Tu De
This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font
Thông Điệp "Catvàriaryasatyàni"
Tia Nắng Đầu Tiên Trong Lịch Sử Triết Học Và
Tôn Giáo
Thích
Tâm Thiện
Bức thông điệp
đó là "Tứ Diệu đế"
(Catvàriaryasatyàni), Bốn Sự thật (The truth), bốn
Chân lý về con người và sự hiện hữu của
con người. Nó cũng là con đường biện chứng
thực tại mà qua đó con người có thể vươn
đến một đời sống hạnh phúc chân thực ngay tại
cuộc đời này. Đây là pháp thoại đầu tiên được
Đức Phật chuyển pháp luân hóa độ năm anh em
tôn giả Kiều Trần Như (Kondanna) tại vườn Nai
(Bénarès) sau khi thành đạo.
Theo kinh Chuyển Pháp Luân (Dhammacakkappa-vattana-sutta), nội dung của Tứ đế được ghi lại, đại khái như vầy :
"... Này
các Tỳ kheo ! Sự sinh thành, già nua, bệnh đau
và tử biệt là khổ, xa người mình yêu, gần
người mình ghét là khổ; cầu mong không được
là khổ, năm uẩn (aggregates of the existence) hoại
diệt, bất toại là khổ. Như vậy là Khổ thánh
đế".
"Lại nữa,
này các Tỳ kheo ! Tâm lý nuối tiếc, khát
vọng và chấp thủ là con đường đưa đến
khổ đau, luân hồi tái sinh, nơi nào có mặt tham
ái là có chấp thủ, ham muốn, ước vọng, mong
cầu..., như vậy là Khổ tập thánh đế".
"Lại nữa,
này các Tỳ kheo ! Xa lìa, đoạn trừ tham ái, chấp
thủ, ước vọng... mọi tâm lý dục
vọng (nói trên) là giải thoát, an lạc như
vậy là Diệt thánh đế".
"Lại nữa,
này các Tỳ Kheo ! Tám chi phần chánh đạo, chánh
kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh
nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh
niệm, chánh định là con đường đưa đến
diệt khổ; tức là Đạo Thánh Đế".
Như vậy nội dung của Tứ Đế là :
- Sự thật về khổ đau (Truth of the suffering).
- Sự thật về nguyên nhân của khổ đau (Truth of the cause).
- Sự thật về chấm dứt khổ đau (Truth of the extinction).
- Sự thật về con đường đưa đến chấm dứt khổ đau (Truth of path).
Kinh Sa Môn Quả
(Samannaphalasuttanta), Trường Bộ, Đức Phật dạy
về kinh nghiệm giác ngộ của Ngài qua phương
pháp Tứ đế như sau :
"... Với
cái tâm an định, trong sạch, linh mẫn, điều
chế, xả hết nghiệp ác, nhu nhuận, tùy
ứng, kiên cố, không nao núng, thầy Tỳ kheo phát
tâm diệt trừ phiền não. Thầy biết
đúng như thực (yathabhutam): "Đây là
khổ"; "Đây là nguyên nhân của
khổ"; "Đây là sự diệt khổ";
"Đây là con đường đưa đến diệt
trừ khổ". Thầy biết đúng như thực:
"Đây là phiền não"; "Đây là
nguyên nhân của phiền não"; "Đây là
sự diệt phiền não" và "Đây là
con đường đưa đến sự diệt trừ
phiền não". Biết như vậy, thấy như
vậy, tâm thầy được giải thoát các phiền
não lậu hoặc của dục ái (karma), của hữu ái
(bhava), của vô minh (avijja) và được trí tuệ
giải thoát. Thầy Tỳ kheo biết: "Nghiệp
tái sinh đã xả trừ, phạm hạnh đã tròn,
việc gì phải làm nay đã làm xong, sau
kiếp này không còn thọ thân nào
khác". (With his heart thus serene, made pure,
translucent, cultured, devoid of evil, supple, ready to
act, firm, and imperturbale, he directs and bends down to
the knowledge of the destruction of the defilements
(àsavà). He knows as it: "This is pain"...
