📜 Giảng Sư
Kho kinh › Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)

This article is written in Vietnamese, using Unicode Times font

Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas) · 10,720 ký tự · ~10 phút đọc
🏠 📜

This article is written in Vietnamese, using Unicode Times font

Quan Niệm Của Phật Giáo Về Cuộc Đời Và Hạnh Phúc Nguyễn Thế Đăng

Cũng cùng một đời

sống, cùng hít thở không khí,

cùng ăn uống ngủ nghỉ, cùng

một sinh hoạt của cuộc sống con người,

thế mà chúng ta thấy có một

sự khác biệt lớn lao giữa một

người sống được đạo

Phật và một người thường

tục. Người sống được đạo

Phật thì mãn nguyện, không lo sầu,

thảnh thơi, thanh tịnh, tự do và an

lạc:

Này ông, tâm không khổ

Với người không kỳ vọng

Mọi sợ hãi không còn

Với người kiết sử đoạn

Nhờ đoạn nhân sanh hữu

Pháp được thấy như thật

Đối chết, không sợ hãi

Nhờ gánh nặng đặt xuống

Đạo Phật ta khéo hành

Con đường khéo tu tập

Ta không có sợ chết

Khi gốc lão, bệnh diệt

Bờ kia đến, không thủ

Việc làm xong, sạch trong

Bằng lòng, thọ mạng diệt

Như thoát lò sát sanh

Pháp tánh đạt, tối thượng

Ở đời, không sở hữu

Như thoát ngôi nhà cháy

Sống chết không sầu muộn

Quá khứ, ta không có

Tương lai hiện tại, không

Các hành không thực hữu

Ở đây, than khóc gì?

Thanh tịnh pháp sanh khởi

Thanh tịnh hành tương tục

Bậc thấy được như thật

Không sợ hãi, thưa ngài.

(Trưởng lão Adhimutta)

Trong khi đó, thì

cũng cùng một trời đất ấy,

đất nước gió lữa ấy,

mà người bình phàm thì luôn

luôn tương tục mọi điều

phiền não, bất loại nguyện, lo sợ,

khổ đau, than khóc.

Sự khác biệt lớn

lao ấy có thể nói là sự

khác biệt giữa sanh tử và Niết

bàn. Cũng cùng một đời sống,

cũng cùng những nguyên liệu dưỡng

chất trần gian, mà người thì

hưởng thọ Niết bàn an lạc, người

thì hưởng thọ sanh tử khổ đau.

Khởi điểm cùng truy tìm cuộc

đời chân thật, cùng truy tìm

hạnh phúc, mà người thì đạt

đến an vui vĩnh cửu, người thì

loay hoay với món nợ khổ đau, đó

là do sự đúng sai trong cách

đặt vấn đề về cuộc sống,

do sự đúng sai trong quan niệm về

hạnh phúc. Đức Phật đề

cập đến 3 loại quan niệm sai lầm

(tà kiến). Đó là tri giác

sai lầm, suy tư sai lầm và kiến

thức sai lầm. Chính do sự sai lầm

này dẫn dắt con người đến

với khổ đau.

Chúng ta thấy muôn

loài đều đi tìm hạnh phúc.

