This article is written in Vietnamese, using Unicode Times font
Big Bang và Vũ Trụ Quan Phật Giáo Thiền Giang
Trước khi có Big Bang
(vụ nỗ lớn), vũ trụ ra sao? Đây
là một câu hỏi ngây thơ? Đúng
vậy. Từ khi giả thuyết Big Bang được
dùng làm căn cứ cho cộng đồng
khoa học, vấn đề đã được
giải quyết: trước Big Bang không có
gì cả. Ngay cả thời gian, như là
một tính chất vật lý, cũng
không có mặt. Vì thế đặt
câu hỏi về thời gian trước Big
Bang không có ý nghĩa gì và
chỉ làm các nhà vật lý
thiên văn phì cười, Chỉ phì
cười, thế thôi!
Từ vài tháng nay
vấn đề "Trước Big Bang có
gì không?" lại trở thành vấn
đề thời sự. Hiển nhiên vấn
đề nguồn gốc vũ trụ đã
sớm khoác một lý thuyết hoàn
toàn khác: có một cái gì
đó trước khi vũ trụ bắt
đầu giãn nở. Đó là
cái gì? Nhiều giả thuyết tranh cãi
ra đời. Đối với một số
người thì không phải chỉ có
một Big Bang duy nhất mà có nhiều
Big Bang nhỏ. Mỗi Big Bang nhỏ tạo ra
một phần của vũ trụ. Vậy
luôn luôn có một Big Bang trước
một Big Bang. Nói đại khái vũ
trụ của chúng ta thường hằng
và không ngừng tự tái tạo.
Một giả thuyết khác là vũ trụ
co bóp (như một quả tim) luân phiên
từ giai đoạn co rút. Giữa hai
giai đoạn này có một Big Bang.
Và vũ trụ có tính cách
qui hồi vĩnh cửu.
Trong ngôn ngữ thật sự
khoa học, vạn vật được biểu
thị dưới dạng các phương
trình rõ ràng ít có tính
cách tưởng tượng. Trên tổng
thể, các lý thuyết gia diễn đạt
lý thuyết của mình một cách
cực kỳ cẩn trọng khi mà Big Bang vẫn
còn là lý thuyết chính thức:
rất khó cho những người gièm
pha đưa ra được một giả
thuyết mới mà sự nghiệp khoa học
của họ không bị đặt vào
sử hiểm nguy.
Thế thì vụ nỗ
lớn hay Big Bang này đến từ đâu?
Thật là kỳ lạ là danh từ
Big Bang không có cha đẻ chính
thức. Tất cả bắt đầu vào
năm 1917 khi Einstein, từ thuyết tương
đối tổng quát, khai triển một
mô hình vũ trụ kín, bất
động vì phi thời gian. Năm 1924
Alexandre Friedmann, một người Nga, đề
xuất mô hình vũ trụ đang
bành trướng và xác định
rằng thuyết tương đối thừa
nhận cả hai.
Phải đợi đến
1931 mới có một tu viện trưởng
người Bỉ là Georges Lemaitre tưởng
tượng rằng vũ trụ hình thành
từ một hạt duy nhất tức từ
sự nổ bừng của một nguyên tử
nguyên thủy. Lý luận của Lemaitre
vừa có tính cách lượng tử
vừa có tính cách nhiệt động
lực: nếu người ta tính đến
entropi (nói chung không có trật tự)
thì trạng thái ban đầu của
vũ trụ phải là một trạng thái
trật tự tối đa khi vũ trụ
bị thu hẹp thành một phần tử
duy nhất. Quan niệm Big Bang vừa xuất
hiện. Nhưng danh từ Big Bang chỉ ra đời
vào năm 1950 sau khi nó được
một trong các người công kích
xử dụng trong một buổi phát thanh
trên đài truyền thanh Anh quốc,
nhà thiên văn Fred Hoyle.
Năm 1965 hai nhà thiên
văn Arno Penzias và Robert Wilson tình cờ
khám phá ra một tia vũ trụ đến
từ các vì sao. Hiện tượng này
khẳng định giả thuyết Big Bang, cám
dỗ và khuyến khích hàng trăm
nhà vũ trụ luận tạo ra những
giả thuyết mới. Đề tài tranh
cãi chính của họ vẫn là
lực hấp dẫn, cơ sở của thuyết
tương đối vẫn còn chõi
lại một cách mạnh mẽ thuyết
lượng tử. Các lý thuyết gia đã
tìm cách hòa giải. Sự suy luận
của họ dầu đẹp đẽ đến
đâu cũng chỉ là giả thuyết
không thể kiểm chứng trong các máy
gia tốc hạt nhân hiện nay.