"This is the origin of pain"... "This is
the cessation of pain"... "This is the path
that leads to assation of pain "... To him, thus
knowing, thus seeing, the heart is set free from the
defilement of lusts (kàrma)... of existence (bhàva)...
of ignorance (avijjà)... In him, thus set free, there
arises the knowledge of his emancipation, and he knows:
"Rebirth has been destroyed. The higher life has
been fulfilled. What had to be done has been
accomplished. After this present life there will be no
beyond !"). (Samannaphala Sutta - Digha Nikaya).
Trên đây là nội
dung của Tứ thánh đế. Giờ đây chúng ta đi vào
nghiên cứu Tứ đế qua lăng kính triết
học. Có một điều cần ghi nhận rằng: nói
đến triết học Tứ đế, không có nghĩa
là đưa giáo lý này từ một con đường tu tập
vào một hệ thống của luận lý, mà ở đây,
từ cơ sở triết học, khảo cứu tính biện
chứng của Tứ đế, thông qua khuynh hướng tư duy
và hành động trong đời sống tâm lý cũng như
vật lý của con người.
I.Tiền đề triết học của Tứ đế
Như đã trình bày
(ở phần trích dẫn), thông điệp của Tứ đế
hẳn là một giai trình mà ở đó bao gồm cả hai mặt
nhận thức và hành động. Do vậy con đường tu tập
Tứ đế không thể chỉ xét qua góc độ nhận
thức luận (théorie de la connaissance - gnoséologic) mà
vấn đề là mô thức biện chứng (dialectique)
của nó.
Đức Phật trong
suốt quá trình đi tìm con đường giải thoát, những
kinh nghiệm khổ đau về con người và cuộc
đời là những gì mà tự thân đức Phật đã trải qua
và kinh nghiệm một cách sâu sắc. Do đó, pháp
thoại Tứ đế được xem như là một quá trình
biện chứng thực tại (dialectical reality) ngay trong
đời sống nội tâm của Đức Phật. Và cái đỉnh cao
tận cùng của con đường ấy được Đức Phật đồ
giải (map-out) qua dạng thức của Tứ đế trên cơ
sở tương quan nhân quả sinh vật (biological causation),
và đây chính là sự thăng chứng nội tại (inner
experience) mà Đức Phật đã đi qua. Vì thế nó
không phải là mẫu thức lý tưởng (paradeigma),
cũng không phải là bản sao chép (mimesis) từ những
ý niệm; vì tự thân nó không hề có cái
ngã thể (ego) độc lập; nó là sự kiến
chiếu như thực, là cái thấy như thực
(yathabhutam) trong dòng hiện hữu (dharana).
Từ nội dung thông
điệp này, Tứ đế được Đức Phật giải minh
theo một lộ trình nhân quả tương quan thông qua bốn
tiền đề triết học cơ bản, đó là :
1. Tri nhận thực tại (Khổ thánh đế).
2. Sự chuyển hướng tư duy (Tập thánh đế).
3. Sự chuyển hướng hai chiều (Diệt thánh đế).
4. Giai trình tư duy (Đạo thánh đế).
1) Tri nhận thực tại (Recognition of reality)
Trước hết Đức
Phật dạy Khổ thánh đế (Dukha-àryasatya). Ở
đây khổ đau là một thực tại như thực (truth of the
suffering) đối với con người. Thánh đế (The
truth) là một chân lý khách quan - hiện thực.
