nhiêu là thừa. Đây l à thói quen
rất tốt. Đặt câu hỏi nầy không phải là để đánh giá và phê phán; trái lại,
nó sẽ giúp bạn ghi nhận thế nào là đủ, thế nào là cần thiết, và thế nào là
cuộc sống nghiêng về lợi dưỡng. Điều nầy đòi hỏi chúng ta phải tỉnh giác,
chính trực, và chân thật.
Chúng ta có thể quán tưởng đức tính
akkodha , hay không nóng nảy , không bộp chộp;
đức tính avihimsa , hay bất
bạo động và nhân
đạo ; đức
tính khanti , hay nhẫn nhục và chịu
đựng; v à
đức tính avirodhana , hay không theo tà
đạo ,
đi đúng chánh pháp. Càng ý thức về những
đức tính nầy, chúng ta sẽ c àng thể
hiện chúng trong cuộc sống của mình.
MỞ RỘNG VÀ TIẾP THU NHỮNG ĐỔI THAY CỦA XÃ HỘI
Chúng ta sẽ thất bại nếu chỉ biết trao dồi
đạo đức bằng cách suy nghĩ về đạo đức. Làm như thế chúng ta sẽ chỉ
biết phê phán và dày vò chính mình. Làm như thế cũng giống như chúng ta
đánh giá đóa hoa hồng trong hiện tại với lúc
nó nở đẹp nhất, giống như so sánh nụ hoa hồng v à
đóa hoa hồng t àn héo với
đóa hoa hồng v ào thời
điểm đẹp nhất của nó. Cách so sánh này
sẽ thúc đẩy xu hướng không h ài lòng và
đ òi hỏi trong chúng ta, "Tôi không
thích điều nầy, mọi việc phải như thế nầy."
Nhưng nếu chúng ta xem sự vận hành của thế gian nầy là một quá trình không
ngừng thay đổi, chúng ta sẽ ngưỡng mộ v à
thưởng thức cho dù nó ở trạng thái hay giai
đoạn n ào đi nữa. Chúng ta sẽ
không còn đóng khung v à ép chặt nó vào
một mô hình cứng nhắc và không còn phán đoán
mọi việc theo một quan điểm cố định n ào
đó.
Chúng ta có thể áp dụng cái nhìn nầy vào xã hội và bản thân chúng ta.
Chúng ta nhận thấy là dù xã hội sẽ không bao giờ toàn hảo, cũng như
đóa hoa hồng, nó sẽ tiến đến tột đỉnh của nó.
Và rồi chúng ta có thể quán tưởng về xã hội hiện nay và
đặt câu hỏi, "X ã hội chúng ta
đ ã phát triển
đến giai đoạn n ào rồi? Nó
đ ã đến
tột đỉnh hay đang tr ên đ à xuống
dốc?" Chúng ta có thể không hài lòng và lên án, "Xã hội hiện nay
đ ã suy sụp và không giống như trước
nữa, nó không thể như thế nầy được" v à
cứ tiếp tục phê phán như thế cho đến lúc
chúng ta trở n ên chán nãn và chống ghét vì xã hội không còn ở
đỉnh cao nữa. Nhưng nếu chúng ta chỉ
đơn giản đặt câu hỏi, "X ã hội
đang ở giai đoạn n ào
đây?" th ì có lẽ
điều nầy sẽ hữu ích hơn. Khi cởi mở và
tiếp nhận những thay đổi b ên ngoài và
bên trong chúng ta -- nói khác đi, khi mở
rộng tâm để thấy được sự vận h ành của các Pháp -- chúng ta sẽ hòa
vào dòng chảy của cuộc sống và qua đó sẽ giúp
x ã hội phát triển tốt đẹp v à
lành mạnh hơn.
*
* Câu hỏi : Đạo Phật có đánh giá cao một mô hình xã hội đặc biệt nào không? Thí dụ như đạo Phật có cho x ã hội dân chủ là tốt hơn xã hội quân chủ không?
Trả lời : Trong đạo Phật, chúng tôi
không đưa ra một mô h ình xã hội toàn hảo nào cả; như xã hội quân
chủ hay dân chủ, xã hội chủ nghĩa hay cộng sản chủ nghĩa chẳng hạn. Vào
thời đức Phật, h ình như không có nhiều
thể thế chính trị để người ta lựa chọn.
Chế độ quân chủ l à mô hình phổ biến
của thời đó, mặc d ù xen kẽ cũng có
những nhà nước dân chủ sơ khai. Nhưng ngay trong thời kỳ ấy, chế
độ quân chủ cũng không phải l à một chế
độ độc t ài trong
đó nh à vua có quyền thay trời trị dân,
muốn làm gì thì làm và không quan tâm gì đến
đời sống của dân chúng. Ngày nay, chúng ta thường cho vua chúa là
những kẻ tha hóa và hủ lậu, nói khác đi chúng
ta cho quân chủ l à chế độ của một nhóm
ít người có đặc quyền đặc lợi m à đa số
dân chúng phải khổ cực phục dịch cho họ -- nhưng thật ra, lý thuyết
của chế độ quân chủ thường xuất phát từ những
tiền đề hợp lý v à đúng đắn. Khi
ra đời, chế độ quân chủ không nhắm trở th ành
độc t ài, mặc dù trong nhiều trường hợp
thực tế, nó đ ã trở nên
độc t ài; (...)
Nền dân chủ phương Tây, với tất cả những gì
được gọi l à tự do của nó, có khuynh
hướng đưa chúng ta đến chỗ tự hủy hoại v à
tha hóa. Các bậc cha mẹ ở phương Tây không ngừng lo lắng cho con cái. Cha
mẹ không còn khả n ăng hướng dẫn con cái trở
th ành người tốt vì con cái ở phương Tây có thể làm bất cứ điều gì
chúng muốn. Hình như chúng ta không có quyền hướng dẫn con người hướng về
Chân, Thiện, và Mỹ nữa. Chúng ta chỉ còn có thể nói, "Bạn
được tự do l àm những gì bạn
muốn."(...)
Thật ra, trong thực tế, tất cả những cơ cấu xã hội trên thế giới hiện
nay đều có thể vận h ành tốt nếu chúng
ta hiểu biết nó một cách đúng đắn.
Không có gì sai trái với những cơ cấu chính trị hiện nay trên thế giới cả;
các cơ quan nhà nước tự nó đều không tệ.
Cái chúng ta đang thiếu l à những con
người giác ngộ, những con người có thể nhìn thấy mọi việc một cách sáng
suốt và rõ ràng.
-ooOoo-
Chương 19
VỀ SỰ SỐNG VÀ SỰ CHẾT
Đối với người thực hành Giáo Pháp, thời gian sống trên đời là được dành để quán tưởng về sự vận hành của các Pháp. Ngay cả cái chết của người thân thương cũng là một phần của quá trình quán tưởng nầy. Chúng ta thấy rằng sự kiện được sinh ra l àm người bao hàm ý nghĩa là đến một lúc n ào đó, chúng ta sẽ xa l ìa nhau, sẽ chứng kiến cái chết của những người thân quen, và cuối cùng tất cả chúng ta đều sẽ chết. Vì thế, sự kiện con người bị cuốn hút, gắn chặt, và trải qua quá trình sống và chết nầy cũng là một trong các Pháp của thế gian. Đó là quá trình vận động tự nhiên của vạn vật; không có gì sai trái và bất hợp lý cả.
