Con nguoi va 12 Nhan duyen
This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font
Con
người và cấu trúc của 12 Nhân Duyên
Khải
Thiên
Trước khi đi vào tìm hiểu
mối quan hệ biện chứng giữa giáo lý
về Bốn chân lý và Mười hai nhân duyên - một
cấu trúc giáo lý vốn được xem là "nền
tảng" trong toàn bộ hệ thống giáo lý của
Đức Phật, chúng ta cần thiết khảo sát sự
hiện hữu của con người như là quán trọ duy
nhất để Đức Phật trao truyền và giải minh
chân lý cho hàng môn đệ của Ngài. Sự thật
hiển nhiên mà không ai có thể chối từ được
đó là con người là đối tượng thuyết giáo của
Phật. Và con người, dưới đôi mắt tuệ giác của
Phật, không khác gì hơn là sự hiện hữu của
Mười hai Nhân duyên. Cấu trúc khoen xích của Mười
hai Nhân duyên, có thể nói là một định nghĩa
phi thường về con người. Nó không những cắt
nghĩa con người là gì, mà còn giải kiến một
cách đầy đủ về tiến trình hiện hữu của
con người; cố nhiên, tiến trình hiện hữu ấy
không thể chỉ đơn giản được xem như là khởi
đầu từ lúc (con người) được sinh ra và chấm dứt
khi (con người) chết đi.
Ở đây, cần ghi nhận rằng,
thời tính của khoảng thời gian tương tục nối
kết từ quá khứ đến hiện tại và trôi
chảy suốt chiều vị lai chính là sự vận hành của
tư duy phân biệt, nó được hình thành từ tri
giác và các ấn tượng kinh nghiệm của tri giác.
Do đó thời gian trôi chảy một chiều và được
phân đoạn thành quá khứ, hiện tại và vị lai,
cũng như không gian ba chiều dài-rộng-cao, thực
chất chỉ là một sự thật công ước. Vì thế,
nếu lấy sự thật công ước để soi sáng cho
sự thật tuyệt đối là điều không hợp
lý.
Vả lại, quá khứ thì đã trôi
qua, tương lai thì chưa đến, còn hiện tại
thì sinh diệt không ngừng như đốm lửa quay thành
vòng. Và chính "vòng lửa vô thường" đó
đã nói lên cái bản chất giả tạo về sự vận
hành của tri giác. Đây là ý nghĩa của tụng
ngôn:"Cái đã đi không đi, cái chưa đi cũng
không đi. Ngoài cái đã và chưa đi, cái đang đi
cũng không đi" [1]. Cái đã đi thì không đi vì
động tác đi đã kết thúc; cái chưa đi cũng
không đi, vì động tác đi chưa xảy ra; còn cái
đang đi cũng không đi vì động tác của nó bị buộc
chặt vào sự tương quan giữa quá khứ và hiện
tại. "Cái đang đi", do đó, có nghĩa là
hoặc sẽ đi, hoặc đã đi; đã đi và sẽ đi không
thể gọi là đi. Vì động tác của chủ thể
nằm trong giao điểm hoặc là vừa qua hoặc là chưa
cất bước, cho nên "cái đang đi" cũng không
đi. Ỏ đây, đứng trên bình diện của sự thật
công ước, "cái đang đi" thực chất là
hiện thân của "vòng lửa vô thường",
nghĩa là không ngừng sinh diệt [2].
Như thế, tiến trình
hiện hữu của Mười hai Nhân duyên không thể
được xem như là tùy thuộc vào sự phân đoạn nhân
quả theo khuôn định của thời tính và không tính.
Đó là lý do tại sao Mười hai Nhân duyên được
trình bày theo cấu trúc của vòng tròn sinh hóa mà
không phải là đường thẳng tiến hóa. Và sự
chứng ngộ giải thoát của Phật cũng chính là sự
chặt đứt vòng luân hồi sinh tử của Mười hai Nhân
duyên ấy.
Vậy Mười hai Nhân duyên là gì?
Kinh Tương Ưng [3], Đức Phật định nghĩa về Mười hai Nhân duyên hay còn gọi là Duyên khởi (Paticcisamuppàda) như sau:
"Do vô minh (avijja)
duyên hành (sankhara), hành duyên thức (vinãnàna),
thức duyên danh sắc (nàmarùpa), danh sắc duyên
lục nhập (chabhithaàna), lục nhập duyên xúc
(phassa), xúc duyên thọ (vedana), thọ duyên
ái (tanhà), ái duyên thủ (upàdàna), thủ duyên
hữu (bhava), hữu duyên sinh (jàti), sinh duyên lão
tử (jaràmarana) sầu, bi, khổ, ưu, não".