Các quan trắc gần đây
đã đánh đổ nhiều
mô hình vũ trụ hiện hành.
Vấn đề tuổi vũ trụ và
khối lượng vật chất bị mất
trong vụ nổ Big Bang như đề tài
tranh luận sôi nổi.
Patrick Petitjean, nhà thiên
văn học tại Viện thiên văn vật
lý Paris nói: "Các mô hình
vũ trụ bắt đầu rạn nứt
khắp mọi chỗ. Chúng tôi không
còn biết rõ mình đang ở
đâu". Oliver Lefèbre, nhà thiên
văn học của Đài thiên văn
Paris-Meudon tiếp lời: "Dần dần các
quan sát điều chỉnh lại các
mô hình. Chúng tôi chứng kiến
sự cáo chung của thời kỳ người
ta có thể đề ra những lý thuyết
đầy hoang đường mà không
bị một quan sát nào hạn chế".
Sự thực thì sau hơn 3 năm khi kiếng
thiên văn không gian Hubble được
sửa chữa và từ khi sử dụng
kiếng thiên văn Keck -- có đường
kính 10 mét ở Hawaii thì các
lý thuyết vũ trụ dần dần
bị lay chuyển, báo trước giai đoạn
hình thành các mô hình vũ
trụ mới.
Mặc dầu ngành thiên
văn vũ trụ chưa nói lên được
tiếng nói cuối cùng về nguồn
gốc cũng như cơ cấu của vũ
trụ, chúng ta thấy có những tương
đồng giữa thiên văn học và
giáo lý nhà Phật.
Vũ trụ quan của nhà
Phật còn đưa ra những luận
điểm mà khoa học ngày nay không
thể bác bỏ, nhưng vẫn chưa
có đủ điều kiện để
khẳng định một cách sáng
tỏ.
Theo nhà Phật, toàn
thể vũ trụ là một sản phẩm
trong tương quan tâm thức mà không
khác biệt với tâm thức. Ngày
nay giới khoa học đã biết rằng
chủ thể quan sát không thể tách
lìa đối tượng quan sát, và
tùy theo giai tầng quan sát mà hiện
thực mang những bộ mặt khác nhau (thuyết
bất định của Heisenberg). Biên
giới giữa vật chất và năng
lực, do đó giữa thân và tâm
của mỗi cá nhân không thể phân
định rạch rời như người
ta tưởng trước đây. Nhưng
đối với một vật cực kỳ
lớn và có tuổi dài đến
hàng tỷ năm thì khoa học chưa
thể xác định.
Nhà Phật còn khẳng
định là từ vật hữu hình
đến vật vô hình, từ vật
nhỏ nhất đến vật lớn nhất
đều không có tự tính, nghĩa
là hằng hằng biến đổi, trạng
thái đến sau không đồng
nhất với trạng thái đến trước.
Khoa học do vì phát sinh từ lý
luận của một cái ngã, cái
ngã của một nhà khoa học hay của
một thế hệ các nhà khoa học,
không sao quan niệm nổi trạng thái
vô ngã của vạn vật. Tích
cách khách quan trong các quan sát
khoa học không hoàn toàn khách
quan như họ tưởng, chính vì
thế cho nên tuy đem lại nhiều lợi
ích lớn lao cho đời sống, khoa
học kỹ thuật vẫn còn là và
sẽ là một hiểm họa cho nhân loại
khi nhà khoa học hay các người sử
dụng nó dùng các phát minh
cho tham vọng cá nhân hay dân tộc.
Lý thuyết vô ngã của nhà Phật
mới là nền tảng đạo đức
thật sự cho một xã hội văn minh
kỹ thuật trong tương lai.
