📜 Giảng Sư
Kho kinh › Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)

This article is written in Vietnamese, using Unicode Times font

Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas) · 11,293 ký tự · ~10 phút đọc
🏠 Trang chủ 📜 Kho kinh ⬇ Tải .txt

This article is written in Vietnamese, using Unicode Times font

"Cáo Tật Thị Chúng" Và

Ẩn Ngữ Của Nền Văn Hóa Phương

Đông

(Từ thực tại biểu kiến đến

thực tại tiềm ẩn)

Nguyễn Chí Trung

Trong mối tương quan giữa văn học

và văn hóa, văn học thường

được xem là một bộ phận

có giá trị đặc thù trong

tổng thể chung của văn hóa một

dân tộc. Văn học không bao giờ

có thể tách rời ra khỏi cái

môi trường văn hóa mà trong

đó nó được nuôi dưỡng,

tồn tại và phát triển. Tất

nhiên không phải bất cứ một

tác phẩm văn học cụ thể nào

cũng đều có khả năng phản

ánh những nét đặc trưng cơ

bản nhất của một nền văn hóa,

nhưng cũng không phải không có

những tác phẩm văn học, dù

rất hạn chế trong hình thức biểu

hiện, lại có khả năng chuyên

chở được cả một nội dung

văn hóa hết sức rộng lớn, có

thể đại diện cho cả một khuynh

hướng tư tưởng. Một giọt sương

long lanh trên cành hoa chỉ là một

giọt sương bé nhỏ nhưng lại

có khả năng phản chiếu cả một

bầu trời rộng lớn lấp lánh

muôn vàn các vì sao ...

Trong kho tàng văn học Lý-Trần

hết sức quí báu của dân

tộc, bài kệ " Cáo tật

thị chúng " của Mãn Giác

Thiền sư chính là giọt sương

ấy, một giọt sương long lanh đầy

chất thơ, chất thiền mà mãi

cho đến tận ngày nay vẫn còn

ánh lên những nét đẹp của

tư tưởng và ngôn từ ... (1)

Từ thực tại biểu kiến ...

Bài kệ bắt đầu bằng một

hình ảnh thông thường của mùa

Xuân mà bất cứ ai cũng đều

có thể cảm nhận bằng đôi

mắt trần của mình:

Xuân khứ bách hoa lạc

Xuân đáo bách hoa khai

" Xuân đi trăm hoa rụng, Xuân

đến trăm hoa nở " đó

chính là một thực tại tự nhiên

của trời đất, một thứ "chân

lý hiển nhiên" của vũ trụ

vạn vật. Tất cả đều vận

hành theo cùng một qui luật muôn

thuở như thế: hết đêm đến

ngày, hết mùa Đông đến

mùa Xuân, trăng khuyết lại tròn

... là một sãn phẩm của tự

nhiên, cho dù có được tôn

xưng là "chúa tể của muôn

loài", con người cũng phải chịu

sự chi phối của qui luật này. Và

bằng chứng sinh động nhất cho điều

này chính là xác thân của

tác giả đang sắp chuyển hóa

qua bên kia thế giới sau một thời gian

dài sinh sinh biến biến.

Sự trục nhãn tiền quá

Lão tòng đầu thượng lai

(Trước mắt việc đi mãi

Trên đầu già đến rồi)

Mọi sự đều là vô thường,

tất cả đều là biến dịch

(2), như Khổng Tử, khi đứng trên

bờ sông, đã từng thốt lên

cách đây hơn hai nghìn năm:

" Thệ giả như tư phù, bất

xả trú dạ " (Cứ chảy

mãi như thế này ư, ngày đêm

không ngừng -- Luận ngữ). Chỉ với

bốn câu thơ ngắn ngủi và tám

động từ được dùng ở

thế đối lập (khứ/đáo,

lạc/kha) và liên tục (trục/quá,

tòng/lai), cả một bức tranh thời

gian rộng lớn đã được

vẽ lại chỉ trong một vài nét

chấm phá đầy sinh động,

gợi hình. Đây cũng là một

đặc trưng quan trọng của nền

mỹ học phương Đông thường

chú trọng đến tính biểu trưng

và hàm súc của sự vật. Sự

vận động của bốn câu thơ

đầu cũng chính là sự vận

động của thời gian và không

gian, và đó chính là thực

tại biểu kiến, đối tượng

nhận thức của tư duy nhị nguyên

(dualiste). Với tư duy nhị nguyên này,

thực tại thường được nhận

thức thông qua các cặp phạm trù

đối lập: trắng là trắng,

đen là đen ...

