This article is written in Vietnamese, using Unicode Times font
Tượng Phật Thích Ca Mâu Ni
(Buddha Sàkyamuni) Thích Thanh Từ oOo
Danh Hiệu
Thích Ca, Trung Hoa dịch là
Năng nhân. Mâu Ni dịch là Tịch
Mặc. Nghĩa là người hay phát
khởi lòng nhân mà tâm hồn
luôn luôn yên tĩnh.
Lược Sử
Trước đây trên
25 thế kỷ, ở Ấn Độ có vị
thánh xuất thế, đó là
đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Khi
ấy, xã hội Ấn Độ chia làm
bốn giai cấp: Bà La Môn (Brahmanes),
Sát Đế Lỵ (Kastryas), Phệ Xá
(Vaisyas) và Thủ Đà (Soudas). Đức
Phật Thích Ca sanh trong dòng quý tộc
thuộc giai cấp thứ hai. Thân sinh Ngài
là vua Tịnh Phạn (Suddodhana) và thân
mẫu là hoàng hậu Ma-Gia (Maya), ở
thành Ca Tỳ La (Kapilavatsu). Ngài giáng
sanh vào ngày trăng tròn, tháng
hai Ấn Độ, nhằm ngày rằm tháng
tư âm-lịch Trung Hoa. Tên Ngài là
Sĩ Đạt Ta (Sidhartha).
Ra đời chưa đầy
một tháng, Ngài đã mồ
côi mẹ, nhờ Dì mẫu nuôi dưỡng
cho đến trưởng thành. Năm 29
tuổi, Ngài trốn vua cha vượt thành
xuất gia tầm thầy học đạo.
Tương truyền trước khi xuất gia,
Ngài đã dạo chơi bốn cửa
thành mục kích cảnh sanh, già,
bệnh, chết. Từ đó, Ngài
ôm lòng thương cảm vô hạn,
quyết tìm con đường giải thoát
cho mình và tất cả chúng sinh.
Vì thế, Ngài cương quyết ruồng
bỏ ngai vàng, và mọi lạc thú
ở đời, xuất gia tầm đạo,
mặc dầu có lắm người hết
lời khuyên nhủ ngăn can.
Sau khi xuất gia, Ngài lê
bước khắp nơi tìm thấy học
đạo. Ngài đã từng tham
học với hai vị sư trứ danh đương
thời là A La Lã Ca Lan (Aralah-Kalama) và
Uất Đà Già La Ma (Udraka-Kamaputar).
Nhưng xét đến kết quả đạo
lý của họ đều không làm
cho Ngài thỏa mãn.
Sau đó, Ngài từ
giả họ vào rừng sâu tu khổ
hạnh sáu năm, mỗi ngày chỉ
ăn uống chút ít đủ duy
trì mạng sống, nhưng rốt cuộc
cũng chẳng đem lại kết quả gì.
Cuối cùng nhận thấy phương
pháp khổ hạnh không phải là
con đường chân chính, Ngài
liền bỏ từ nó, trở lại lối
sống bình thường, vận dụng
tâm trí quán sát tướng chân
thật của vũ trụ. Một hôm ngày
thứ 49 ở dưới cội Bồ đề,
Ngài bừng ngộ thấy rõ chân
lý của cuộc đời, biết được
mọi người đều có đủ
khả năng giác ngộ và giải thoát
khỏi vòng sanh tử luân hồi.
Sau khi đã chứng đạo,
Ngài không ấp ủ tư lợi riêng
mình liền nhập thế phổ độ
chúng sanh. Từ đó, Ngài du
hành thuyết pháp suốt 45 năm,
chu du đến một phần ba (1/3) xứ
Ấn Độ. Những môn đồ
được Ngài giáo hóa đông
vô kể. Nơi Ngài thường đến
và thường lưu trú là thành
Vương Xá (Rakagrha) nước Ma Kiệt
Đà (Magadha), thành Phệ Xá Ly
(Vésali), thành Xá Vệ (Shavasti) nước
Câu Tát La (Kosala) v.v...
Năm 80 tuổi, nơi rừng
Ta la song thọ (Sala) ngoài thành Câu
Thi (Kusinagara), sau buổi thuyết pháp cuối
cùng, Ngài vào Niết bàn (Nibbana).