Khổ, hay hình thái của sự bất an là một kết quả
của hàng loạt nhân duyên được tạo tác từ tâm
thức. Như vậy, tri nhận thực tại là một cách trực
tiếp đi vào soi sáng mọi hình thái khổ đau
của con người. Nếu như logic thuần lý đi từ
bước thấp nhất của tư duy - cảm giác cho đến
khả thể tư duy một cách tiệm tiến, thì
sự tri nhận thực tại là một suy thức năng động đi
thẳng vào bản chất của hiện hữu, dù rằng đó
là hiện hữu của ý niệm (idea). Đây là
xung lực của tri kiến như thực, một năng lực
đánh thức con người đi ra khỏi giấc mộng u
huyền và trực tiếp đối diện với những
thăng trầm khổ đau ngay nơi tâm thức của chính
mình; tại đây, qua lăng kính của "như thị - tri
kiến", sự thật được nhìn nhận như là
chính nó mà không hề có vô luận một bóng mờ
nào của sự duy lý. Tuy nhiên, để thấu
triết cái căn nguyên của khổ đau, con người
không thể dừng lại ở sự thật của khổ đau hay
quay mặt chạy trốn, mà phải đi vào soi sáng cái bản
chất nội tại của nó.
2) Sự chuyển hướng tư duy (Change of thinking)
Sau khi tri nhận sâu
sắc về khổ đau như một sự thật đang là, Đức
Phật dạy tiếp Tập thánh đế (Samudaya-àryasatya),
tức là đi tìm nguồn gốc của khổ đau.
Thông thường, đối
với khổ đau, người ta thường có xu hướng đi tìm
một sự bình an bên ngoài khổ đau hay là đi ra khỏi
cái khổ đau hiện hữu. Lối tìm kiếm này đưa
con người về một trạng thái vọng tưởng,
chạy trốn thực tại hoặc ẩn náu nơi một trú xứ hão
huyền mà căn nguyên khổ đau vẫn cứ bám chặt
trong tiềm thức. Do đó, Tập thánh đế được
gọi là một sự chuyển hướng tư duy. Bởi lẽ,
thay vì tìm cách đi ra khỏi cái khổ đau hiện
thực theo thói quen tìm kiếm sự bình an của con
người, Tập đế đề nghị tư duy quay về
tìm kiếm cái nguyên nhân của khổ đau (truth of
the cause); và cái nguyên nhân đó đã được Đức
Phật xác định một cách rõ ràng đó là tham ái
(tanhà) và chấp thủ (upadàna), hay nói một cách phổ
thông là Tham (greed) Sân (hatred) và Si (ignorance).
Ở đây, cái mấu chốt của khổ đau là do mọi
hành vi tâm lý của con người được xây dựng
trên nền tảng của tự ngã (ego); rồi từ nơi tự
ngã tham lam, sân hận và si mê trỗi dậy tạo
thành vòng luân hồi trầm luân. Cố nhiên, để đi
ra khỏi vòng trầm luân đó tất yếu phải loại
trừ mọi hình thái của tự ngã như cái tôi (I),
cái của tôi (mine), cái tự ngã của tôi (myself). Quá
trình loại trừ này được đề cập ở phần thứ
ba, tiếp theo.
3) Sự chuyển hướng hai chiều (Change of duality)
Khi nhận ra rằng
khổ đau xuất sinh từ suy thức hữu ngã, nên con
người lại có xu hướng loại trừ cái hữu (existence)
để đi tìm cái vô (emptiness) rỗng tuếch,
mà thuật ngữ Phật học thường dùng khái niệm
hoặc hữu hoặc vô, tất cả đều rơi vào biên
kiến (ditthi). Vì thế ở đây Diệt đế
(Nirodha-àryasatya) sẽ được khảo sát theo một
tiến trình chuyển hướng hai chiều (lưu
chuyển và hoàn diệt). Trước hết, nếu
hiểu Diệt đế là chân lý của sự tận
diệt (truth of extinction) thì cái cần phải tận
diệt ở đây là cái sở hữu tự ngã, nó được
phô diễn qua mọi hình thái của tham, sân và si.