... Đến thực tại tiềm ẩn:

Nếu bài thơ "Cáo tật thị

chúng" chỉ nói lên một sự

thật biểu kiến có tính chất

hiển nhiên như vậy thì có

lẽ giá trị của nó cũng không

lớn lắm. Đỉnh cao giá trị

của bài thơ nằm ở hai câu thất

ngôn cuối:

Mạc vị Xuân tàn hoa lạc tận

Đình tiền tạc dạ nhất chi mai

(Chớ bảo Xuân tàn hoa rụng hết

Đêm qua sân trước một cành mai)

Sự xuất hiện bốn câu đầu

được diễn tả bằng ngôn

ngữ khách quan chính là để

chuẩn bị cho hai câu cuối cùng

mở ra một chân trời tư tưởng

rộng lớn, bát ngát! Ở đây,

hai từ "mạc vị" (chớ bảo)

đóng vai trò của chiếc bản

lề tạo ra một sự chuyển hóa tuy

có vẻ đột ngột nhưng lại

phù hợp với tâm thức của người

đã "nhập đạo". Vâng,

một khi thấy mùa Xuân đã

tàn thì người đời rất

dễ ngậm ngùi than rằng hoa sẽ rụng

hết, và một khi sinh lực của con người

đã cạn thì chắc chắn cái

chết sẽ xảy ra và chấm dứt

tất cả. Nhưng Sư đã đột

ngột chỉ cho chúng ta thấy một

cành mai đang rung rinh nở trong sương

sớm ... và nếu chúng ta hiểu được

Sư thì chúng ta sẽ không còn

nhìn thực tại với đôi mắt

nhị nguyên như trước nữa. Sư

không nói nhiều lời. Sư chỉ

cho chúng ta thấy một cành mai đang

nở ngoài sân, và nếu chúng

ta hiểu được, chúng ta sẽ mỉm

cười như ngày xưa Ma Ha Ca Diếp

đã mỉm cười khi Phật không

nói mà chỉ đưa một cành

hoa lên trước một cử tọa bao gồm

1250 vị Tỳ kheo. (3)

Với hai câu cuối này, dường

như chúng ta đang trải qua kinh nghiệm

bất nhị của Phật giáo và

nhìn thấy thực tại như là

một sự toàn vẹn không gián

đoạn trong dòng biến dịch sinh

sinh hóa hóa không ngừng. Vì

tâm của Sư đã nhập đạo

rồi nên những gì được

Sư thấy bằng trực giác nguyên

sơ và toàn vẹn của mình chính

là dòng biến dịch ấy, cái

toàn thể liên tục không gián

đoạn ấy. Nói theo ngôn ngữ

ngày nay, thế giới mà Sư đã

trực giác được trong giây phút

lâm chung chính là thế giới "phi

phạm trù" là một thực tại

tiềm ẩn chi phối và làm nền

tảng cho tất cả sự vận động

của các thực tại hữu hình

khác. Và những gì mà trong vô

minh chúng ta gọi là "sống"

và cũng trong vô minh chúng ta gọi

là "chết" chỉ là những

khoảnh khắc, những phương tiện khác

nhau của cùng một thực tại toàn

vẹn ấy. Ở đây, không thể

vạch ra một đường ranh giới thật

rạch ròi, dứt khoát giữa cái

sống và cái chết. Cái chết,

xét theo con mắt của nhà Đạo,

không phải là một sự chấm dứt

vĩnh viễn cuộc sống như nhiều

người lầm tưởng, mà cái

chết chính là một phần của

cuộc sống, một Cuộc-Sống-Miên-Viễn

trường tồn và bất diệt. Với

một quan niệm như thế về Sống

Chết, sự ra đi của nhà-thơ-thiền-sư

thật nhẹ nhàng biết bao, thanh thản

biết bao! Nhẹ nhàng và thanh thản

như một cành mai vô tư nở trước

sân. Cái "năng lực hỷ lạc"