Nhưng con người thường từ chối chấp nhận sự chết và từ chối quán tưởng về sự chết. Suốt đời, chúng ta bị gắn chặt v à bận bịu với cuộc sống đến nỗi chúng ta qu ên hẳn đi giai đoạn kết thúc của nó. Vì thế, khi cuộc sống chấm dứt, chúng ta hoàn toàn không chuẩn bị gì cả. Khi suy nghĩ về những sự kiện quan trọng nhất của đời người, chúng ta thấy chỉ có sự sanh v à sự chết. Đối với con người, sự sanh -- hay cụ thể hơn là sự ra đời của các trẻ sơ sinh -- thường là gần gũi và dễ chấp nhận, nhưng sự chết thường làm cho người ta hoang mang và bối rối. Điều gì đã xảy ra khi người nào đó chết? Ý nghĩa của cái chết là gì?
Mỗi lần nghĩ về cái chết, chúng ta thấy là mình không thể nào biết
được những g ì
đ ã thật sự xảy ra trong cái chết.
Những gì đ ã xảy ra cho người mà mới
đó chúng ta thấy vẫn c òn sống? Họ
đ ã đi
đâu? Ai có thể biết được họ đi đâu hay
chết l à hết? Thiên đ àng,
địa ngục, hay c õi hư vô?
Điều chúng ta biết được chắc chắn về sự chết là chúng ta hoàn toàn không biết gì về nó. Chúng ta chỉ biết được l à chúng ta vẫn còn sống, chúng ta chưa chết, và chúng ta không biết cái gì sẽ xảy ra khi một người nào đó l ìa đời. Những hiểu biết của chúng ta về cái chết hình như quá ít ỏi, nhưng chính sự hiểu biết giới hạn và ít ỏi nầy là một nhân tố rất quan trọng, vì đa phần người đời vẫn không nhận ra l à họ không biết gì hết về sự chết. Ngược lại, họ có thể tin bất cứ điều g ì, chấp nhận bất cứ giải thích, suy đoán hay tư tưởng t à vạy nào.
TIẾN TRÌNH CHẾT XẢY RA TRƯỚC CÁI CHẾT CỦA SẮC THÂN VẬT LÝ
Hành thiền là một tiến trình chết xảy ra trước cái chết của sắc thân
vật lý. Nó không là gì khác ngoài việc để cho
những g ì được sanh ra trong thân v à
tâm tự nó chết đi, v à cứ tiếp tục như
thế cho đến lúc không c òn gì
để chết nữa. Lúc
đó, chúng ta có thể nói một cách thi vị l à
sự chết đ ã chết. Khi nói
đến "sự chết," tôi muốn nói đến cái nh ìn
hay nhận thức về sự chết như vừa mô tả. Nếu xem sự chết như cái gì thuộc
về cá nhân, chúng ta sẽ hoảng sợ vì nghĩ là chúng ta sắp chết. Quan niệm
của chúng ta về sự sống được dựa tr ên
quan điểm thân nầy l à của tôi và tôi
chính là tấm thân nầy -- vì thế chúng ta xem cái chết là một
điều đáng sợ. Chúng ta sống với lo âu
và sợ hãi về cái chết của thân xác, về sự xa lìa những gì chúng ta yêu
mến, hay về những điều bí ẩn xảy ra khi chúng
ta chết. Chúng ta nghi vấn, "Con người có nên làm việc thiện, giữ
gìn giới hạnh, và sống khoan dung độ lượng
không? Hay chúng ta hãy quên phứt đi
những vấn đề đạo đức nầy v ì con người sống sao cũng
được? Phải ch ăng
không có nguy ên tắc đạo đức n ào
hết chi phối vũ trụ nầy, và vì thế bạn có thể tùy tiện sát sinh, trộm cắp,
lừa dối, và lường gạt ? Phải ch ăng chết l à
hết hay những việc mà chúng ta làm trong kiếp nầy sẽ tác
động đến kiếp sau của chúng ta? Đây là
những câu hỏi mà bạn có thể suy đoán và bàn cãi suốt đời.
Tuy nhiên, Đức Phật không dạy chúng ta suy đoán v à bàn cãi về sự sống và sự chết. Ngài chỉ cho chúng ta thấy sự vận hành của các pháp trong kiếp người của chúng ta. Và đây chính l à ý nghĩa cốt lõi của việc hành thiền. Hành thiền là một quá trình quán sát, điều tra, xem xét, v à nhìn sâu vào bản chất của các pháp. Trong khi hành thiền, chúng ta sẽ quan sát tấm thân vật lý của chúng ta, những tình cảm, và những gì làm chúng ta hoan hỷ và bình an. Chúng ta sẽ tự mình thấy được bản chất thật sự của tham ái v à dính mắc và sẽ quán sát những nhân duyên sinh rồi diệt.
Quá trình chết xảy ra trước cái chết của tấm thân vật lý có nghĩa là chúng ta để cho những g ì sinh khởi tự nó hoại diệt. Đây là lời dạy của Đức Phật về việc rèn luyện tâm thức con người; chúng ta nên để tấm thân vật lý nầy chết khi đã đến lúc nó phải chết. Nếu nó sống thêm một phút nữa, hay n ăm mươi năm nữa, hay tám mươi năm nữa, hay g ì gì đi nữa -- hãy để sắc thân nầy quyết định. Chúng ta không cần phải hối hả chết, cũng không cần tìm cách kéo dài cuộc sống lâu hơn cần thiết. Hãy để cho tấm thân nầy sống đúng với tuổi thọ của nó, v ì nó không phải là tự ngã; nó không thuộc về chúng ta. Tấm thân nầy còn thở và sống bao lâu cũng được. Dù sao đi nữa, nó không phải l à của ta. Nhưng trong thời gian mà sắc thân nầy còn sống, đó l à cơ hội để những cái chết khác xảy ra: đó là cái chết của vô minh và lòng vị kỷ; cái chết của tham ái, sân hận, và si mê; đó là cơ hội để cho tất cả những tâm bất thiện nầy chết đi; để cho tất cả những phiền não nầy ra đi và tận diệt. Vì thế, trong khi hành thiền, chúng ta quán sát cái chết như nó đang thật sự xảy ra, chúng ta quán sát sự chấm dứt, kết thúc, và ngừng nghỉ của tất cả những gì mà chúng ta xem là tự ngã của mình, mà thật ra, chúng chỉ là những điều kiện hay nhân duy ên bị khống chế bởi tiến trình sinh diệt của thế gian nầy.
Con người có khuynh hướng diễn giải tất cả những hình thức tham ái, sân hận, và si mê như là cái gì của riêng họ. Chúng ta nghĩ, "Tôi tham, tôi sân, tôi si. Và vì tôi là như thế, nên anh cũng như thế." Từ đó, niềm tin "tôi-l à và anh-là" nầy tạo ra ảo tưởng chúng ta là một nhân cách nào đó. Nhưng nhân cách là gì? Tự ngã là gì? Nó thật sự là cái gì? Chúng ta có thể quán sát nỗi sợ hãi khi phải buông bỏ tự ngã bằng cách lắng nghe tiếng nói vi tế nào đó đang th ì thầm bên trong chúng ta, "Nếu không ch ăm lo cho tự ng ã của tôi, thì tôi còn là cái gì? Tôi sẽ tan rã và biến mất trong hư không mất đi thôi. Nếu tôi không mắc những chứng bịnh tâm lý lạ lùng, không nhờ các bác sĩ tâm thần điều trị, không để ra hằng giờ để thổ lộ những lo âu v à sợ hãi của mình, hay không có quan hệ tình cảm với ai đó -- thì tôi còn là cái gì nào?" Chúng ta thấy là chúng ta rất sợ hãi khi phải buông bỏ nhân cách của mình.