Trong khi chiều ngược lại của nó (tức không tham,
không sân, và không si) chính là sự sinh khởi tri
giác thực tại - giải thoát, nó là mục đích cứu
cánh tối hậu (upmost reality) hay là cái tâm thể
tròn đầy vốn toàn năng (omnipotent), toàn trí
(omniscient) và luôn luôn chiếu diệu ở khắp
mọi nơi (omnipresent). Cái tâm thể viên mãn
ấy là Phật tính vĩnh hằng. Vì ở đó là một trạng
thái bản nguyên phi vô phi hữu, diệc vô diệc
hữu (Reductio Ad Absurdum - Middle Treatise); đó chính
là thể cách của sự toàn tri (giác ngộ) - một
cái nhìn chiếu diệu vào hiện hữu (an
illuminating view of things) và siêu việt mọi
trạng thái dị đồng (various grades of diversity).
Nếu không có chiều sinh khởi ngược lại như
thế, thì sự tận diệt sẽ trở nên một
chuỗi dài của hư vô không tận. Do đó, sự
chuyển hướng hai chiều này sẽ là một quá
trình hiển lộ Niết bàn ngay tại cuộc đời
này và con người này, mà không phải là ở một cõi
u huyền xa xăm nào khác. Có thể hình dung
Diệt đế, theo các hệ tư tưởng Đại
thừa, như là cách ngôn nổi tiếng của kinh
Niết Bàn: "Muốn đến Niết bàn hãy đi
vào đường sinh tử" hay "Phật pháp bất ly
thế gian giác". Như vậy, Diệt đế là
Niết bàn, mà Niết bàn thì chỉ hiện hữu
khi và chỉ khi nào siêu việt nhị nguyên
(non-dualism), thể nhập thực tại như thực vốn
không bản ngã.
4) Giai trình tư duy (Process of thinking)
Muốn đạt đến
Diệt đế hay Niết bàn (Nirvàna), con người
cần phải đi qua một giai trình tư duy và hành động
mà Đức Phật gọi là Đạo đế
(Mànga-àryasatya), tức là con đường đưa đến
Niết bàn - sự tận diệt Tham, Sân và Si. Ở
đây, mô thức tu tập được Đức Phật dạy rõ qua
Bát thánh đạo phần (Ariyàtthangikamagga), bao gồm:
Chánh tri kiến (Sammà-ditthi)
Chánh tư duy (Sammà-sankappa)
Chánh ngữ (Sammà-vàcà)
Chánh nghiệp (Sammà-kammanta)
Chánh mạng (Sammà-àjivà)
Chánh tinh tấn (Sammà-vàyàma)
Chánh niệm (Sammà-sati)
Chánh định (Sammà-samàdhi)
Hay nói chung bao
gồm: Giới (Moral formation), Định (Concentration) và
Tuệ (Formation of the wisdom), tức Tam vô lậu
học.
Như thế, từ
các tiền đề trên, mỗi con người cần
phải nỗ lực tri nhận và kinh nghiệm về sự
thật đau hay hạnh phúc của chính mình. Giác ngộ
thực chất không gì khác hơn là một tiến trình
đi từ tri nhận thực tại, chuyển hướng tư duy từ
vọng tưởng sai lầm đến tri kiến tuệ
giác như thực. Thông qua Bát thánh đạo phần, con
người cần thiết được đào luyện bởi một
giai trình tư duy của chính nó để vươn đến
trí tuệ. Ở đây, điều quan yếu là
tiến trình thanh lọc (trạch pháp) tư duy,
để từ vọng thức hiển lộ chơn thức, từ
cái hữu hạn đi đến cái vô hạn. Nhưng trong
suốt quá trình loại suy đó cho đến khi con
người đạt được một sự toàn tri cao nhất, thì cái
"sinh thức hiện hữu" hay cái tâm thể
bao la mênh mông bất sinh, bất diệt này vẫn là
nền tảng của thực tại giải thoát. Do đó, giai
trình tư duy sẽ đưa con người từ sinh địa hữu hạn
vươn đến vô biên, rồi từ vô biên trở lại với
cuộc sống thường nghiệm sinh hữu này. Vì thế
gọi nó là một sự chuyển hướng hai chiều
trên cùng một thực tại bao gồm cả hai mặt công ước
và tuyệt đối. Tiến trình này được gọi
là nội chứng tự thân (individual inner experience) vốn
mang theo một giá trị miên trường. Đây cũng là nội
dung của bến bờ chân hạnh phúc mà Đức Phật -
ngay thời thuyết pháp đầu tiên - Ngài đã
truyền trao cho con người để "kiến
lập nhân gian tịnh độ". Từ đây, chúng ta đi
vào khảo sát cấu trúc biện chứng thực tại thông
qua nội dung thông điệp của Tứ thánh đế.