này chỉ có thể tìm thấy

ở những người thấu hiểu được

thực chất, tự tánh và bản

chất tâm linh của cái chết. Tiếc

thay, một tri kiến đơn giản mà

thiêng liêng như thế ngày nay không

còn được hiểu một cách

đúng đắn hoặc chỉ được

hiểu theo một ý nghĩa khác, tuy không

phải là sai nhưng chỉ mới dừng

lại ở bề mặt của thực tại,

hiện tượng chứ không đạt

tới cái nền tảng sâu thẳm nhất

của nó.

Có một điều mà ít ai để

ý nhưng lại quan trọng đối

với tư tưởng của bài thơ.

Đó là sự "giấu mặt"

của động từ trong câu thơ

cuối cùng. " Đình tiền

tạc dạ nhất chi mai " (So sánh

với sự xuất hiện hàng loạt

các động từ trong các câu

thơ trên), hay nói cách khác,

trong câu cuối này tác giả không

sử dụng động từ hoặc chúng

ta có thể hiểu ngầm động từ

ở đây là một thứ động

từ "ẩn" chi phối ngầm tiến

trình vận động của sự vật.

Phải chăng giải mã được

"ẩn ngữ" này thì chúng

ta mới có khả năng tiếp cận

được những gì là tinh hoa

nhất trong truyền thống văn hóa

tư tưởng của phương Đông?

Tất nhiên hoàn toàn dễ dàng

(và cũng hợp lý) giải thích

sự vắng mặt của động từ

ở đây bằng chính cấu trúc

của câu thơ thất ngôn không

cho phép dùng thêm một từ nào

khác ngoài bảy chữ đã được

qui định. Nhưng, với một phương

pháp tiếp cận có tính chất

biểu trưng và xuất phát từ

chính nội dung tư tưởng của bài

thơ, có thể xem cái "nốt lặng"

của bài thơ này cũng là

một biểu đạt tế nhị nội

dung thâm trầm và siêu thoát

của bài thơ. Cách biểu đạt

đó cũng mang đậm màu sắc

của mỹ học phương Đông,

một nền mỹ học chủ trương

"thư bất tận ngôn, ngôn bất

tận ý" và ý không chỉ

nằm trong lời mà còn nằm ở ngoài

lời, ở bên kia các phương tiện

và hình thức biểu đạt.

Chỉ với một câu thơ ngắn ngủi

gồm 7 chữ, cả không gian (đình

tiền), thời gian (lạc dạ) va sự vật

(nhất chi mai) dường như cùng thống

nhất lại thành một trong tâm thức

liễu đạo của nhà thơ, một

sự thống nhất chỉ có thể

tìm thấy trong thế giới của thực

tại tiềm ẩn. Ở đây, tư

duy luận phân tích phải nhường

chỗ cho tư duy trực giác tổng hợp,

và với hình thái tư duy đầy

những cảm xúc nguyên sơ này,

một thực tại vốn đã từng

bị chia cắt, phân ly thành nhiều

mảnh vụn sẽ được khôi

phục lại trong tính toàn vẹn và

chân như của nó. Cái đẹp

của bài thơ là cái đẹp

của sự thống nhất ba phạm trù

Chân, Thiện và Mỹ trong cùng một

Thực Tại Tối Cao.

Rung rinh một cành mai (thay lời kết)

"Cáo Tật Thị Chúng" của

Mã Giác Thiền sư thực là một

tuyên ngôn triết học mang đầy

tính chất đặc trưng của nền

văn hóa của phương Đông

nói chung và văn hóa Việt Nam

nói riêng, đặc biệt là văn

hóa thời Lý-Trần. Nhưng đây

không phải là một thứ tuyên

ngôn triết học được xây

dựng bằng những hệ thống khái

niệm trừu tượng, con đẻ của

tinh thần phân tích lý trí như

thường thấy trong các hệ thống

triết học của phương Tây. Trái

lại, đây là một văn bản

triết học được sáng tạo

bằng trực giác thẩm mỹ qua những

hình tượng và ngôn ngữ nghệ

thuật đầy chất thơ, chất

thiền. Cái đẹp của bài kệ

cũng là cái đẹp của sự

thống nhất ba phạm trù Chân,

Thiện, Mỹ trong cùng một Thực Tại

Tối Cao, cũng như của sự cảm

thông, hòa hợp giữa khách thể

với chủ thể ...