Để kết luận vấn
đề "Trước Big Bang có cái
gì?", khoa học còn tiếp tục
tìm kiếm những giả thuyết hợp lý
hơn dựa vào sự quan sát và
suy luận. Nếu khoa học đặt câu
hỏi: "Trước khi khai thiên lập
địa có cái gì?" Thì
nhà Phật lại đặt câu hỏi
đó dưới một dạng khác
nhân bản hơn, thực tiễn hơn:
"Trước khi có cha mẹ, ta là
ai?" Để trả lời câu hỏi
này, con người phải quay lại nhìn
mình, quan sát mình trong mối tương
giao của con người với con người,
với xã hội, với tự nhiên, với
vũ trụ xét về mặt không gian
cũng như thời gian. Các tương
đồng này có tính cách
định tính và tổng quát,
vì giáo lý của đức Phật
nhắm vào vấn đề then chốt
là giải thoát sinh linh ra khỏi vòng
đau khổ. Trong khi trình bày phương
pháp diệt khổ, tuy Phật vẫn hằng
nhắc nhở nên lánh xa các suy niệm
siêu hình vì chúng không có
liên quan gì đến sự an lạc
hạnh phúc chân thật, đức
Phật vẫn đề cập sơ lược
đến vũ trụ như là cơ
sở lý luận cho việc tu tập của
các môn đệ. Ngài không thể
mô tả chi tiết vũ trụ vì trình
độ của nhân loại lúc ấy
còn thấp, không đủ khả năng
để hấp thụ những tri thức
khoa học. Ngay cả những danh từ mà
Ngài đã dùng, đối với
những môn đồ chưa tâm chứng,
không khỏi mang một vài nét nghĩa
có tính cách siêu hình, chỉ
khi đạt được giác ngộ,
họ mới nắm được toàn bộ
chân nghĩa của chúng. Cho nên từ
trước đến nay giáo lý của
Phật được xem như là một
phương pháp tu tâm, khía cạnh
gợi ý về mặt khoa học ít được
lưu ý. Gần đây một số
học giả và nhà khoa học phương
Tây đã nghiên cứu thấy
trực giác của các hiền triết
phương Đông, đặc biệt
là đức Phật, có nhiều điểm
tương đồng thậm chí đi
trước các quan điểm của khoa
học vật lý lượng tử.
Về nguồn gốc vũ
trụ, thật đáng kinh ngạc! Đức
Phật, một người bằng xương
bằng thịt đã sống cách
đây 2500 năm, đã không
có một khí cụ kỹ thuật nào
đã thị kiến được những
điều mà khoa học hiện đại
mới khám phá gần đây.
Vũ trụ hợp thành
do nhiều tiểu thiên, trung thiên, đại
thiên thế giới, tức những dòng
thiên hà ... trong thuật ngữ thiên
văn.
Vũ trụ hay các
thế giới trong vũ trụ hằng biến
chuyển theo định luật vô thường.
Chúng cũng sinh trụ dị diệt như
bất cứ một vật thể nào khác
trong thế giới hiện tượng. Điều
này tương ứng với giả thuyết
có nhiều Big Bang nhỏ, sau mỗi Big Bang
vật chất lại được tạo
lập theo một cơ cấu khác, có
những định luật khác.
Vũ trụ vô thỉ
vô chung.
Vũ trụ không do
một cá nhân nào tạo lập v.v...
và còn rất nhiều vấn đề
cụ thể mà đức Phật đã
dạy về vũ trụ và nguồn gốc
của nó.
Do đó, trong giáo
lý nhà Phật, nhà khoa học có
chỗ đứng nào không? Tất
nhiên là có! Những tìm tòi
phát kiến của họ có giá trị
tiếp tay vào công cuộc giải thoát
con người, dù chỉ là về mặt
vật chất. Nhưng trước hết, giới
khoa học cần phải phản tỉnh; có
như thế, họ mới không là thủ
phạm hay đồng lõa, một cách
có ý thức hay không có ý
thức trong tình trạng bất ổn hiện
nay trên toàn thế giới. Mới đây
một nhà lý thuyết vật lý Capra
hỏi một nhà hiền triết Ấn Độ
rằng nếu ông theo học Đạo với
Ngài thì ông có phải từ
bỏ sự nghiệp nghiên cứu khoa học
không. Nhà hiền triết trả lời
một cách đơn giản: "Trước
hết ông phải là con người thật
sự, trước khi là một nhà chuyên
môn". Giáo lý nhà Phật là
một trong những khoa học đúng nghĩa
nhất để tạo nên những người
an lạc hạnh phúc và tự do trong
một vũ trụ đích thực là
vũ trụ, tức vũ trụ mà
trong đó, yếu tố tham sân si không
phải là động lực chủ đạo.
(NSGN, 12/96)
Chân thành cám ơn
anh Nguyễn Quang Trung đã có thiện
tâm đánh máy lại bài viết
nầy.