Hẳn nhiên, ở góc độ biện chứng, Tứ đế sẽ
không được xem là khuôn mẫu triết lý, mà
nó biểu thị cho cơ cấu thuyên thích nội tại
(implicit hermentical structure), một diễn trình của tri
thức về hiện hữu (dharma) hay thực tại tuệ
giác.
II. Biện chứng Tứ đế
Nếu như tính
biện chứng (dialectical) được xem như qui trình
tương tác giữa lý tưởng và thực tại, giữa
ý thức và hành động, giữa luận lý và thực
tiễn, thì tính biện chứng Tứ đế là một
tiến trình điều hướng tư duy một cách năng
động tối ưu, nhằm phấn khích mỗi tự thể tri
kiến vươn lên đỉnh cao của tuệ giác như
thực đối với hiện hữu (to their appearances as they
really are), siêu việt mọi biên độ hữu hạn,
phủ dẫm mọi định kiến hư ảo và mở ra một
cảnh giới của tự do trong dòng tương tục của tâm -
tức làm cho sinh khởi năng lực của trí tuệ vô
biên ngay trong những cái hữu biên, hạn cuộc. Do vậy,
biện chứng Tứ đế được xem như là một năng
thức hướng thượng bao quát cả hữu biên và vô biên
trên căn bản của dòng sinh thức hiện hữu
"hữu tận mà vô tận" này. Từ đó, ánh sáng
tuệ giác sẽ soi sáng mọi góc cạnh bí mật
của dòng đời, mà kẻ trí giả với logic tư duy hữu
ngã không làm sao thể nghiệm được. Năng
thức hướng thượng, đó là "khát vọng giác
ngộ", một dòng động mạch tâm linh thúc giục con
người tiến về phía trước biên giới của nhị
nguyên, mở toang mọi bí ẩn của khổ đau và sự
hiện hữu của chính con người, nó được định
danh là "Tập đế" hay "12 nhân
duyên"; và con đường soi sáng "Tập
đế" hay "12 nhân duyên" chính là
"Đạo đế". Do vậy, tính biện chứng
Tứ đế là nền tảng của cấu trúc thực
nghiệm. Ở đây, biện chứng Tứ đế bao
gồm một cái nhìn tổng thể, mối tương duyên của
các phạm trù và bán phạm trù, qui trình logic tri
kiến, thể thức của hiện hữu, và thể
tính thường trú của hiện hữu. Để cụ
thể hơn, cần thiết đi vào soi sáng năm bước
biện chứng của Tứ đế như sau :
1. Cái nhìn tổng thể
Mọi suy tưởng
trên căn bản của các phạm trù về sự hữu,
trước hết phải được soi sáng ngay trên cái sinh
thể hiện hành. Đức Phật, trong kinh Rohitarsa
tuyên thị rằng :
"Trong chính
cái xác thân dài một trượng này, cùng với tri
giác tư tưởng, Như Lai tuyên bố thế gian,
nguồn gốc của thế gian, sự chấm dứt thế
gian và con đường dẫn đến sự chấm dứt
thế gian". (In this very one - fathom long
body, along with its perceptions and thoughts, I proclaim
the world, the origin of the world the cessation of the
world, and the path leading to the cessation of the
wordl" - Rohitarsa Sutta).