Về ý nghĩa của các danh từ:
1- Vô minh (Ignorance): sự
mê muội và cuồng si của tâm thức, không hiểu
rõ Bốn chân lý và Duyên khởi của hiện
hữu.
2- Hành (Mental Formations): các cấu trúc thuộc hoạt động tạo tác của tâm lý thông qua thân, miệng, ý.
3- Thức (Consciousness): tri
giác - hiện hữu (không thể phân biệt
định thức ở quá khứ hay tương lai vì nó là
dòng vận hành bất tuyệt).
4- Danh sắc (Corporeality and Mentality): danh thuộc về tâm lý, sắc thuộc về vật lý
5- Lục nhập (Six Bases): sự
tương nhập của 6 quan năng ( mắt, tai, mũi,lưỡi,
thân và ý) và 6 trần cảnh (hình thể, âm
thanh, hương vị, mùi vị, xúc và pháp hay sự
hữu).
6- Xúc (Impression): sự giao thoa căn, trần và thức.
7- Thọ (Feeling): cảm thọ (vui, buồn,trung tính).
8- Ái (Craving): sự luyến ái, yêu thích.
9- Thủ (Clinging): sự nắm giữ, bám níu (của tâm, ý, thức).
10- Hữu (Process of Becoming): tiến trình tương duyên để hình thành hiện hữu (pháp).
11- Sinh (Birth): giáng sinh, ra đời, xuất hiện...
12- Lão tử (Old Age and Death): sự già nua và tử biệt (tan hoại).
Như thế Mười hai Nhân
duyên là hiện hữu của con người, đồng thời
cũng là tiến trình hiện hữu của con người
từ sinh - thành - đến hoại - diệt. Mười hai
Nhân duyên là ý nghĩa về sự vận hành của
con người và nó được khởi hành từ vô minh .
Do đó, sự hiện hữu của con người, trước
hết là sự hiện hữu của vô minh, hay con
người được sinh ra từ vô minh. Nó khác đi, vô minh
là nền móng cho toàn bộ Mười hai Nhân duyên, nó
có mặt trong từng mỗi chi phần của hành, thức,
danh sắc...và mỗi chi phần đều mang trong nó
cái bản chất vô minh. Nếu vô luận một chi phần
nào tách khỏi vô minh thì lập tức cả cơ cấu nội
tại của Mười hai Nhân duyên sẽ tan vỡ. Do đó, trong
Mười hai Nhân dyên, một chi phần đoạn diệt có
nghĩa là Mười hai Nhân duyên đoạn diệt. Đây
là nội dung của "ái diệt thì vô minh
diệt". Vì thế Mười hai Nhân duyên sẽ
hiện hành theo con dường tập khởi (lưu
chuyển) và mất đi theo con đường hoàn diệt
(xem phần sau).
Như vậy, không cần phải cật
vấn vô minh từ đâu sinh. Vì lẽ, nếu ngay tại
đây và trong chính xác thân này, con người đi vào
con đường "hoàn diệt" thì sẽ biết
rõ vô minh là gì và nó từ đâu sinh. Ngược lại,
khi con người đang lang thang vô định bởi sự vận
hành và chi phối của vô minh mà hỏi rằng vô minh từ
đâu sinh, như thế là câu hỏi lơ lửng trên mây!
Điều đó chẳng khác nào như bánh xe đang chạy
ở siêu tốc lại có người muốn hỏi rằng bánh xe ấy
có bao nhiêu nan (căm xe). Việc ấy chỉ biết
được khi nào bánh xe dừng lại.
Vô minh thực chất là sự bất
giác, cuồng si của tâm thức đã hiện hữu từ vô
thủy. Từ đó mà con người trải qua nhiều
kiếp sống phải gánh chịu khổ đau như chính lời
thánh ca của Phật đã nói lên sau ngày giác ngộ:
"Lang thang bao kiếp sống, Ta chạy mãi không
dùng, từ bào thai này sang bào thai khác..."
(Pháp cú,153-154).