Biểu Tướng
Vào trong các chùa
Phật giáo Bắc Tông, ngay giữa chánh
điện hoặc thờ một tượng Phật
Thích Ca, hoặc thờ ba tượng ngồi
ngang, đức Thích Ca ngự giữa, bên
phải đức Phật Thích Ca là
Phật A Di Đà, bên trái là
Phật Di Lặc (Phật tương lai). Lối
thờ nầy tượng trưng tam thế Phật,
Phật Thích Ca là Phật hiện tại,
Phật Di Đà là Phật quá
khứ, Phật Di Lặc là Phật tương
lai. Bất cứ lối thờ nào, đức
Thích Ca đều ngự ở giữa, nên
cũng gọi Ngài là đức Trung
Tôn.
Tượng Phật Thích
Ca không giống người Ấn Độ,
mà tùy ở nước nào tạo
tượng Ngài giống người nước
ấy. Ngài ngự trên đài sen,
hai tay để ấn tam muội, đôi
mắt khép lại ba phần tư (3/4).
Thâm Ý
Nhìn sơ qua hình tượng
đức Phật Thích Ca, chúng ta
đã thấy những điểm cách
xa thực tế. Tại sao người ta không
tạo tượng Ngài thật giống người
Ấn Độ ngồi trên tòa cỏ
dưới cội cây Bồ Đề?
Bởi vì Bắc Tông
Phật giáo quan niệm đức Phật
không phải căn cứ vào con người
xác thịt tầm thường, mà thấy
Phật là pháp thân thường trụ.
Hiện thân Thái Tử Sĩ Đạt
Ta tu hành thành Phật, chỉ là
một giai đoạn, một hóa thân
tùy cơ cảm của chúng sanh thị
hiện đấy thôi. Đã là
hóa thân tùy cơ cảm thì ở
đâu có cảm đức Phật
đều ứng hiện như nguyện để
độ họ. Vì thế, ở Việt Nam,
cảm mộ Phật, Phật sẽ thị hiện
người Việt Nam, ở Trung Hoa cảm mộ
Phật, Phật sẽ hiện người Trung
Hoa để hóa độ... Đó
là tư tưởng siêu thực, không
còn thấy Phật ở trong một hình
thức cố định nào. Đức
Phật đã đồng hóa theo
từng dân tộc, từng chủng loại.
Do tư tưởng nầy, Bắc Tông Phật
giáo đối với đức Phật
không thấy xa lạ, mà rất gần
gũi thân mật và phát sinh tín
ngưỡng "Phật tùy tâm hiện".
Ta hãy nghe vị Quốc Sư núi Yên
Tử nói với vua Trần Thái Tôn,
khi ông nầy lên núi cầu đạo:
"Núi vốn không
có Phật, chỉ có ở tâm. Lắng
tâm mà thấy, đấy gọi là
chân Phật. Nay bệ hạ muốn giác
ngộ tâm ấy thì đứng ở
trần gian mà thành Phật, không
phải khốn khổ cầu Phật ở ngoài".
(Khóa Hư Lục)
Đã tin Phật tùy
tâm hiện, nếu tâm mình tưởng
Phật tức là có Phật hiện
đến. Do đó phát sinh tín
ngưỡng "Phật hiện cứu khổ
mọi người". Cho nên, những khi
lâm tai, mắc họa, người ta hay thành
kính, lễ mễ cầu Phật hiện
mách bảo cho phương cách thoát
khỏi tai họa.
Phật ngự trên đài
sen cũng là một ý nghĩa tượng
trưng siêu thực. Bởi vì hoa sen được
biểu thị cho đức tánh thanh tịnh
và giải thoát. Hoa sen phát xuất
trong lòng vũng bùn nhơ nhớp, mà
vẫn tỏa ra mùi hương thanh khiết.
Đó là đặc tính không
thể tìm được trong các loài
hoa khác. Nằm giữa vũng bùn nhơ
nhớp, mà không bị lây nhiễm
mùi hôi hám, trái lại còn
đầy đủ hương vị thơm
tho, đó mới thật là thanh tịnh.