Đạo Phật cũng thế, cùng chung

với mọi người, đạo Phật

đi tìm hạnh phúc. Và nếu

dùng chữ 'tu hành' theo cái nghĩa

để chỉ cuộc đi tìm hạnh

phúc, thực hiện hạnh phúc, thì

quả thật, cả nhân loại không

ai mà không tu hành. Người thì

tu hành thực hiện tiền tài, người

thì tu hành thực hiện dục lạc,

người thì tu hành thực hiện

danh vọng, người thì tu hành thực

hiện trí thức ... là những thứ

mà người đời cho là hạnh

phúc. Nhưng tiếc thay, vì không

thấy trước tất cả những cái

đó đều vô thường, vô

ngã; tất cả những thứ đó

đều vô nghĩa trước sự vận

hành không ngừng nghỉ của cuộc

đời, nghĩa là sự vận hành

không ngừng nghỉ của cái chết,

cho nên khổ đau, tiếc hận, không

thể nắm giữ là điều tất

yếu. Chúng ta nhớ lại, đức

Phật Thích Ca đã từ bỏ

mọi thứ (những thứ mà Ngài

có hơn người đời rất

nhiều kể về số lượng lẫn

chất lượng) không phải vì Ngài

từ bỏ hạnh phúc để đi

tìm khổ hạnh (nếu nghĩ đạo

Phật là sự chối bỏ hạnh

phúc, tìm kiếm khổ hạnh thì

chắc là đạo Phật đã

không còn đến ngày nay; trái

lại đạo Phật tích cực rốt

ráo, là đạo diệt khổ, thực

hiện an vui vĩnh cửu) mà vì Ngài

thấy rằng những thứ hạnh phúc

mà Ngài đang có chỉ là

hạnh phúc tạm bợ đặt căn

bản trên sự vô thường và

vô ngã của thế gian, bởi thế

Ngài bỏ tất cả để tu hành,

thực hiện cái hạnh phúc tối

thượng và vĩnh cửu, gọi là

Niết bàn. Sự từ bỏ của đức

Phật là một bài học vô giá

cho thế gian, cho mỗi một thân phận

con người, rằng: Hạnh phúc thì

không có ở kia, ở nơi những sự

vật rỗng không và tiêu hoại,

mà chỉ có ở đây, trong

sự thực hiện cái An Vui không còn

bị điều kiện, cái mục đích

tối thượng của đời người

mà chúng ta có thể gọi là

gì tùy theo sở thích, khuynh hướng,

căn cơ: Niết bàn, Pháp thân,

tánh giác, Bi Trí toàn mãn,

Phật tánh, khuôn mặt xưa nay ...

Trở lại với 3 sự sai

lầm ở trên, tri giác sai lầm,

suy tư sai lầm và kiến thức sai

lầm thì kinh điển thường đề

cập đến 4 phương diện của

cái thấy sai lầm:

Vô thường mà cho là Thường

Bất toại nguyện, khổ mà cho là tọai nguyện, vui

Vô ngã mà cho là ngã

Bất tịnh, xấu dơ mà cho là thanh tịnh, đẹp sạch.

Do chạy đuổi theo cái

thấy sai lầm đó mà có

sanh tử khổ đau. Thế gian đã

đặt vấn đề sai, rồi không

biết giải quyết vấn đề hay giải

quyết sai, từ đó duyên khởi

ra một chuỗi mắt xích sai lầm vô

tận. Vì không thấy được

bất toại nguyện, Khổ, Không, Vô

thường, Vô ngã cho nên đi

tìm Vui trong cái Khổ, đi tìm

cái có trong cái không có, đi

tìm cái thường còn trong cái

niệm niệm sanh diệt, đi tìm cái

ngã trong chỗ không thể nào có

ngã, bèn đuổi bắt ảo vọng,

rốt cuộc chỉ thấy có khổ,

rỗng không, hoại diệt và bất

an.

Trong khi đạo Phật thì

giản dị mà sâu sắc vô cùng:

ta cảm thấy đau khổ, bất an, buồn

chán ư? (Khổ đế). Phải đi

tìm nguyên nhân thực sự của

cái khổ đó (Tập đế).

Và khi thấy rõ nguyên nhân của

nỗi khổ, nỗi khổ liền tan, vì

không còn đất để mọc

rễ. Khi thấy được nguyên nhân

của khổ, thì không ai tiếp tục

tự làm mình khổ, khi đã

thấy cái nóng, cái bỏng là

do tự mình lấy lữa châm mình

thì không ai tiếp tục châm đốt

mình nữa cả (Diệt đế). Quá

trình giải quyết nỗi khổ, nỗi

đau bấy giờ đã rõ ràng,

tùy ta có thực hiện và thực

hiện đến mức nào hay không

(Đạo đế).

Khổ, bất toại nguyện,

không làm cách gì có thể

thỏa mãn, vô ích (như kinh Lăng

Nghiêm nói là làm sao có thể

nấu cát thành cơm; hay kinh Viên

Giác nói là làm sao có thể

ngồi chờ hoa đốm kết thành

trái), thì đã làm người,

ai cũng từng phải cảm nghiệm thấy.