Nương tự vào vô minh nên
hành (mental formations) hay ý lực tạo tác của tâm
thức sinh khởi và tác dụng của ý lực tạo tác
này đã chuyển sinh thành thức năng (consciousness)
hay tác năng của ý thức, tức tri giác - hiện
hữu. Thức năng này cũng gọi là
Kiết-sinh-thức (Gandhabha) hay ý niệm tối
sơ trong sự hình thành của một thai nhi. Theo lời
Đức Phật dạy [4], một thai nhi chỉ thành tựu khi và
chỉ khi hội đủ ba điều kiện:
1- Cha mẹ có giao hợp;
2- Người mẹ trong thời gian thụ thai;
3- Phải có mặt Kiết sinh thức.
Do đó, thức năng ở đây chỉ
là ý niệm tối sơ đi vào bào thai để
bào thai thực sự trở thành một sinh thể. Và khi
một sinh thể (thai nhi) hình thành, ngay ở đó, nó
là sự kết hợp của danh và sắc (corporeality and
mentality), tức là có mặt một sự sống (đầy đủ tâm
lý và vật lý).
Để phát triển sự sống
ấy phải tương nhập, cấu kết giữa mạng căn (6
quan năng) với trần cảnh (6 trần cảnh), sự tương
nhập này là Lục nhập (six bases). Trong Lục nhập luôn
luôn có sự giao thoa giữa căn, trần và thức nên
gọi là Xúc (impression). Và từ Xúc - giao
tiếp, đương nhiên sinh thể ấy phải nhận
được Cảm thọ (feeling - khổ, lạc, hoặc không
khổ không lạc). Rồi từ Cảm thọ, phát sinh tâm
yêu thích, luyến ái (craving). Có luyến ái là
có nắm giữ, ý niệm mong muốn duy trì
(clinging) cái tôi thích, tôi yêu. Chính Ái và Thủ
là động lực để duy trì sự hữu và tạo nên
tiến trình hiện hữu (process of becoming). Và
cuối cùng, trên tiến trình hiện hữu đó sẽ
có sự sinh ra, già nua, tử biệt, sầu, bi, khổ,ưu,
não.
Trên đây là phần trình bày
về Mười hai Nhân duyên qua tiến trình của
một sinh mạng, và đặc biệt chú trọng
đến thời điểm sinh thành của một sinh mạng
con người. Tấn nhiên, không phải là sau khi một con
người được sinh ra thì Mười hai Nhân duyên không
còn nữa hoặc sẽ thay đổi sang một cấu trúc khác,
mà tiến trình Mười hai Nhân duyên ấy sẽ ngự
trị trong vô luận một sinh mạng nào mãi cho đến
khi sinh mạng ấy thành Phật, nghĩa là chấm dứt luân
hồi sinh tử.
Có một điều cần lưu
ý rằng, Thức năng (conciousness) trong lúc sinh
thành thì được gọi là Kiết sinh thức
(gandhabha) hay ý niệm tối sơ trong một ý
nghĩa rất giới hạn. Vì lẽ, khi gọi là
"ý niệm tối sơ" nghĩa là nó đã bị
quy ước vào khuôn định của thời gian vật lý -
tức là có điểm khởi đầu, mà có điểm khởi
đầu hẳn nhiên là phải có điểm kết thúc.
Như thế, khi thân vật lý tan rã hay chết
đi, thì ý niệm tối sơ ấy cũng biến mất
dòng luân lưu của nó ư? Điều này không thể
xảy ra. Do đó, cái mà được gọi là "ý
niệm tối sơ", chỉ được áp dụng cho một
khái niệm tương đối và mang tính cách công
ước.
Thực ra, khi mạng căng chấm
dứt (chết), thân vật lý sẽ tan hoại, còn
Thức năng vẫn tồn tại, nhưng nó sẽ được gọi
là Nghiệp thức, nghiệp này có công năng dẫn
khởi sự tái sinh. Vì thế, tùy theo thời điểm
mà tên gọi của thức thay đổi, còn tính chất
của nó thì không thay đổi.
Hơn nữa, sự hữu nếu có
hình tướng đương nhiên sẽ có sự biến đổi và
mất đi. Ngược lại, cái không có hình tướng, không
có diện mạo, không mang tính chất vật lý thì
lấy gì để gọi là có biến đổi và mất
đi? Tất nhiên là cái vô hình không có nghĩa là
không hiện hữu, như hư không chẳng hạn. Tuy
nhiên, Thức căn không phải là cái thường tại, mà
nó là hiện thân của tiến trình sinh diệt
tương tục và mang tính chất ảo ảnh như "vòng
lửa vô thường". Nhưng sự sinh diệt của Thức
(thuộc tâm lý) không giống như sự sinh diệt
của Thân căn (thuộc vật lý), vì thế nó sẽ
được đề cập trên một bình diện khác.