Quan hệ trong gia đ ình là một thí dụ tốt về vấn đề nầy. Nếu có con cái, bạn có thể nói, "Làm sao mà cha mẹ không dính mắc với con cái được?" Thật ra, bạn không cần phải qu ăng đứa con thân y êu của mình vào miệng núi lửa để tự thuyết phục l à mình không dính mắc với con cái! Để cho lòng vị kỷ chết đi không có nghĩa là bạn không thương yêu con bạn. Để cho lòng vị kỷ chết đi có nghĩa là bạn không còn dính mắc vào nhận thức về bạn như một người mà hạnh phúc tùy thuộc vào niềm tin cho con cái là của bạn, thuộc về bạn, là chúng thương yêu bạn, là chúng không thể sống thiếu bạn, và bạn không thể sống thiếu chúng. Chúng ta có thể tạo ra một mớ bòng bong dầy đặt đầy hoang tưởng v à mê lầm về con cái. Chúng ta cho đó l à "yêu thương con cái" nhưng thật ra đó l à tình yêu bị kẹt trong mạng lưới của dính mắc và si mê. Tình yêu chân thật khó mà nẩy nở trong mớ bòng bong đó.
Vì thế, tình yêu chân thật không phải là dính mắc. Tình yêu chân thật là khả n ăng thấy một cách r õ ràng, hoan hỷ và vị tha, hiến dâng mà không đ òi hỏi, và phục vụ mà không kèm theo những đ òi hỏi ích kỷ. Đó là khả năng sống không còn quan điểm tôi và ta, không còn những khổ đau phiền não mà chúng ta tạo ra xoay quanh những quan hệ cha mẹ, con cái, chồng, vợ, và bạn bè -- hay cái thế giới mà chúng ta đang sống.
Có lẽ chết là sự bừng tỉnh và thức dậy từ giấc mơ của cuộc đời. Có khi nào bạn nghĩ về cái chết như thế không? Sống với quan điểm tự ng ã thì chẳng khác sống mà như chết, sống với nỗi đau khổ v à sợ hãi triền miên cấu xé và gậm nhấm tâm trí chúng ta. Chán đời l à chết; tuyệt vọng là chết; sợ hãi, tham ái, và si mê là chết. Vì thế chúng ta có thể sống mà vẫn như chết -- hay chúng ta có thể để cho những cái chết nầy chết đi trước khi sắc thân vật lý nầy chết, bằng cách bừng tỉnh v à thức dậy từ giấc mơ của cuộc đời v à từ những ảo tưởng về tự ngã của chúng ta.
ĐIỀU CHẮC CHẮN THẬT SỰ VÀ DUY NHẤT
Chúng phải chấp nhận những giới hạn của việc sinh ra trong sắc thân con người. Chúng ta phải chấp nhận cái cảm giác bị chia cách và cô lập với thế giới chung quanh, và cái cảm giác luôn bị thúc đẩy v à lôi kéo về những đối tượng của ngũ dục. Đây chỉ là một phần của cái nghiệp tái sinh. Đây chính là thực tế của việc sinh ra trong sắc thân con người. Nhưng chúng ta không phán đoán những điều nầy l à tốt hay xấu, hay cho thân nầy là của tôi, hay cho nó phải như thế nầy hay thế khác. Trái lại, chúng ta chỉ ghi nhận. Để làm được điều nầy, chúng ta phải chánh niệm -- nghĩa là phải có khả n ăng quán sát v à mở rộng tâm thức -- để thấy thực tại như nó đang xảy ra. Vì thế, cái thế gian mà chúng ta cảm nhận qua sắc thân làm người nầy chính là cơ sở để chúng ta thực h ành giáo pháp. Thế gian nầy luôn luôn có cái gì đó để dạy chúng ta. Nó luôn là nơi nương tựa và là thầy dạy của chúng ta.
Như bạn sẽ thấy, cách quán tưởng nầy sẽ đổi hướng nh ìn của bạn về cuộc đời. Sự chết thường bị xem là một bi kịch, một cái gì kinh khủng và hãi hùng; Thậm chí có người cho rằng suy nghĩ về cái chết là bệnh hoạn. Nhưng theo tôi, quán tưởng về cái chết là rất quan trọng vì cái chết chắc chắn sẽ đến với tôi. Điều chắc chắn duy nhất sẽ xảy ra trên đời nầy chính là sự chết. Tất cả thân xác nầy rồi sẽ hoại diệt. Cái chết của sắc thân nầy là một trong những biến cố quan trọng của đời người. Trong khi hành thiền, chúng ta học cách làm sao để chết; chúng ta học cách để cho mọi việc xảy diễn ra theo đúng bản chất của nó, học cách mở rộng tâm thức, tiếp nhận, v à sống hài hòa với sự vận hành của các pháp. Và "sự vận hành của các pháp" bao gồm tất cả những gì chúng ta kinh nghiệm trong đời sống của m ình -- kể cả bệnh tật, già nua, và sự chết.
Ngay cả nếu bạn là người khoẻ mạnh từ lúc sinh ra
đến lúc chết, bạn cũng không tránh được tuổi
gi à và chết. Vì thế chúng ta quán sát già, bệnh, và chết, không
phải vì chúng ta bệnh hoạn, mà vì đây chính l à
tiến trình của cuộc sống mà chúng ta phải đi
qua. Suốt đời m à bạn cứ thích
thú lo sưu tầm các loại bươm bướm đẹp hay
những tượng nhỏ bằng gốm sứ quý nhập từ Ba Tư v à không biết gì
đến những tiến tr ình rất cơ bản của
kiếp nhân sinh thì quả là một điều buồn cười
v à dại dột. Khi tôi sắp lìa đời, những
con bươm bướm đẹp hay những tượng nhỏ bằng gốm sứ quý giá kia không thể n ào
an ủi tôi được.
CÁI GÌ LÀ THẬT SỰ QUAN TRỌNG?
Trong tu viện, chúng tôi đ ã có dịp tiếp cận với một số người sắp lìa đời. Đối với họ lúc đó, không phải tiền bạc của cải, hay những thành công và thất bại trong đời, mà chỉ có việc thực hành giáo Pháp mới là quan trọng. Lúc lâm chung, tiền bạc và danh vọng không có ý nghĩa gì cả, và hoàn toàn không quan trọng. Nhưng quan trọng là giáo Pháp: đó là khả năng quán sát, suy tưởng, và hành thiền về sự vận hành của các pháp.
Mọi vật đều có cách thay đổi v à
biến chuyển theo cách thức riêng của nó: thí dụ như bản chất thay
đổi của cơ thể con người, tiến tr ình
lão quá của cơ thể, những chuyển biến của ngày,
đ êm, và bốn mùa trong n ăm.
Có cái thay đổi v à chuyển biến rất
nhanh, và có cái chậm hơn; nhưng cái mà chúng ta cần nắm bắt và ghi nhận
trong lúc hành thiền là n ăng lượng của những
chuyển biến nầy. Chúng ta rèn luyện nhận thức về những thay
đổi trong cuộc sống, thay v ì dành thời
gian để l àm việc nầy việc nọ, rồi mê
lầm cho những thành đạt cá nhân của chúng ta
l à quan trọng và cần thiết. Nếu bạn cứ tiếp tục sống như thế, thì
đến lúc gi à nua và sắp chết, bạn sẽ
vẫn không biết những gì đ ã thật sự xảy
ra trong đời m ình. Và bạn chỉ sống cho
qua thời giờ để chờ cái chết đến m à
thôi.
