This article is written in Vietnamese, using Unicode Times font
"Cáo Tật Thị Chúng" Và
Ẩn Ngữ Của Nền Văn Hóa Phương
Đông
(Từ thực tại biểu kiến đến
thực tại tiềm ẩn)
Nguyễn Chí Trung
Trong mối tương quan giữa văn học
và văn hóa, văn học thường
được xem là một bộ phận
có giá trị đặc thù trong
tổng thể chung của văn hóa một
dân tộc. Văn học không bao giờ
có thể tách rời ra khỏi cái
môi trường văn hóa mà trong
đó nó được nuôi dưỡng,
tồn tại và phát triển. Tất
nhiên không phải bất cứ một
tác phẩm văn học cụ thể nào
cũng đều có khả năng phản
ánh những nét đặc trưng cơ
bản nhất của một nền văn hóa,
nhưng cũng không phải không có
những tác phẩm văn học, dù
rất hạn chế trong hình thức biểu
hiện, lại có khả năng chuyên
chở được cả một nội dung
văn hóa hết sức rộng lớn, có
thể đại diện cho cả một khuynh
hướng tư tưởng. Một giọt sương
long lanh trên cành hoa chỉ là một
giọt sương bé nhỏ nhưng lại
có khả năng phản chiếu cả một
bầu trời rộng lớn lấp lánh
muôn vàn các vì sao ...
Trong kho tàng văn học Lý-Trần
hết sức quí báu của dân
tộc, bài kệ " Cáo tật
thị chúng " của Mãn Giác
Thiền sư chính là giọt sương
ấy, một giọt sương long lanh đầy
chất thơ, chất thiền mà mãi
cho đến tận ngày nay vẫn còn
ánh lên những nét đẹp của
tư tưởng và ngôn từ ... (1)
Từ thực tại biểu kiến ...
Bài kệ bắt đầu bằng một
hình ảnh thông thường của mùa
Xuân mà bất cứ ai cũng đều
có thể cảm nhận bằng đôi
mắt trần của mình:
Xuân khứ bách hoa lạc
Xuân đáo bách hoa khai
" Xuân đi trăm hoa rụng, Xuân
đến trăm hoa nở " đó
chính là một thực tại tự nhiên
của trời đất, một thứ "chân
lý hiển nhiên" của vũ trụ
vạn vật. Tất cả đều vận
hành theo cùng một qui luật muôn
thuở như thế: hết đêm đến
ngày, hết mùa Đông đến
mùa Xuân, trăng khuyết lại tròn
... là một sãn phẩm của tự
nhiên, cho dù có được tôn
xưng là "chúa tể của muôn
loài", con người cũng phải chịu
sự chi phối của qui luật này. Và
bằng chứng sinh động nhất cho điều
này chính là xác thân của
tác giả đang sắp chuyển hóa
qua bên kia thế giới sau một thời gian
dài sinh sinh biến biến.
Sự trục nhãn tiền quá
Lão tòng đầu thượng lai
(Trước mắt việc đi mãi
Trên đầu già đến rồi)
Mọi sự đều là vô thường,
tất cả đều là biến dịch
(2), như Khổng Tử, khi đứng trên
bờ sông, đã từng thốt lên
cách đây hơn hai nghìn năm:
" Thệ giả như tư phù, bất
xả trú dạ " (Cứ chảy
mãi như thế này ư, ngày đêm
không ngừng -- Luận ngữ). Chỉ với
bốn câu thơ ngắn ngủi và tám
động từ được dùng ở
thế đối lập (khứ/đáo,
lạc/kha) và liên tục (trục/quá,
tòng/lai), cả một bức tranh thời
gian rộng lớn đã được
vẽ lại chỉ trong một vài nét
chấm phá đầy sinh động,
gợi hình. Đây cũng là một
đặc trưng quan trọng của nền
mỹ học phương Đông thường
chú trọng đến tính biểu trưng
và hàm súc của sự vật. Sự
vận động của bốn câu thơ
đầu cũng chính là sự vận
động của thời gian và không
gian, và đó chính là thực
tại biểu kiến, đối tượng
nhận thức của tư duy nhị nguyên
(dualiste). Với tư duy nhị nguyên này,
thực tại thường được nhận
thức thông qua các cặp phạm trù
đối lập: trắng là trắng,
đen là đen ...