Một điểm khác nữa cũng
cần bàn đến, đó là khi định nghĩa Thức là Tri
giác - Hiện hữu, nghĩa là đối tượng của tri
giác phải là một sự hữu hay một vật thể xuất
hiện trong một hạn kỳ ngắn nhất. Chính vì vậy
Thức không thể là một loại tri giác ở quá khứ
hoặc tương lai, mà ngược lại nó luôn luôn là tri
giác - hiện hữu; nghĩa là Thức và đối tượng
của nó luôn luôn đồng thời có mặt ở hiện tại,
dù là hiện tại công ước đơn thuần. Do đó,
một thể khi được xem là đới tượng của tri
giác, nó sẽ được nhìn dưới lăng kính vô thường;
tức là sự hiện diện của nó sẽ diễn ra trong
một chu kỳ (circle of life) và được giới hạn bởi hai
điểm sinh và diệt.
Thông thường, Phật giáo qua quan điểm nhân sinh và vũ trụ, hiện tượng giới được nhìn bởi ba chu kỳ:
1- Chu kỳ suy nghiệm: Chu
kỳ này được xem là chu kỳ lớn như sự thành -
hoại của vũ trụ. Nó vượt ngoài khả năng tri
nhận của con người, vì vậy hiện tượng
thành, trụ và hoại, diệt của nó chỉ có
thể đạc bằng suy luận. Chu kỳ này được
biểu thị bằng vòng tròn lớn nhất trong ba
vòng tròn đồng tâm.
2- Chu kỳ thường
nghiệm: Chu kỳ sinh diệt của đời sống con
người; nó được giới hạn bởi hai đầu sinh và
tử. Chu kỳ này dù được gọi là chu kỳ
thường nghiệm - nghĩa là con người có
tthể nhận được một cách khái quát tri nhận
được, nhưng do công ước của thời gian có quá
khứ, hiện tại và vị lai trong một đời
người, nên nó không phải là đối tượng của tri
giác. Chu kỳ này được biểu hiện bằng
vòng tròn lớn thứ hai trong ba vòng tròn đồng
tâm.
3- Chu kỳ siêu nghiệm:
Chu kỳ này là chu kỳ nhỏ nhất của sự sinh
diệt, thuật ngữ gọi là (chu kỳ) sát na
(ksana). Chính sự sinh diệt của sát na mới
đầy đủ khả năng để biểu đạt tính vô
thường một cách rõ ràng nhất. Vì sự sinh ra và
biến mất của một vật thể trong sát na chỉ
diễn ra trong chớp nhoáng, tích tắc - nếu nói
theo ý niệm thông thường. Do đó, vật
thể hiện hữu trong sát na chính là đối
tượng của tri giác. Và đây là lý do tại sao
định nghĩa Thức (Vinãnàna) là tri giác -
hiện hữu. Vì thế chu kỳ siêu nghiệm -
hay sát na - này được biểu thị bằng vòng
tròn nhỏ nhất trong ba vòng tròn đồng tâm.
Như thế, đối tượng của
tri giác sẽ là một sự hữu, mà sự hữu đó trên
không gian được phân tích đến độ không còn
phân tích được, trong thời gian cũng được phân
tích đến độ không còn phân tích được; và sự
sinh diệt của sự hữu đó có thể xem là đồng
nhất với sự sinh diệt của sát na đồng thời với
nó.
Tuy nhiên, theo quan diểm
của Nhất Thiết Hữu bộ và Kinh Lượng bộ [6], một
sự hữu hay vật thể sẽ không chuyển động,
tức là không có tác dụng trong một sát na. Bởi lẽ,
một vật thể nếu chuyển động có nghĩa là
nó sinh ở chỗ này và mất đi ở chỗ khác. Do
đó, chu kỳ sinh diệt của một vật thể
chuyển động tối thiểu là hai sát na, một sát
na hiện khởi và một sát na sinh diệt. Và như
thế, sự sinh diệt nối tiếp đó sẽ đánh
mất khả năng tương tục của một vật thể; và
một vật thể, nếu không có khả năng tương
tục có nghĩa là không thể làm đối tượng cho
tri giác, và không có tác dụng nhân quả.