Tâm chánh niệm bám sát vào sự vận hành của các pháp, vào những dòng
chảy và đổi thay của năng lượng. Vì
thế, tôi sẽ không chỉ biết chờ đợi cái chết
xảy ra, hay chỉ biết cố gắng hết sức để sống cho qua cuộc đời nầy.
Với tâm chánh niệm và tỉnh giác, tôi có thể thấy
được vạn pháp như chính nó. Chúng ta
đang buông bỏ những m ê lầm và có thể
thấy được sự tận diệt của khổ đau.
Nếu không biết bản chất của cuộc sống là gì, chúng ta sẽ hoang mang và bối rối. Chúng ta sẽ nói, "Tại sao phải là tôi? Tại sao tôi phải già? Tại sao tôi phải bị bịnh thấp khớp? Tại sao tôi phải ở trong nhà dưỡng lão nầy? Không công bình chút nào hết. Nếu quả thật có Thượng Đế, Ng ài sẽ làm cho tôi khỏe mạnh suốt đời v à khi chết, tôi vẫn tràn đầy sức khỏe. Tôi sẽ chỉ cần bất chợt đi ngủ rồi không bao giờ tỉnh dậy -- không đau đớn, không khổ sở, không gh ê sợ những gì xảy ra. Tôi sẽ có một cái chết toàn hảo, và tôi sẽ không bao giờ cảm thấy xấu hổ hay là gánh nặng cho ai cả. Tôi sẽ luôn luôn sạch sẽ, lịch sự, được mọi người chấp nhận, v à hài lòng nhất."
Nhưng chúng ta đều biết những g ì
sắp xảy đến với chúng ta, v à phần lớn
những điều nầy l à không
đẹp đẽ, sạch sẽ, hay lịch sự g ì cho
lắm, phải không các bạn? Nhưng đó chính l à
Pháp, phải không các bạn? Đó chính là sự vận hành tự nhiên của vạn vật.
Chúng ta sẽ bắt đầu chi êm ngưỡng tất
cả các Pháp -- không phải chỉ chiêm ngưỡng bộ mặt
đẹp đẽ của nó -- vì chúng ta nhìn Pháp
với tâm tỉnh thức và trí tuệ, chứ không phải qua cái nhìn tự ngã. Tự ngã
sẽ luôn nói là, "Ôi, tôi không muốn là gánh nặng cho ai hết; tôi không
muốn mất kiểm soát khi tiểu tiện. Tôi xấu hổ lắm."
Đó l à quan
điển của tự ng ã. Nó làm chúng ta khổ
sở phải không các bạn, bởi vì cuộc sống không chiều theo ý bạn. Và ngay cả
khi cuộc sống chiều theo ý bạn, bạn vẫn không an tâm về nó. Bạn sẽ nghĩ,
"Những gì sẽ xảy ra, nếu...?" Bạn biết là hiện nay mọi việc vẫn bình
thường, nhưng bất cứ cái gì cũng có thể xảy ra. Và chính tư tưởng
đó sẽ l àm chúng ta
đau khổ.
Cuộc đời nầy đầy dẫy những hiểm nguy v à cái ngã luôn luôn bị đe dọa. Lòng ích kỷ là một hiểm họa. Vì thế, cái chết của tự ngã sẽ làm chúng ta nhẹ nhõm và giải thoát chúng ta -- đó chính là Niết Bàn. Cái chết của tự ngã sẽ giải thoát chúng ta khỏi hiểm nguy, khỏi cuộc đấu tranh v à giành giật, khỏi những đau khổ m à chúng ta tạo ra do mê lầm và ảo tưởng về cái ngã. Xã hội và thế giới mà chúng ta đang sống đang bám chặt v ào ảo tưởng về cái ngã, nhưng khi thực hành giáo Pháp, chúng ta thách thức ảo tưởng đó. Chúng ta không tự cho mình là thông minh rồi tìm cách chối bỏ cái ngã, nhưng chúng ta quan sát và xem xét: " Đây có phải thật l à cái ngã? Đây thật sự có phải là chân lý? Chân lý là cái gì?" Và chúng ta sẽ không còn đi t ìm một người nào đó, mời họ đến v à chỉ cho chúng ta thấy cái gì là chân lý, bởi vì chúng ta biết là tự mình phải chứng ngộ chân lý đó. Chân lý là ở tại đây v à ngay bây giờ, để mỗi người chúng ta tự m ình thấy và biết nó qua sự thực hành chánh niệm và trí tuệ.
MỘT DỊP ĐỂ MỞ RỘNG TÂM THỨC
Trong mấy n ăm qua, đ ã có người
đến v à viên tịch ở tu viện chúng tôi
-- đây là những người bị bệnh nan y và chỉ nằm chờ chết -- chư t ăng
v à ni ở đây chăm sóc họ trước khi họ l ìa
đời. Vì tôi chưa bao giờ trải qua kinh
nghiệm nầy nên chứng kiến người chết quả là một kinh nghiệm tâm linh kỳ
diệu, và tôi đ ã học
được rất nhiều điều. Nếu nói ra
điều nầy, có thể bạn sẽ kinh ngạc, nhưng sự
thật l à tôi rất hoan hỷ khi được săn
sóc những người sắp chết. Thông thường chúng ta rất tiêu cực về cái
chết và la hoảng lên rằng, "Có ai đó sắp
chết. Tôi không muốn thấy vị ấy chết. Tôi không muốn
đi thăm. Tôi muốn lánh mặt và
đi một nơi n ào khác."
Một lần có một phụ nữ người Thái, bà ta khoảng bốn mươi ba tuổi và bị
bệnh ung thư vào thời kỳ chót, đến ở tu viện
chúng tôi v à sắp chết. Bà biết hành thiền, rất cởi mở và chuẩn bị
chấp nhận những gì sẽ xảy đến. Trước
khi lìa đời, b à xin xuất gia làm tu
nữ, và được các ni ở đây săn sóc. Chư
t ăng thỉnh thoảng cũng đến thăm v à
hành thiền với bà.
Các bạn người Thái của bà từ Luân Đôn thường đến v à hỏi th ăm sức khỏe của b à. Tôi trả lời là, "Bà ta thật là tuyệt vời." Và những người bạn nầy mừng rỡ hỏi lại, "Ồ, thế là bà sắp khỏi bệnh à?" Họ ngạc nhiên khi nghe tôi trả lời, 'Không, bà ấy vẫn bị bệnh." Họ không thể thấy cái đẹp v à sự thanh tịnh của bà trước giờ nhắm mắt. Họ chỉ thấy sự kiện bà sắp chết là một điều kinh khủng. Nhưng khi thật sự tiếp xúc với bà, bạn không cảm thấy tiêu cực chút nào cả. Bạn không mong bà sẽ chết sớm; ngược lại, bạn mong bà sẽ sống, vì thế có một chút tình cảm đau buồn n ào đó, nhưng đó vẫn không phải l à niềm tuyệt vọng. Và rồi, khi bà thật sự ra đi, cả tu viện cảm thấy rất thanh thoát và nhẹ nhàng về việc nầy.
Mặc dù người đời thường có những nhận định ti êu cực về cái chết, nhưng thật ra cái chết tự nó sẽ không buồn thãm và khủng khiếp khi con người có khả n ăng cởi mở để tiếp nhận nó. Được gần người sắp chết có thể là một kinh nghiệm tích cực và thăng hoa khi bạn đánh thức được sự cởi mở đó trong tâm của bản thân người sắp chết và của chính bạn.