Vì cái thanh tịnh ngay giữa chỗ
ô uế, mới chơn thật thanh tịnh.
Nếu hoa sen mọc giữa bãi cát trắng
phau, hay trên gò đất khô sạch
sẽ, dầu có hương sắc gấp
mấy lần hơn vẫn không được
quý trọng. Bởi nó chui từ vũng
bùn hôi hám mà lên, lại
giữ được tánh cách thanh khiết,
nên mới được mọi người
hâm mộ.
Đức Phật cũng
thế, trước kia Ngài cũng là
một con người như chúng ta, cũng
có gia đình, cũng hưởng giàu
sang sung sướng, nhưng con người ấy
không bị dục lạc làm ô nhiễm,
không bị sợi dây gia đình
trói buộc. Ở trong cảnh nhiễm ô
dục lạc mà tâm hồn Ngài
trinh bạch, ngồi trong tù ngục gia
đình mà chí Ngài đã
vượt ra ngoài vũ trụ mênh mông.
Đức tánh trinh bạch và siêu
việt ấy, chỉ có hoa sen mới đủ
sức tượng trưng.
Bắc tông Phật giáo
đặc trọng ý nghĩa "thanh tịnh
trong ô nhiễm" nên chủ trương
"phiền não tức bồ đề",
"sanh tử tức niết bàn". Không
thể tìm Bồ Đề ngoài phiền
não, không thể có Niết bàn
ngoài sanh tử. Cứ ngay trong phiền não
chúng ta khéo chuyển sẽ thành Niết
bàn. Không chán sợ trốn tránh,
không mơ ước mong cầu nơi nào
khác. Vì thế, đi đến chủ
trương "tích cực nhập thế".
Bởi vì không thể có đức
Phật ngoài chúng sanh, không thể
có cõi Cực lạc thanh tịnh ngoài
cõi Ta bà uế trược.
Đôi mắt đức
Phật đăm chiêu nhìn xuống
là biểu thị quán sát nội
tâm. Giáo lý Phật dạy là
giáo lý nội quan, luôn luôn phản
chiếu nội tâm để tự giác
tự ngộ. Tâm mình là chủ nhân
ông của mọi hành động, mọi
nghiệp quả. Ngộ được tự tâm
là thấy được nguồn gốc
vũ trụ và nhơn sinh. Vì thế,
Phật giáo chủ trương con người
làm chủ mọi quả báo an lạc
hay đau khổ của mình. Muốn tránh
quả khổ đau, cầu quả an lạc,
con người phải tự sửa đổi
hành vi trong tâm niệm và hành
động nơi tự thân mình. Một
tâm niệm lành, một hành động
tốt sẽ đến cho ta kết quả an
vui hạnh phúc. Ngược lại, một
tâm niệm ác, một hành động
xấu sẽ chuộc lấy kết quả khổ
đau về nơi mình. Chỉ có
ta mới đủ thẩm quyền ban phúc
giáng họa cho ta. Sự cầu cạnh, sự
van xin nơi tha nhân hay thần linh, nếu
có chỉ là phần phụ thuộc
không đáng kể. Cho nên, ta phải
quán sát lại ta, để luyện
lọc tâm tánh và sửa đổi
hành động của mình. Ách
yếu của sự tu hành là phản
quán tự tâm. Vua Trần Nhân Tôn
hỏi về bổn phận, tôn chỉ thiền,
Tuệ Trung Thượng sĩ đáp:
"Phản quan tự kỷ
bổn phận sự, bất tùng tha tắc"
(Soi lại nơi mình là bổn phận,
không từ nơi người mà được).
(Tam tổ thực lục)
Những phút sống lại
nội tâm đương nhiên đôi
mắt đăm chiêu nhìn xuống.
Như khi chúng ta kiểm soát lại tâm
tư hay hành động của mình,
dù đi, đứng, ngồi đôi
mắt chúng ta nhất định phải
nhìn xuống. Khi chúng ta muốn van
xin điều gì với những người
đáng kính bên ngoài dĩ
nhiên đôi mắt phải trông lên
vị ấy. Vì thế, khi nhìn lên
đôi mắt đức Phật, đôi
mắt các vị thánh của tôn
giáo khác, chúng ta có thể nhận
biết tôn giáo nào chủ trương
nội quan, tôn giáo nào chủ trương
ngoại quan.