... Đến thực tại tiềm ẩn:
Nếu bài thơ "Cáo tật thị
chúng" chỉ nói lên một sự
thật biểu kiến có tính chất
hiển nhiên như vậy thì có
lẽ giá trị của nó cũng không
lớn lắm. Đỉnh cao giá trị
của bài thơ nằm ở hai câu thất
ngôn cuối:
Mạc vị Xuân tàn hoa lạc tận
Đình tiền tạc dạ nhất chi mai
(Chớ bảo Xuân tàn hoa rụng hết
Đêm qua sân trước một cành mai)
Sự xuất hiện bốn câu đầu
được diễn tả bằng ngôn
ngữ khách quan chính là để
chuẩn bị cho hai câu cuối cùng
mở ra một chân trời tư tưởng
rộng lớn, bát ngát! Ở đây,
hai từ "mạc vị" (chớ bảo)
đóng vai trò của chiếc bản
lề tạo ra một sự chuyển hóa tuy
có vẻ đột ngột nhưng lại
phù hợp với tâm thức của người
đã "nhập đạo". Vâng,
một khi thấy mùa Xuân đã
tàn thì người đời rất
dễ ngậm ngùi than rằng hoa sẽ rụng
hết, và một khi sinh lực của con người
đã cạn thì chắc chắn cái
chết sẽ xảy ra và chấm dứt
tất cả. Nhưng Sư đã đột
ngột chỉ cho chúng ta thấy một
cành mai đang rung rinh nở trong sương
sớm ... và nếu chúng ta hiểu được
Sư thì chúng ta sẽ không còn
nhìn thực tại với đôi mắt
nhị nguyên như trước nữa. Sư
không nói nhiều lời. Sư chỉ
cho chúng ta thấy một cành mai đang
nở ngoài sân, và nếu chúng
ta hiểu được, chúng ta sẽ mỉm
cười như ngày xưa Ma Ha Ca Diếp
đã mỉm cười khi Phật không
nói mà chỉ đưa một cành
hoa lên trước một cử tọa bao gồm
1250 vị Tỳ kheo. (3)
Với hai câu cuối này, dường
như chúng ta đang trải qua kinh nghiệm
bất nhị của Phật giáo và
nhìn thấy thực tại như là
một sự toàn vẹn không gián
đoạn trong dòng biến dịch sinh
sinh hóa hóa không ngừng. Vì
tâm của Sư đã nhập đạo
rồi nên những gì được
Sư thấy bằng trực giác nguyên
sơ và toàn vẹn của mình chính
là dòng biến dịch ấy, cái
toàn thể liên tục không gián
đoạn ấy. Nói theo ngôn ngữ
ngày nay, thế giới mà Sư đã
trực giác được trong giây phút
lâm chung chính là thế giới "phi
phạm trù" là một thực tại
tiềm ẩn chi phối và làm nền
tảng cho tất cả sự vận động
của các thực tại hữu hình
khác. Và những gì mà trong vô
minh chúng ta gọi là "sống"
và cũng trong vô minh chúng ta gọi
là "chết" chỉ là những
khoảnh khắc, những phương tiện khác
nhau của cùng một thực tại toàn
vẹn ấy. Ở đây, không thể
vạch ra một đường ranh giới thật
rạch ròi, dứt khoát giữa cái
sống và cái chết. Cái chết,
xét theo con mắt của nhà Đạo,
không phải là một sự chấm dứt
vĩnh viễn cuộc sống như nhiều
người lầm tưởng, mà cái
chết chính là một phần của
cuộc sống, một Cuộc-Sống-Miên-Viễn
trường tồn và bất diệt. Với
một quan niệm như thế về Sống
Chết, sự ra đi của nhà-thơ-thiền-sư
thật nhẹ nhàng biết bao, thanh thản
biết bao! Nhẹ nhàng và thanh thản
như một cành mai vô tư nở trước
sân. Cái "năng lực hỷ lạc"
này chỉ có thể tìm thấy
ở những người thấu hiểu được
thực chất, tự tánh và bản
chất tâm linh của cái chết. Tiếc
thay, một tri kiến đơn giản mà
thiêng liêng như thế ngày nay không
còn được hiểu một cách
đúng đắn hoặc chỉ được
hiểu theo một ý nghĩa khác, tuy không
phải là sai nhưng chỉ mới dừng
lại ở bề mặt của thực tại,
hiện tượng chứ không đạt
tới cái nền tảng sâu thẳm nhất
của nó.