*
* Câu hỏi : Đối với Phật giáo nguyên thủy, kinh nghiệm chết có quan trọng hay không?
Trả lời : Vâng, quán tưởng về sự chết được xem l à một cách quán sát về sự vận hành của các pháp, về quy luật của thế giới tự nhiên. Tôi rất trân trọng và ngưỡng mộ lễ tang của người Thái lan vì đó l à một dịp để những người tham dự quán tưởng về pháp. Người ta không suy đoán l à linh hồn người chết đang ở đâu. Người ta chỉ quán tưởng trên kinh nghiệm của một người nào đó đang chết. Người ta sẽ nhìn tử thi, và quán tưởng về một thân xác đ ã mệnh chung. Người ta không gán cho nó một ý nghĩ nào hết như chết là đáng sợ v à ghê tởm chẳng hạn. Chỉ cần quán sát phản ứng của bạn với tử thi. Nếu bạn chưa bao giờ thấy tử thi, và nếu tử thi đó đang thối rữa, bạn sẽ nói: "Xác chết thật xấu xa ghê tởm. Tôi không chịu nỗi mùi hôi thối. Thật là khủng khiếp." Nhưng khi vượt qua giai đoạn đó, v à khi không còn tiêu cực nữa, bạn sẽ thấy sự hiện diện của tử thi thậm chí có thể đem lại sự b ình yên cho bạn. Đó là một quá trình thối rữa tự nhiên, và rất kỳ diệu. Bạn sẽ thấy là thiên nhiên, ngay cả trong trạng thái hoại rữa của nó, cũng là một phần của sự toàn hảo. Không có cái gì là xấu xa hay hôi thối, ngoài những ý nghĩa bạn gán cho nó.
Có một lần tôi vào một bịnh viện ở B ăng
Cốc v ì ở đây người ta cho phép chư
t ăng đến quán niệm các tử thi. Lần
đó, họ để một tử thi s ình chương mới
vớt từ một trong những kênh đ ào chảy
quanh thành phố. Xác đ ã chết một tuần
lể, hôi nồng nặc và đ ã thối rữa, tử
khí bốc lên, và vòi bọ bò lút nhút trong hai tròng mắt. Mới thoạt nhìn,
mùi hôi và hình thù của tử thi rất là dễ sợ. Phản ứng bình thường của con
người là hoàn toàn ghê tởm và chỉ muốn chạy thoát ra khỏi c ăn
ph òng ngay. Nhưng bạn phải tiếp cận với tử thi; bạn phải dùng ý chí
để ở lại. Và rồi bạn phải
đứng đó để chấp nhận xác chết như chính nó,
ngay cả m ùi hôi thối và hình hài của nó.
Nhưng rồi bạn sẽ thay đổi.
Khi mà tình cảm chống ghét và tiêu cực không còn nữa, khi mà bạn
đ ã vượt qua phản ứng trốn chạy
đầu ti ên
đó, bạn sẽ bắt đầu quán sát tử thi như Pháp và chiêm ngưỡng nó. Bạn
sẽ chiêm ngưỡng sự toàn hảo của quá trình hoại rữa, và
đó chính l à sự toàn hảo của thế giới
tự nhiên. Đó là một tiến trình tự nhiên, không xấu xa hay ghê tởm. Nó là
biểu hiện của cuộc sống và là sự vận chuyển và thay
đổi của các pháp. Khi bạn có thể thấy
tiến trình hoại diệt một cách bình tĩnh và sáng suốt, bạn sẽ thấy thế giới
tự nhiên nầy chính là Pháp.
Ở Thái Lan, người ta gọi thiên nhiên hay thế giới tự nhiên là " Dhammacha t" hay Pháp . Dhammachat có nghĩa là tiến trình phát triển tự nhiên của vạn vật, hay quy luật của thiên nhiên. Nhưng ở phương Tây, chúng ta có khuynh hướng xem thế giới tự nhiên là cái gì đó nằm ngo ài tôn giáo. Cấu trúc giáo lý siêu hình của đạo Ky Tô không li ên hệ chút nào đến quy luật tự nhi ên cả. Vì thế, trong Ky Tô Giáo, con người có được cứu rỗi hay không l à tùy thuộc vào việc họ có tin tưởng vào những giáo lý siêu hình, chứ không tùy vào việc họ có hiểu biết của những quy luật tự nhiên hay không. Theo cách mà tôi đ ã được huân tập ở phương Tây, thi ên nhiên là cái gì nằm ở bên ngoài chúng ta; là cái mà chúng ta có thể thấy được. Có núi non, cây cỏ và những quy luật tự nhiên, nhưng chúng không liên quan gì đến bạn cả, v ì thế bạn thường cảm thấy rất xa lạ với chúng.
Nhưng thân xác của bạn vận hành theo quy luật tự nhiên; nó là một phần
của cấu trúc hành tinh nầy. Và toàn bộ quá trình vận
động tự nhi ên là bộ phận của một tổng
thể toàn hảo. Trong Đạo Phật, thấy Pháp l à
thấy được sự vận h ành tự nhiên của vạn
vật, lúc đó bạn đang mở rộng tâm để tiếp cận
với thế giới tự nhi ên. Đó chính là những gì Đức Phật khám phá ra
khi Ngài đại ngộ: Ngài nhận chân được sự vận
h ành tự nhiên của vạn vật. Và ngay lúc ấy, tất cả những nhận
định sai lầm về cái ng ã và nền v ăn
hóa dựa tr ên vô minh, sợ hãi, và tham ái
đ ã tự nhiên biến mất trong tâm của
Ngài.
-ooOoo-
Chương 20
HƯỚNG VỀ TƯƠNG LAI
Đối với chúng ta, quán tưởng về tương lai là một điều quan trọng. Tương
lai là cái chưa xảy ra; nó là cái không thể biết
được. Nó ẩn chứa những gì có thể xảy
ra, cho dù đó l à
điều tốt l ành hay xấu dữ, vui sướng
hay khổ đau. Là Phật tử, chúng ta quán
tưởng về tương lai vì chúng ta biết rằng những gì chúng ta làm trong hiện
tại là nguyên nhân của những gì sẽ xảy đến
với chúng ta trong tương lai. Lời dạy của
Đức Phật rất giản dị: chúng ta l àm
điều tốt sẽ gặt quả tốt, v à làm
điều xấu sẽ gặt quả xấu. Đây là luật
nhân quả hay nghiệp báo. Nếu trong cuộc sống hiện tại chúng ta gây thiệt
hại, đối xử tàn tệ với người khác, và
ích kỷ, thì trong tương lai chúng ta sẽ chịu quả xấu. Hiểu
được quy luật nghiệp báo, chúng ta sẽ thấy
rằng có trách nhiệm về cách sống, h ành
động v à lời nói của chúng ta trong hiện tại là quan trọng. Chúng ta
biết rằng làm người, điều quan trọng là phải sống đúng theo chánh pháp.