Nhưng nhìn thấy nỗi khổ, bất

toại nguyện ở nơi bản chất của

chúng chớ không hời hợt nơi hiện

tượng bề mặt thì ít người

thấy. Có lẽ ít trường phái

triết lý nào tiếp cận được

với chân lý thứ nhất của đạo

Phật là Khổ đế bằng phong trào

triết học hiện sinh ở châu Âu

khoảng giữa thế kỷ 20.

Bằng cảm quan kinh tế của

các nhà văn, bằng sự suy tư

sâu sắc của các triết gia, và

bằng một sự đồng cảm tế

nhị, triết học hiện sinh nhìn ra tính

cách khổ đế của thân phận

con người; bị ném ra ngơ ngác

giữa đời sống, ngẫu nhiên,

hoàn cảnh giới hạn, hữu hạn

tính, cuộc đời là sự hướng

về cái chết, sự cô đơn

không thể chia sẻ, sự bất định

và mong manh của kiếp người đến

độ vô ích ... Đời người

cũng vô nghĩa đến độ

khó chịu đựng như huyền thoại

Sysiphe: suốt đời lăn tảng đá

lên núi cao, tảng đá sẽ rớt

xuống trở lại và rồi lại

lăn lên tiếp để rồi lại

rớt xuống, phải chăng đó

là từng kiếp đời thất bại

không thể giải thoát của con người.

Vì không thấy được Tập

đế, nguyên nhân của mọi phiền

não, khổ đau, của hữu hạn

và thất bại ở trên, và sự

giải quyết rốt ráo cho thân phận

con người là Diệt đế, nên

các nhà hiện sinh tiến tới chọn

một giải pháp sai lầm, lấy đó

làm ý nghĩa cho cuộc đời. Khi

thấy cuộc đời có làm gì

cũng giới hạn giữa hai bờ sanh tử,

khi thấy cuộc đời hữu hạn và

vô ích đến độ phi lý,

họ đành cho con người một quyền

hạn càng nhỏ và mong manh hơn

khuôn khổ của kiếp người, đó

là sự nổi loạn, sự chọn lựa

để biểu lộ tự do. Sự tự do

trong cuộc đời hữu hạn chật

hẹp vì vọng tưởng vô minh đó

ắt cũng phải là một tự do nhỏ

hẹp và buồn rầu. Đó là

hình ảnh của người anh hùng

buồn rầu hành động để

chỉ thấy hành động là

vô ích trong cuốn 'Thân phận con

ngườí của André Malraux. Đó

là khi thấy trần gian này chỉ

là một chốn lưu đày (như

chàng cùng tử xa xứ trong kinh Pháp

Hoa), nhưng không biết quê nhà ở

đâu, đành phải ngậm ngùi

chấp nhận cuộc sống lưu đày

là quê nhà (tác phẩm Lưu

Đày và Quê Nhà của A.

Camus). Thật khác xa với kinh nghiệm của

Đại thừa trong cùng một lời

nói: Sanh tử tức Niết bàn. Ở

đây sanh tử tức Niết bàn

của Đại thừa là thấy được

thực tướng của sanh tử là Niết

bàn, khi ấy, giả tướng sanh tử

bèn tiêu mất, chỉ còn thực

tướng Niết bàn đi đâu

cũng là Quê Nhà.

Chúng ta thấy rằng triết

học hiện sinh đã giúp con người

phản tỉnh nhìn lại thân phận

hữu hạn của mình với những vấn

đề muôn đời của nó,

đặt con người trước nỗi cô

đơn và trống rỗng khi đối

diện với chính mình, đặt con

người trước mặt cái chết

không thể trốn tránh, nhìn lại

tính cách phù phiếm của mọi

sự thủ hữu. Có thể nói họ

đã tiếp cận được chân

lý đầu tiên của đạo

Phật là Khổ đế. Nhưng họ

không thể đi xa hơn để thấy

được nguyên nhân của khổ,

tức là Tập đế, nên không

thể giải quyết vấn đề cho thân

phận con người (Diệt đế và

Đạo đế). Do đó mà

triết lý của họ trở thành bi

quan, bế tắc. Bởi vì phản tỉnh

để thấy được khổ, nhưng

không giải quyết được khổ

thì càng khổ hơn và không

riêng gì triết lý hiện sinh mà

cả văn chương, văn học nhân

loại cũng chỉ luẩn quẩn trong vòng

khổ đế.