Có một điều mà ít ai để
ý nhưng lại quan trọng đối
với tư tưởng của bài thơ.
Đó là sự "giấu mặt"
của động từ trong câu thơ
cuối cùng. " Đình tiền
tạc dạ nhất chi mai " (So sánh
với sự xuất hiện hàng loạt
các động từ trong các câu
thơ trên), hay nói cách khác,
trong câu cuối này tác giả không
sử dụng động từ hoặc chúng
ta có thể hiểu ngầm động từ
ở đây là một thứ động
từ "ẩn" chi phối ngầm tiến
trình vận động của sự vật.
Phải chăng giải mã được
"ẩn ngữ" này thì chúng
ta mới có khả năng tiếp cận
được những gì là tinh hoa
nhất trong truyền thống văn hóa
tư tưởng của phương Đông?
Tất nhiên hoàn toàn dễ dàng
(và cũng hợp lý) giải thích
sự vắng mặt của động từ
ở đây bằng chính cấu trúc
của câu thơ thất ngôn không
cho phép dùng thêm một từ nào
khác ngoài bảy chữ đã được
qui định. Nhưng, với một phương
pháp tiếp cận có tính chất
biểu trưng và xuất phát từ
chính nội dung tư tưởng của bài
thơ, có thể xem cái "nốt lặng"
của bài thơ này cũng là
một biểu đạt tế nhị nội
dung thâm trầm và siêu thoát
của bài thơ. Cách biểu đạt
đó cũng mang đậm màu sắc
của mỹ học phương Đông,
một nền mỹ học chủ trương
"thư bất tận ngôn, ngôn bất
tận ý" và ý không chỉ
nằm trong lời mà còn nằm ở ngoài
lời, ở bên kia các phương tiện
và hình thức biểu đạt.
Chỉ với một câu thơ ngắn ngủi
gồm 7 chữ, cả không gian (đình
tiền), thời gian (lạc dạ) va sự vật
(nhất chi mai) dường như cùng thống
nhất lại thành một trong tâm thức
liễu đạo của nhà thơ, một
sự thống nhất chỉ có thể
tìm thấy trong thế giới của thực
tại tiềm ẩn. Ở đây, tư
duy luận phân tích phải nhường
chỗ cho tư duy trực giác tổng hợp,
và với hình thái tư duy đầy
những cảm xúc nguyên sơ này,
một thực tại vốn đã từng
bị chia cắt, phân ly thành nhiều
mảnh vụn sẽ được khôi
phục lại trong tính toàn vẹn và
chân như của nó. Cái đẹp
của bài thơ là cái đẹp
của sự thống nhất ba phạm trù
Chân, Thiện và Mỹ trong cùng một
Thực Tại Tối Cao.
Rung rinh một cành mai (thay lời kết)
"Cáo Tật Thị Chúng" của
Mã Giác Thiền sư thực là một
tuyên ngôn triết học mang đầy
tính chất đặc trưng của nền
văn hóa của phương Đông
nói chung và văn hóa Việt Nam
nói riêng, đặc biệt là văn
hóa thời Lý-Trần. Nhưng đây
không phải là một thứ tuyên
ngôn triết học được xây
dựng bằng những hệ thống khái
niệm trừu tượng, con đẻ của
tinh thần phân tích lý trí như
thường thấy trong các hệ thống
triết học của phương Tây. Trái
lại, đây là một văn bản
triết học được sáng tạo
bằng trực giác thẩm mỹ qua những
hình tượng và ngôn ngữ nghệ
thuật đầy chất thơ, chất
thiền. Cái đẹp của bài kệ
cũng là cái đẹp của sự
thống nhất ba phạm trù Chân,
Thiện, Mỹ trong cùng một Thực Tại
Tối Cao, cũng như của sự cảm
thông, hòa hợp giữa khách thể
với chủ thể ...