TƯƠNG LAI LÀ CÁI KHÔNG THỂ BIẾT ĐƯỢC
Tương lai -- bạn hiểu tương lai như thế nào? Khi nghĩ về tương lai, bạn
có cảm tưởng gì? Chỉ cần tự hỏi: Bạn muốn
điều g ì xảy ra trong tương lai? Cái gì làm bạn lo âu, sợ hãi, mong
đợi, hay hy vọng? Đây l à thái
độ của chúng ta mỗi lần nghĩ về tương lai
phải không các bạn? Mong đợi, suy
đoán, phỏng chừng, hy vọng, ước ao, lo âu, sợ h ãi, chờ
đón -- đây là những trạng thái tâm
thường sinh khởi khi chúng ta nghĩ về tương lai bởi vì tương lai là cái mà
chúng ta không thể biết được. Chúng ta suy
đoán rất nhiều về tương lai. Có người
đi xem đồng bóng hoặc bói toán để đoán giải về tương lai, v à họ sẽ
giải thích, "Có thể điều nầy hay điều nọ sẽ
xảy ra."
Nhưng hành thiền không phải là suy đoán.
Trong khi hành thiền, chúng ta quán sát các pháp như chúng
đang thật sự xảy diễn, v à chúng ta
nhận ra rằng tương lai là cái không thể biết
được. Tương lai là cái gì đó bao la v à
vô cùng bí ẩn, bất cứ cái gì cũng có thể xảy ra trong tương lai -- từ cái
tốt nhất cho đến cái xấu nhất.
Nhưng chúng ta thường rất sợ hãi khi nghĩ về tương lai vì chúng ta biết là trong tương lai, chúng ta sẽ phải chết và xa lìa những gì chúng ta yêu mến. Chúng ta không muốn nghĩ nhiều về tương lai, vì nó nhắc nhở chúng ta đến cái chết v à sự biệt ly. Bị dính mắc vào cuộc sống hiện tại làm chúng ta rất sợ chết. Chúng ta bị dính chặt vào cuộc sống -- vào cái hình hài nầy, vào những người thân yêu, của cải và tài sản, và vào cái thế giới mà chúng ta đang cảm nhận -- đến nỗi chỉ nghĩ đến lúc phải chia tay với những đối tượng vừa kể trên cũng đủ làm chúng ta ưu sầu và phiền não. Vì thế chúng ta bám víu một cách tuyệt vọng vào cuộc sống, con người, đồ vật v à vào cái cảm giác ổn định v à an toàn để rồi với thời gian đi qua, chúng ta cũng phải chịu để cho tất cả những cái nầy tuột khỏi tầm tay v à không gì có thể chận lại được. Vì thế đối với chúng ta, chết l à một trong những điều bí ẩn đáng kinh sợ nhất.
Thời buổi nầy, con người thích suy đoán về
những g ì xảy ra khi người ta chết. Quan
điểm duy vật cho l à chết là hết. Người
tin ở thuyết tái sinh cho là linh hồn con người sẽ
được tái sinh dưới một dạng khác. Một
số quan điểm tôn giáo cho l à sau khi
chết con người sẽ lên thiên đ àng hoặc
xuống địa ngục. Nhưng một
điều bạn phải tự nhận l à vì chưa chết
nên bạn không thể biết được cái g ì sẽ
xảy ra. Tương lai là điều không thể biết
được, chỉ có trước mắt, chúng ta biết l à chúng ta
đang sống trong tấm thân nầy, đang bị gắn
chặt v à bận rộn với cuộc sống nầy. Vì thế ngay bây giờ, chúng ta
phải trực diện với sự tồn tại nầy và cuộc đời
nầy, trong khung cảnh không ngừng thay đổi v à sinh diệt của tâm
thức.
Thay vì suy đoán về những g ì sẽ xảy ra sau khi thân xác nầy hoại diệt, Đức Phật chỉ cho chúng ta thấy rằng trong giới hạn của tâm thức con người, có một con đường giúp chúng ta đi ra khỏi khổ đau -- đó là sự tỉnh thức và chánh niệm về những gì đang xảy ra trong hiện tại. Đây là con đường giúp chúng ta thoát khỏi sự sinh ngay từ trong tâm thức. Và con đường thoát ly sự sinh nầy cũng l à con đường thoát ly sự chết v ì nếu không có sinh thì cũng sẽ không có chết. Đức Phật luôn chỉ cho chúng ta thấy được cách thoát ra khỏi sự tái sinh trong ngay giây phút hiện tại -- ngay cả khi tấm thân vật lý này vẫn sống, vẫn thở, vẫn suy nghĩ, cảm xúc, cảm nhận và thể nghiệm. Với tâm Chánh Niệm và Tỉnh Giác, sẽ không còn sự tái sinh bắt nguồn từ vô minh; sẽ chỉ có những luồng vận động, những d òng chảy tự nhiên của tâm thức và một sự ghi nhận đơn thuần v à tĩnh lặng, thay vì chỉ có những cuồng lưu và bão táp của lo sợ và tham ái do vô minh thúc đẩy. Và với tâm Chính Niệm và Tỉnh Giác, sẽ chỉ có tâm thức mở rộng và niềm tin tưởng để tiếp cận với cái tương lai m à chúng ta không thể nào biết được .
Chánh Kiến, hay khả n ăng thấy được sự vận
h ành của các Pháp như nó đang thật sự
xảy diễn, l à con đường ho àn
toàn vắng bóng sự sợ hãi bởi vì Pháp là bao la và vô tận. Pháp là vĩnh
hằng. Pháp là cái gì thật sự vĩ đại v à
đầy phép lạ. Bởi v ì không thể hiểu
được Pháp qua con đường nhận thức v à
tri thức, nên chúng ta chỉ có thể mở rộng tâm thức
để tiếp nhận Pháp, mở rộng tâm thức để tiếp
cận với những g ì không thể biết được,
những g ì bí ẩn. Kinh nghiệm nầy có thể làm chúng ta khiếp sợ. Người
đời thường mô tả kinh nghiệm chứng ngộ tâm
linh như một cái g ì kinh sợ và khủng khiếp. Nó sẽ xô ngã và kéo ph ăng
đi tất cả những g ì mà chúng ta đồng
hóa, gắn chặt v à tùy thuộc vào, tất cả những gì làm chúng ta cảm
thấy yên ổn và thoải mái. Bất thình lình, tất cả
đều bị lấy mất, giật khỏi tay của bạn, v à
bạn không còn gì để bám v ào cả. Nhưng
điều kỳ diệu của sự chứng ngộ tâm linh l à
khi bạn có thể chấp nhận được kinh nghiệm
đáng sợ v à khủng khiếp nầy, đó cũng
chính l à lúc mà bạn sẽ tìm thấy được
sự b ình an thật sự. Lúc đó, bạn có thể
thật sự b ình an mà hoàn toàn mở rộng tâm, hoàn toàn sẵn sàng chấp
nhận bất cứ hiểm nguy nào và tỉnh giác với những gì mà chúng ta không thể
biết được.
Ngoài việc suy đoán về tương lai, chúng ta thường t ìm cách tự bảo vệ và chống lại sự khống chế của tương lai. Nhưng càng tự bảo vệ, chúng ta chỉ càng thêm lo âu và sợ hãi. Chúng ta nghĩ rằng tự vệ là biện pháp an toàn. Chúng ta cho rằng để không bị tấn công, chúng ta phải thật h ùng mạnh để không ai dám tấn công, nhưng l àm như thế bắt buộc chúng ta phải liên tục ở trong tư thế phòng ngự và chống đở, phải không các bạn? Và điều nầy chắc chắn sẽ dẫn đến thất bại. Chúng ta có thể hung hãn và lên gân, nhưng chúng ta không thể gồng mình và lên gân mãi mãi. Một lúc nào đó, chúng ta phải buông xả v à thư giản. Và lúc mà chúng ta thư giản cũng là lúc mà kẻ thù có thể dễ dàng tấn công. Vì thế, tất cả những biện pháp phòng vệ và chống đở không thể giúp chúng ta đối phó lại cái tương lai m à chúng ta hoàn toàn không biết gì cả.