Trên đảnh đức
Thích Ca có cục thịt nổi cao gọi
là nhục kế (cục thịt đỏ),
để biểu thị cho trí tuệ tuyệt
vời. Theo các kinh Pháp Hoa, Hoa Nghiêm...
trên đảnh đức Phật có
tướng không thể thấy, tướng
ấy bậc Bồ Tát từ Sơ địa
trở lên chỉ thấy được
đôi phần, trừ Phật với Phật
mới thấy trọn vẹn. Tướng ấy
biểu thị cho pháp thân. Vì chúng
sanh không thể thấy nên gọi là
"Vô kiến đảnh tướng".
Chung quanh tượng Phật có
những tia hào quang sáng chiếu để
tiêu biểu ánh sáng trí tuệ
của Phật lúc nào cũng soi sáng
thế gian. Theo trong kinh nói chung quanh đức
Phật luôn luôn có hào quang soi
sáng một tầm. Bởi vì con người
luôn luôn có một lớp nghiệp
bao quanh, nếu nghiệp ác thì hiện
lên vừng hắc ám, chúng sanh trông
thấy kinh sợ, nếu nghiệp thiện thì
hiện ra ánh sáng trong lành, chúng
sanh trông thấy sanh tâm kính mến.
Vì mắt thịt chúng ta quá thô
thiển nên không thể trông thấy
rõ ràng, song nếu tinh tế nhận xét
cũng có thể biết được phần
nào. Như người hiền lành đến
trước chúng ta, nhình thoáng gương
mặt là ta có cảm tình ngay. Nếu
người dữ đến trước chúng
ta, nhìn sơ qua ta tự nhiên nảy sanh
ác cảm liền. Cái linh cảm ấy
không phải căn cứ vào hình
thức, mà nó siêu hình thức.
Thiết thực nhứt là các anh đồ
tể khi vào xóm làng bị chó
theo đuổi sủa không thôi, dù
họ chỉ đi tay không cũng thế.
Cho nên ngày xưa các vị tu hành
đắc đạo, có ai đến
tham học, một phen nhìn qua là các
Ngài biết phước duyên kẻ ấy
mỏng hay dày, rồi tùy căn cơ
giáo hóa. Đức Phật là
con người thuần thiện, tâm thanh tịnh,
trí sáng suốt thì ánh sáng
hào quang bao bọc chung quanh là lẽ đương
nhiên.
Phật giáo Bắc Tông
thường thờ tượng Phật Thích
Ca sơ sanh. Tượng này hình một
hài nhi đứng trên hoa sen, tay mặt
chỉ lên, tay trái chỉ xuống.
Đó là biểu thị một bậc
thánh nhân xuất thế, vừa lọt
lòng mẹ đã có những hành
động siêu phàm. Và câu Ngài
thốt ra lúc ấy là:
Trên trời dưới trời,
Chỉ ta hơn hết;
Tất cả thế gian
Sanh, già, bệnh, chết.
Nghĩa là từ nhơn
gian đến các cõi trời, đối
với vấn đề sanh, già, bệnh,
chết, chỉ có Ngài là người
vượt ra và cứu thoát tất
cả. Song Bắc Tông Phật giáo thường
thường dẫn hai câu đầu thôi,
để nhấn mạnh vào chữ "ta"
ám chỉ pháp thân tuyệt đối,
trên trời dưới đất không
gì bì kịp.
Đây chỉ lược
giải thích vài đặc điểm
trong hình tượng đức Phật
Thích Ca. Mong rằng mỗi khi đến lễ
dưới chân tượng Ngài, mỗi
người đều ý thức được
mình phải làm gì đối với
hình ảnh biểu thị ấy. Sự hữu
ích của việc lễ Phật gốc
ở chỗ nhận được thâm ý,
rồi thể theo đó sống một
cuộc đời cao đẹp như Ngài.
Chân thành cám ơn
anh Nguyễn Quang Trung đã có thiện
tâm đánh máy lại bài viết
nầy.