Đẹp thay, một cành mai của sự
giải thoát và thực chứng. Và
mãi cho đến tận ngày nay, khi
sự tôn sùng lý trí khoa học
được đẩy lên đến
tột đỉnh, cành mai Mãn Giác
ấy vẫn rung rinh bừng nở trước
sân như một biểu tượng bất
diệt của cái đẹp Uyên Nguyên
toát ra từ sự thực chứng sâu
sắc về bản chất của thế giới
thực tại. Và đó cũng là
một trong những cành mai đẹp nhất
của khu vườn văn học phương
Đông.
Mai ở trong tâm hồn tôi hay ở ngoài trời?
Tất cả chỉ là Một.
oOo
Chú thích:
Về mặt phương pháp, không
thể lấy những khái niệm, phạm
trù của nhận thức luận phương
Tây làm tiêu chuẩn duy nhất để
tiếp cận, nhận thức và đánh
giá văn học phương Đông,
đặc biệt đối với bộ phận
văn học tâm linh chiếm một vị
trí rất quan trọng trong nền văn
học cổ của Ấn Độ, Nhật
Bản, Trung Quốc và Việt Nam. Sự đặc
thù trong thi pháp cũng như trong nội
dung tư tưởng của văn học phương
Đông đòi hỏi phải có
cách nghiên cứu và nhận thức
riêng, phù hợp với những đặc
trưng đó.
Kinh dịch: "Sinh sinh chi vị dịch",
"Lý sương kiến băng chi" ...
Không nên hiểu một cách đơn
giản cái "thấy" ở đây
như một hoạt động của thị
giác. Điều quan trọng là phải
thấy bằng chính cái Tâm của
mình, đó chính là cái
thấy "trực chỉ chân tâm, kiến
tánh thành Phật".
Để hiểu thế nào là "thực
tại tiềm ẩn", có thể tham khảo
thêm ý kiến của David Bohm, một trong
những nhà vật lý có uy tín
nhất hiện nay. Theo David Bohm, vũ trụ
được biểu hiện qua ba phương
diện liên kết với nhau: vật chất,
năng lượng và ý nghĩa; và
mỗi một phương diện này đều
hàm chứa hai phương diện kia. Cái
trật tự năng động, nhiều chiều
mà Bohm thấy đang vận hành trong
vũ trụ cốt yếu gồm ba khía
cạnh: khía cạnh thứ nhất là
thế giới vật thể thời - không
với không gian ba chiều mà ông gọi
là trật tự mở (hay trật tự rõ
rệt). Khía cạnh thứ hai là trật
tự hàm ẩn hay kín, là "một
nền tảng ngoài thời gian" có
khả năng bao quát tất cả kinh nghiệm
của chúng ta. Tương quan giữa hai
loại trật tự này là một tiến
trình liên tục trong đó cái
gì mở ra trong trật tự rõ rệt
lại được khép vào trong trật
tự hàm ẩn. Và cái nguồn
gốc tổ chức nên tiến trình
này thành ra những cơ cấu thiên
hình vạn trạng chính là trật
tự siêu ẩn, một chiều không gian
tinh vi hơn và có tiềm năng vô
hạn ... (Xem: "Tạng Thư Sống Chết"
của Sogyal Rinpoche, Ni sư Trí Hải dịch,
1995). Mặc dù lý thuyết của David
Bohm vẫn còn đang được tranh
luận nhưng nó đã tạo được
nhiều sự ủng hộ của các nhà
nghiên cứu thuộc các lãnh vực
khác nhau: vật lý, toán học, tâm
lý học, sinh vật học và cả trong
lãnh vực triết học nghệ thuật.
(NSGN, 12-96)
Sincere thanks to anh Nguyen Quang Trung for kindly retyping this article.