HOÀN TOÀN MỞ RỘNG TÂM VÀ HOÀN TOÀN TIN TƯỞNG
Một trong những định nghĩa của sự chứng
ngộ tâm linh l à đó l à kinh
nghiệm mà trong đó bạn tự m ình buông
bỏ tất cả và chấp nhận bất cứ cái gì có thể xảy ra, cho dù
đó l à những gì khủng khiếp nhất; thậm
chí lúc đó, bạn cũng không nhờ Thượng Đế
giúp; khi bị ai đó tấn công, bạn cũng không k êu gào "Xin hãy cứu
tôi"; bạn hoàn toàn đón nhận tất cả hiểm nguy
m à không tìm cách đối phó lại v à
hoàn toàn nhạy cảm với sự vận hành của hành tinh, vũ trụ, và những
điều bí ẩn vĩ
đại bao quanh chúng ta. Đối với tôi,
toàn bộ mục đích của cuộc sống và sự hoàn thiện tối thượng của con người
chính là thái độ hoàn toàn mở rộng nầy và thái độ hoàn toàn chấp nhận bất
cứ điều gì xảy ra trên cuộc đời nầy. Chúng ta sẽ thấy rằng cách duy nhất
để đi ra khỏi khổ đau không phải l à
tìm cách bảo vệ chúng ta khỏi sự khống chế của khổ
đau m à là làm cho tâm chúng ta hoàn
toàn mở rộng để tiếp nhận khổ đau.
Xã hội thường tìm cách bảo vệ con người khỏi sự khống chế của những gì mà họ không thể biết được. Họ đặt ra chế độ bảo hiểm, phúc lợi về hưu bổng, v à đủ loại chế độ an to àn xã hội mà người đời đ òi hỏi và mong đợi. Nhưng cuộc sống tâm linh trong đạo Phật như được thể hiện qua h ình ảnh vị sa môn là hoàn toàn khác hẳn. Cuộc sống vật chất của vị sa môn hay khất sĩ là hoàn toàn tùy thuộc vào sự bố thí của người khác và vị sa môn không bao giờ tìm cách bảo vệ mình; họ sống hơi khác với người đời thường, b ên ngoài những ràng buộc của xã hội, với tấm y vàng và đầu cạo trọc. Lề lối và cách sống của một vị sa môn là những thể hiện bên ngoài của một quá trình tu tập nội tâm. Để có được nội tâm của vị sa môn hay khất sĩ, bạn phải sẵn sàng tự nguyện tin tưởng vào sự vận hành của Pháp và chân lý tuyệt đối. Càng hành thiền, bạn sẽ càng có cái nhìn trí tuệ về những gì đang thật sự xảy ra, v à bạn sẽ càng cảm thấy hạnh phúc, tin tưởng ở giáo Pháp, và tự tin hơn. Càng thực hành giáo pháp, bạn sẽ càng sẵn sàng mở rộng tâm thức hoàn toàn để tiếp cận với những g ì bí ẩn, bao la, và đáng khiếp sợ từ b ên ngoài -- mà không hề run sợ.
Là con người, chúng ta là những sinh vật nhỏ bé và yếu
đuối. So với vũ trụ, chúng ta rất yếu
ớt và mềm mại. Thí dụ, làn da của chúng ta rất mềm mỏng và dễ bị thương
tích. Nhưng cho dù yếu đuối giữa vũ trụ bao
la v à đầy bí ẩn nầy, chúng ta vẫn có
thể ho àn toàn tin tưởng. Nhờ hành thiền và từ
đó có được cái nh ìn trí tuệ, tôi biết
là tôi có thể hoàn toàn tin tưởng. Tôi hoàn toàn tin tưởng vào sự bao dung
và kỳ diệu của vũ trụ.
Chúng ta không thể thật sự thấy và biết rỏ
được to àn thể vũ trụ bao la nầy; chúng ta chỉ có thể mở rộng tâm
để tiếp cận v à
đón nhận nó. Ý thức con người thường
chỉ tiếp nhận được thế giới qua cửa ngỏ của
sáu giác quan; chúng ta khó có thể nh ìn xa hơn nữa. Nhưng khi càng
buông bỏ những dính mắc vào thế giới nầy -- nghĩa là càng ít bám vào và
đồng hóa m ình với nó -- chúng ta sẽ
bắt đầu thoáng thấy được sự bất tử.
Chúng ta sẽ bắt đầu cảm nhận được c õi
bất tử (amaravati), thấy được sự thống nhất
xuy ên suốt các Pháp, cùng với n ăng
lượng từ bi tr ùm phủ tất cả trong cái tổng thể kỳ diệu của vũ trụ.
Là những chúng sinh riêng lẻ, rõ ràng là chúng ta có rất nhiều giới hạn, nhưng sự kiện được sinh ra l àm người cũng bao hàm ý nghĩa là chúng ta có khả n ăng hiểu được to àn bộ vũ trụ. Nhưng sự hiểu biết nầy không đến từ những nhận thức m à là từ sự mở rộng của tâm thức để tiếp cận với vũ trụ. Chúng ta không dựa vào một giáo thuyết nào đó để t ìm hiểu về vũ trụ. Khi mở rộng tâm thức, chúng ta sẽ trực tiếp thể nghiệm toàn thể vũ trụ. Đây chính là tinh thần vô úy. Đó là tinh thần sẵn sàng chịu đau đớn, sẵn sàng cảm nhận tất cả, và sẵn sàng chịu đựng nỗi khổ đau, niềm tuyệt vọng, và sự hoang mang bấn loạn của cuộc sống trong cõi dục giới nầy.
Vì thế tương lai là cái chúng ta không thể biết
được. Là những người
đi t ìm
đạo, chúng ta h ãy hướng về cái không biết
được. Trong khi hành thiền, thay vì cứ
bám chặt vào những cái biết được,
chúng ta hãy mở rộng tâm và hướng về cái không biết
được. Điều mà chúng ta trân trọng và
mong đợi là rất đơn giản: đó là sự mở rộng tâm thức, sẵn sàng chấp nhận và
chịu đựng cuộc đời như chúng ta đang sống với
chính nó -- với tất cả những bước th ăng
trầm, may mắn v à bất hạnh, niềm hoan lạc và nỗi
đau đớn của nó. Chúng ta sẽ không còn
kêu gào và cầu mong Thượng Đế bảo vệ, giúp đở
v à ban nhiều phúc lành cho chúng ta. Chúng ta sẽ không còn chỉ mong
cầu có thật nhiều sức khoẻ và thụ hưởng những khoái lạc. Chúng ta sẽ chấp
nhận bất cứ những gì đến với chúng ta, cái g ì
cũng được. Đây là cách chúng ta tiếp
cận với tương lai, không phải bằng cách phòng ngự và bảo vệ, mà là mở rộng
tâm để tiếp nhận nó.
*
* Câu hỏi : Khi một người nào đó bị tai họa, Sư sẽ đề nghị giải quyết như thế n ào?