Từ đó cần ghi nhận rằng tri
giá - hiện hữu là sự nhận thức đối với
hiện hữu được nhìn từ tổng tướng mà không
phải là tự tướng.Một hiện hữu được nhìn từ
tổng tướng là được nhìn bởi ý thức phân
biệt; ở đó, một hiện hữu hàm chứa trong nó
cả một quá trình hiện hữu. Nghĩa là nó được
thừa nhận cả một quá trình từ sinh đến hoại
diệt theo khuôn định vị của thời gian qua khứ,
hiện tại, vị lai và không gian dài, rộng, cao;
một thứ hiện hữu mà Đức Phật dạy là có sinh -
lão - bệnh - tử; có thành - trụ - hoại - không,
và có sinh - trụ - dị - diệt, v.v...
Chúng ta biết rằng khi Phật
dạy về Bốn đế và Mười hai Nhân duyên là
dạy cho con người chứ không phải là cho bậc thánh
trí. Do đó, hẳn nhiên là giáo trí đó phải thích
hợp với tri thức thường nghiệm của con người và
được dùng bởi ngôn ngữ thông tục. và do đó, nhận
thức thường nghiệm đương nhiên là chứng lý
tối thượng của con người.
Nhưng cũng phải lưu ý
rằng, những gì được phân tích, suy luận bởi tri
giác của chúng ta chỉ là chân lý công ước
(conventional truth), mà chân lý công ước hay chân
lý của tri thức thường nghiệm thì chỉ có
ý nghĩa tương đối chứ không phải là cảnh giới
tự chứng của Phật hay chân lý tuyệt đối. Vì
rằng, chân lý tuyệt đối (absolute truth) là
chân lý bất khả thuyết bằng ngôn ngữ.
Do đó, không thể dùng tri
thức thường nghiệm để nhận thức chân lý
của Đức Phật hay giải minh những gì vượt ngoài khả
năng của tri thức thường nghiệm. Điều đó
chẳng khác gì lão ăn mày lam lũ bên vệ đường
lại khua môi diễn tả thế giới lộng lẫy, nguy nga,
huy hoàng, tráng lệ ở cung đình của các bậc
quân vương.
Hơn thế nữa, qua cách
trình bày về Mười hai Nhân duyên, ta có thể
thấy rõ cái gọi là "khí chất" của con
người cũng như của tri thức con người thực chất
được trình bày bởi hai cơ cấu:
1- Cơ cấu di truyền bẩm
sinh (Tập khí): Nguồn năng lực của sự hiểu
biết, nhận thức chính thân thể này thực
ra không gì khác hơn là Xúc (thứ 6 trong 12 nhân
duyên); vì ở Xúc bao gồm các mặt giao thoa giữa
căn, trần và thức. Nhưng Xúc, năng lực khả
thể của nó lại phụ thuộc vào Lục nhập (thứ
5 trong 12 Nhân duyên), tức là tùy thuộc vào hình
hài bẩm sinh bằng xương bằng thịt này. Rời cái
thân bằng xương thịt này lại tùy thuộc vào gene
di truyền (cộng nghiệp) từ cha, từ mẹ, và
thêm vào đó là cái ý niệm tối sơ
(Kiết sinh thức) vốn đã chứa đựng một tập
khí hành nghiệp thâm căn từ đời sống quá
khứ của những cá thể riêng biệt. Một cơ
cấu di truyền nội tại như thế hẳn là
không hoàn thiện và không hề có cái
gọi là thể chất uyên nguyên, đều
động đời sống của con người; trừ khi cái cơ
cấu danh sắc - tâm và vật lý này được thay
đổi một cách hoàn toàn; nghĩa là không còn bị
chi phối bởi Hành (thú 2 trong 12 Nhân duyên) hay
cái Tập khí di truyền nối kết của mỗi
sinh mệnh cá thể.
2- Cơ cấu di truyền xã
hội (Huân tập): Con người sau khi được sinh ra,
mỗi cá thể tiếp tục bị chi phối bởi
phong tục, tập quán, văn hóa, văn minh của xã
hội, gia đình nơi mà cá thể ấy chào đời.
Sự ảnh hưởng đó dầu không phải làm nên căn
tính của con người, nhưng nó là yếu tố góp
phần xây dựng cho cá thể ấy một tánh hạnh
(behaviour), một lối sống (hành nghiệp) trong
một xã hội nhất định.