Phải nói rằng có

rất nhiều người, xưa cũng như

nay, chỉ nhìn thấy Phật giáo

ở giai đoạn Khổ đế này,

cho nên có ý nghĩa rất sai lầm

rằng Phật giáo là bi quan, yếm thế,

là xuất thế, hư vô. Nếu chỉ

dừng ở Khổ đế như triết

học hiện sinh thì đạo Phật

đã không là đạo Phật

và không còn là một nguồn

sống cho loài người cho tới ngày

nay. Đạo Phật thì tích cực

rốt ráo, vì không chỉ nêu

lên thân phận trói buộc của

con người, mà còn tìm ra nguyên

nhân của sự trói buộc, chặt

đứt trói buộc để giải

phóng thật sự con người bằng

một con đường tất yếu. Có

lẽ vì thế mà triết lý hiện

sinh với những thủ lãnh trí thức

và uy tín hàng đầu của

văn hóa Tây phương chỉ nở

rộ được trong vài thập niên

giữa thế kỷ 20 và khi đạo Phật

đã có mặt thật sự ở

Tây phương, thì phong trào hiện

sinh ở châu Âu và thế hệ Beatle

ở Bắc Mỹ đã tàn lụi

nhanh chóng.

Nếu dùng danh từ hiện

sinh để chỉ sự nhấn mạnh

vào cuộc sống hiện tại, đến

sự cụ thể thực dụng của cái

đang hiện tiền, không mơ tưởng

hão huyền ở một giải pháp nơi

một đời nào khác, một nơi

nào khác, không phóng ảnh ra một

thần linh ban ơn nào khác, thì

phải nói không có một thứ

hiện sinh nào hơn đạo Phật,

cái hiện sinh của người đã

diệt khổ, chánh niệm vào hiện

tại, hiện tại lạc thú:

Không hối tiếc quá khứ

Không chờ đợi tương lai

Sống vĩnh viễn hiện tại

Nên sắc thân sáng đẹp

(Tương ưng I, 6)

Đó là cái hiện

sinh "Niết bàn hiện tiền" của

Lục Tổ Huệ Năng: "Cứ theo lời

ông nói, tức là ngoài sắc

thân riêng có Pháp thân, lìa

sanh diệt để cầu tịch diệt

(Niết bàn), lại suy luận Niết bàn

thường lạc cho là có thân

thọ dụng. Đây là lầm chấp

sanh tử, mê theo cái vui trần gian. Nay

ông nên biết, Phật vì tất

cả người mê nhận thân tướng

năm uẩn là của mình, phân

biệt đủ thứ pháp cho là

tướng ngoại trần, ưa sanh, ghét

tử, niệm niệm đổi dời, không

biết là mộng huyễn hư giả, uổng

chịu luân hồi, lấy Niết bàn

thường lạc đổi thành tướng

khổ, trọn kiếp tìm cầu. Phật

vì thương những người mê

ấy, chỉ dạy Niết bàn chơn

lạc, trong sát na không có tướng

sanh, trong sát na không có tướng

diệt, lại không có sanh diệt nào

để có thể diệt, ấy là

Tịch Diệt Hiện Tiền. Chính ngay khi

hiện tiền, mới gọi là thường

lạc. Lạc ấy không có người

thọ, cũng không có người chẳng

thọ, há nói rằng Niết bàn

ngăn cấm các pháp hay sao?"

(NSGN, 12/96)

Chân thành cám ơn

anh Nguyễn Quang Trung đã có thiện

tâm đánh máy lại bài viết

nầy.

← Văn bản trướcThis article is written in Vietnamese, using UnicodeVăn bản tiếp →This article is written in Vietnamese, using Unicode
☰ Mục lục Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)
⬇ Tải .txt