Đẹp thay, một cành mai của sự

giải thoát và thực chứng. Và

mãi cho đến tận ngày nay, khi

sự tôn sùng lý trí khoa học

được đẩy lên đến

tột đỉnh, cành mai Mãn Giác

ấy vẫn rung rinh bừng nở trước

sân như một biểu tượng bất

diệt của cái đẹp Uyên Nguyên

toát ra từ sự thực chứng sâu

sắc về bản chất của thế giới

thực tại. Và đó cũng là

một trong những cành mai đẹp nhất

của khu vườn văn học phương

Đông.

Mai ở trong tâm hồn tôi hay ở ngoài trời?

Tất cả chỉ là Một.

oOo

Chú thích:

Về mặt phương pháp, không

thể lấy những khái niệm, phạm

trù của nhận thức luận phương

Tây làm tiêu chuẩn duy nhất để

tiếp cận, nhận thức và đánh

giá văn học phương Đông,

đặc biệt đối với bộ phận

văn học tâm linh chiếm một vị

trí rất quan trọng trong nền văn

học cổ của Ấn Độ, Nhật

Bản, Trung Quốc và Việt Nam. Sự đặc

thù trong thi pháp cũng như trong nội

dung tư tưởng của văn học phương

Đông đòi hỏi phải có

cách nghiên cứu và nhận thức

riêng, phù hợp với những đặc

trưng đó.

Kinh dịch: "Sinh sinh chi vị dịch",

"Lý sương kiến băng chi" ...

Không nên hiểu một cách đơn

giản cái "thấy" ở đây

như một hoạt động của thị

giác. Điều quan trọng là phải

thấy bằng chính cái Tâm của

mình, đó chính là cái

thấy "trực chỉ chân tâm, kiến

tánh thành Phật".

Để hiểu thế nào là "thực

tại tiềm ẩn", có thể tham khảo

thêm ý kiến của David Bohm, một trong

những nhà vật lý có uy tín

nhất hiện nay. Theo David Bohm, vũ trụ

được biểu hiện qua ba phương

diện liên kết với nhau: vật chất,

năng lượng và ý nghĩa; và

mỗi một phương diện này đều

hàm chứa hai phương diện kia. Cái

trật tự năng động, nhiều chiều

mà Bohm thấy đang vận hành trong

vũ trụ cốt yếu gồm ba khía

cạnh: khía cạnh thứ nhất là

thế giới vật thể thời - không

với không gian ba chiều mà ông gọi

là trật tự mở (hay trật tự rõ

rệt). Khía cạnh thứ hai là trật

tự hàm ẩn hay kín, là "một

nền tảng ngoài thời gian" có

khả năng bao quát tất cả kinh nghiệm

của chúng ta. Tương quan giữa hai

loại trật tự này là một tiến

trình liên tục trong đó cái

gì mở ra trong trật tự rõ rệt

lại được khép vào trong trật

tự hàm ẩn. Và cái nguồn

gốc tổ chức nên tiến trình

này thành ra những cơ cấu thiên

hình vạn trạng chính là trật

tự siêu ẩn, một chiều không gian

tinh vi hơn và có tiềm năng vô

hạn ... (Xem: "Tạng Thư Sống Chết"

của Sogyal Rinpoche, Ni sư Trí Hải dịch,

1995). Mặc dù lý thuyết của David

Bohm vẫn còn đang được tranh

luận nhưng nó đã tạo được

nhiều sự ủng hộ của các nhà

nghiên cứu thuộc các lãnh vực

khác nhau: vật lý, toán học, tâm

lý học, sinh vật học và cả trong

lãnh vực triết học nghệ thuật.

(NSGN, 12-96)

Sincere thanks to anh Nguyen Quang Trung for kindly retyping this article.

← Văn bản trướcThis article is written in Vietnamese, using UnicodeVăn bản tiếp →Nhân cách thăng bằng
☰ Mục lục Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)