Đây chính là hai cơ cấu di
truyền mà vô luận một cá thể nào cũng đêu
phải tùy thuộc vào đó. Và tri giác của con người
khi đã (mặc nhiên) bị đóng khung vào bởi hai cơ
cấu này thì làm sao có thể vươn đến hay
nắm bắt chân lý như thật tuyệt đối? Do đó,
những điều Phât dạy cho chúng sinh được Ngài
tuyên bố rằng đó chỉ là nắm lá trong lòng bàn tay
chứ không phải lá trong rừng. Và nắm lá trong tay
Phật, đó là những gì khả dĩ trao truyền cho
những chúng sinh được sinh ra từ hai cơ cấu di
truyền bất toàn này.
Trên đây là những nét cơ
bản về Mười hai Nhân duyên được phân tích theo
tiến trình hiện hữu, theo chiều lưu
chuyển (tức chiều sinh khởi của thế giới
luân hồi, sinh tử, khổ đau). Giờ đây chúng ta đi
vào phần kết, tức Mười hai Nhân duyên, theo
chiều hoàn diệt, chiều đoạn diệt sinh
khởi của thế giới luân hồi, sinh tử, khổ
đau...và đưa đến giác ngộ giải thoát. Con
đường hoàn diệt đó được Đức Phật định
nghĩa như sau:
"Do đoạn
diệt tham ái, vô minh một cách hoàn toàn nên
hành diệt, do hành diệt nên thức diệt,
do thức diệt nên danh sắc diệt, do danh sắc
diệt nên lục nhập diệt,do lục nhập
diệt nên xúc diệt, do xúc diệt nên
thọ diệt, do thọ diệt nên ái
diệt, do ái diệt nên thủ diệt, do thủ
diệt nên hữu diệt, do hữu diệt nên
sinh diệt, do sinh diệt nên lão, tử, sầu,
bi, khổ, ưu, não diệt" (Tương Ưng III)
[7]
Và con đường (hoàn diệt)
dẫn đến thoát ly sinh tử này, theo ngài
Nàgàrjuna (Long Thọ), Đức Phật đã dùng đến
chân lý công ước (tục đế) như là con
thuyền đưa người sang sông (chân đế). Và
con đường ấy được định hướng từ sự diệt
trừ cội nguồn của Tham ái (tanhà), nghĩa là bắt
đầu từ sự đoạn trừ ái dục; khi Ái, Thủ được
đoạn diệt thì mười hai khoen xích nhân duyên
của thế giới sinh tử luân hồi tan rã, đó là
ý nghĩa của "Ái diệt là Niết
bàn". [8]
Từ những chi tiết trên, ta
thấy rằng con người là một sinh thể vừa hữu hạn
vừa vô hạn. Cái hữu hạn là thân thể vả sự
hiểu biết thường nghiệm của con người.
Vì con người luôn luôn bị buộc chặt vào vô minh,
nghiã là nó bao giờ cũng được nhìn nhận như một
sinh thể trong không gian và thời gian hữu tận, và
phải bị chi phối bởi sanh, lão, bệnh , tử; bởi
đói, khát, nóng, lạnh... Do đó con người không
thể hiểu biết được Niết bàn hay cảnh
giới của chư Phật bởi cái tri thức vô lậu được
vận hành trên chiếc thân héo hắt và hạn cuộc
này. Tuy nhiên, con ngưòi cũng là chủ nhân của cái
vô hạn, đó chính là Phật tính toàn năng. Và tất
nhiên, con người chỉ có thể đạt đến sự
toàn năng đó khi nào đã buôn bỏ mọi ý
niệm về Ái, Thủ, Hữu... tức là đã đi vào
một đời sống toàn bích, thanh tịnh và không bản
ngã.
Khải Thiên
Ghi chú:
[1] Trung Quán luận, Chương II
[2] Nếu còn sinh và diệt thì lại rơi vào phạm trù thời gian
[3] Tương Ưng II, HT. Minh Châu, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, 1993, tr10
[4] Kinh Majjhima NIkàyà I, HT. Minh Châu dịch
[5] Sự sống của con người không thể thiếu một trong hai điều kiện tâm lý và vật lý.
[6] Xem: Triết học về Tánh Không, Tuệ Sĩ, An Tiêm xb, Sài Gòn 1970.
[7] Tương Ưng II, HT. Minh Châu, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam,, 1993, tr10.
[8] Kinh Suttanipattà, Tiểu Bộ kinh, chương
"Con đường đến bờ bên kia". Đức
Phật dạy thanh niên Upasiva: "Ngày đêm con
nhận thấy, đoạn dục, ly nghi ngờ, ái diệt là
Niết bàn". (Sn-205)
Source: LotusNet Production , http://www.lotuspro.net
[ Trở về trang Thư Mục ]