Trả lời : Tôi sẽ đề nghị l à
họ nên thật sự cố gắng chấp nhận thực tại. Họ có thể ghi nhận thực tế
đó, thay v ì tìm cách
đẩy nó sang một b ên, chỉ biết than
khóc, hay phản ứng chống lại nó. Họ có thể cố gắng
đơn thuần ghi nhận v à chấp nhận rằng
đây l à sự vận hành tự nhiên của các
Pháp, và chịu đựng t ình cảm ưu sầu và
buồn khổ do tai họa mang đến. Rồi họ
sẽ có khả n ăng buông bỏ nó. Buông bỏ ở
đây không có nghĩa l à tai họa sẽ biến
mất như ý họ muốn, nhưng có nghĩa là họ không tìm cách tranh chấp với nó
hay tác động đến nó nữa.
Đời sống là như thế đấy. Là con người, tất cả chúng ta đều trải qua kinh nghiệm mất mát người thương. Đây chỉ là một phần của kiếp người và loài người đã luôn trải qua kinh nghiệm nầy. Chúng ta phải chứng kiến cha mẹ qua đời. Có thể chúng ta phải chịu cảnh mất con hay bè bạn. Đôi khi chúng ta phải chấp nhận những điều kinh khủng xảy ra trong đời. Nhưng với tâm chánh niệm và tỉnh giác, chúng ta có thể sẵn sàng chấp nhận tất cả những gì xảy ra. Có thể chúng ta sẽ cảm thấy buồn và thương tiếc, nhưng chúng ta có thể chấp nhận cảm giác đau khổ ấy. Khả n ăng chấp nhận sự khổ đau tự nó cũng đ ã dung chứa sự bình an và tự tại; và kinh nghiệm đời người luôn mang theo chất liệu khổ đau với nó.
Mỗi buổi sáng ở tu viện, chúng tôi tụng
đọc, "Tất cả những g ì thương yêu và
đem lại hạnh phúc cho con rồi sẽ thay
đổi." Bạn có thể cho đọc tụng như thế l à kỳ quặc, nhưng
đó l à quán tưởng về chân lý vô thường
của cuộc đời -- những gì chúng ta yêu
thương, những gì làm chúng ta toại nguyện rồi sẽ thay
đổi. Chúng ta sẽ
đau khổ nếu chúng ta không muốn thay đổi v à
không chấp nhận bất cứ thay đổi n ào.
Nhưng nếu tâm chúng ta mở rộng với cuộc đời,
chúng ta sẽ thấy l à những lúc chúng ta
đau khổ cũng l à những lúc chúng ta trưởng thành. Những người có
cuộc sống quá dễ dãi đôi khi không bao giờ
trưởng th ành; họ thường hư hỏng và tự mãn. Chỉ khi nào bạn bị bắt
buộc phải thật sự nhìn thẳng vào và chấp nhận những nỗi
đau, lúc đó bạn mới có thể trở th ành
người trí tuệ và trưởng thành hơn.
Có người mời tôi nói chuyện với các bịnh nhân AIDS ở vùng San
Francisco, bang California. Dĩ nhiên AIDS là một chứng bịnh rất hiểm nghèo
và kèm theo nó là tất cả những gì xấu xa và ghê tởm nhất. Một hệ thống
miễn nhiễm bị hư hỏng có lẽ là một trong những
điều khổ sở nhất xảy ra cho con người.
Vì thế những người mắc bệnh AIDS thường xem
đây l à nỗi đau ri êng của họ với
tình cảm cay cú và phẫn uất, hay với mặc cảm tội lỗi và hối hận. Bạn có
thể xem đây l à sự trừng phạt của
Thượng đế v ì bạn
đ ã không sống một cuộc
đời đạo đức. Bạn có thể cảm thấy cuộc
đời không tử tế với bạn, bạn có thể căm th ù
Thượng Đế v ì ngài bắt bạn phải chịu
chứng bịnh khủng khiếp nầy. Bạn có thể giơ cao những cú
đấm l ên trời rồi cảm thấy thương hại
và đổ lỗi cho chính m ình. Hay ngược
lại, bạn có thể xem kinh nghiệm nầy là một cơ hội
để thức tỉnh về cuộc đời, một cơ hội để thật
sự nh ìn và hiểu cuộc đời.
Khi bạn biết là bạn sắp chết, đôi khi điều
n ày sẽ làm cho khoảng đời c òn
lại của bạn t ăng giá trị hẳn l ên. Nếu
bạn biết bạn sẽ chết trong sáu tháng nữa, và nếu bạn có chút trí tuệ nào
đó, bạn sẽ không đi lang thang v à lãng
phí sáu tháng này trong những việc phù phiếm và vô ích. Nếu còn
đầy đủ sức khỏe, có thể bạn sẽ nghĩ, "Tôi vẫn
c òn nhiều thời gian phía trước mà. Tôi không cần phải hành thiền
ngay bây giờ đâu, v ì khi lớn tuổi hơn,
tôi vẫn có thể làm việc nầy. Bây giờ thì tôi sẽ vui chơi và hưởng thụ
trước cái đ ã." Trong chừng mực nào
đó, khi biết l à bạn sẽ chết trong sáu
tháng nữa có thể là một điều đau đớn, nhưng
một mặt khác, nó sẽ thức tỉnh bạn. Đó là điều quan trọng -- sự tỉnh
thức và sẵn sàng học hỏi từ cuộc đời
-- cho dù bạn đ ã làm gì hay
điều g ì đ ã
xảy ra đi nữa. Trong mỗi người chúng
ta, lúc nào cũng có khả n ăng thức tỉnh n ày,
cho dù chúng ta đ ã làm gì
đi nữa trong cuộc đời nầy.
Tôi nhìn cuộc sống của chúng ta trong sắc thân nầy chỉ như là một giai đoạn chuyển tiếp. Chúng ta không thật sự thuộc về thế gian nầy. Trái đất nầy không phải l à mái nhà thật sự của chúng ta. Chúng ta sẽ không bao giờ hài lòng với thực tại của kiếp người nầy. Cứ lẩn quẩn và dính mắc trong cõi nhân sinh là việc không đáng l àm, nhưng chúng ta cũng không nên xem thường và chối bỏ kiếp sống làm người nầy. Sống làm người là để thức tỉnh v à hiểu. Nếu bạn có thể thức dậy từ giấc mơ của cuộc đời th ì bạn không hề phí phạm đời m ình. Nếu bạn sống lâu -- như một tr ăm năm chẳng hạn -- mà cứ chạy theo những tư tưởng mê lầm và ích kỷ, thì một tr ăm năm đó quả thật l à hoang phí. Nhưng nếu bạn thức tỉnh -- ngay cả nếu đời bạn rất l à ngắn ngủi -- thì ít ra, bạn đ ã không hề phí phạm nó.
-ooOoo-
HỒI HƯỚNG PHƯỚC BÁU
Nguyện cho các thí chủ hùn phước luôn được an vui hạnh phúc, trí tuệ sáng suốt, bồ đề tâm tăng trưởng v à tu hành ngày càng tinh tấn.
Phần phước báu thanh cao nầy cũng xin dâng
đến ông b à, cha mẹ và các bậc ân nhân
đ ã quá vãng hay còn hiện tiền của các
thí chủ. Nguyện cho các vị ấy hằng được an
vui.
Nguyện cho tất cả chúng sanh thưòng tịnh lạc, Phật đạo sớm vi ên thành. Nguyện cho Chánh Pháp đưọc lưu truyền phổ cập khắp thế gian.
NAM MÔ BỔN SƯ THÍCH CA MÂU NI PHẬT
-ooOoo-
Đầu trang | Phần I | Phần II | Phần III | Mục lục
Chân thành cám ơn đạo hữu Susanta đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 05-2006)
[ Trở về trang Thư Mục ]
last updated: 30-05-2006