Ở đây, chân
lý Tứ đế bao phủ đời sống con người qua
các mặt thiện và bất thiện, chân đế và
tục đế. Mặt khác, cái nhìn tổng thể là cái
nhìn bao quát cái cấu trúc của sự hữu, trong đó
nhân duyên và quả là mối liên hệ mang tính phổ
biến khách quan. Mọi hiện hữu trên cuộc
đời này, con người này, thế giới này đều
được qui định bởi định luật nhân quả. Do đó,
thấy được nhân quả của một sự thể tức thấy
được hai mặt của một vấn đề. Tất nhiên, nhân
quả ở đây chỉ được dùng trên bình diện chân
lý công ước (conventional truth); nghĩa là nó chỉ
mang chức năng định hướng chứ không phải là mô
tả.
2. Sự liên hệ giữa các phạm trù
Tứ đế, ở một
phương diện nào đó đã nói lên mối tương quan
nhân quả (relative causation), nhưng sự tương quan
trong nhân quả chính là sự tương quan Duyên khởi
(paticcasamùppàda), mà định lý tổng quan của
Duyên khởi thì bảo rằng :
"Do A hiện hữu nên B hiện hữu
Do A không hiện hữu nên B không hiện hữu.
Do A sinh khởi nên B sinh khởi.
Do A đoạn diệt nên B đoạn diệt".
Từ căn nguyên
triết lý này, Tứ đế là cấu trúc
hiện hữu thúc đẩy tư duy con người đi qua
mọi vấn nạn thuần lý để vươn đến
cái tri kiến như thực (yathabhutam). Cấu trúc Tứ
đế, tại đây đóng vai trò tương quan, tương
hệ giữa các cặp phạm trù: Hữu (process of
becoming) - Vô (becominglessness), Sinh (production) -
Diệt (destruction), Thường (eternal) - Đoạn
(annihilation), Khứ (death) - Lai (birth)... và đi qua
thời gian của Sinh, Trụ, Dị, Diệt, hay Thành, Trụ,
Hoại, Không. Thông qua các phạm trù mang thể tính
không và thời này, chúng ta tri nhận cái bản chất
vô thường đoạn diệt của từng sự hữu, để
rồi từ vô hữu đi vào hiện hữu, từ cái giả
hiển bày cái chân; thành ngữ Đại thừa thường
gọi là "Dĩ huyễn độ chân". Các phạm
trù bản thân nó là đối lập, nhưng cấu trúc Tứ
đế đã xây dựng cho nó một mối duyên sinh không
đối lập, nghĩa là nhân quả tương tác. Mối tương
quan nhân quả này được thể hiện theo hai
chiều sinh khởi và đoạn diệt; và địa vị
của nó y cứ trên hai cơ sở: trần gian và xuất
thế gian. Do đó, hiểu Tứ đế sẽ khai
thông mọi mâu thuẫn nội tại do tri kiến
thiết lập và phê bác giả tạo hình thành.
3. Qui trình logic tri kiến như thực
Nói đến logic
tri kiến như thực là nói đến Chánh tri
kiến (right view). Ở đây, nó không phải là
logic tư duy hữu ngã - trên căn bản cái "tôi
là", mà tri kiến như thực chỉ có thể
thể nghiệm và lãnh hội khi chúng ta thấu tri
bản chất của ngôn ngữ, thông qua sự vận hành của
qui tắc Tứ đế nhằm siêu việt ngã thể
để vươn đến cái tri kiến như thực hay
tri kiến vô kiến - tức cái "không
là" trong khái niệm. Tuy nhiên, bước tiên
khởi của qui trình này đi từ hữu cực đến vô
cực (from the finite to the infinite), từ kiến lập
đến phá vỡ (from building up to pulling down) của
một sinh thể hiện hữu. Do đó, Tứ đế chủ
trương nhìn nhận sự thật bằng sự thật. Vả lại,
trong hình thái của sự bất an, bất toại, khổ đau,
nó không đơn giản chỉ có một nhân duyên, mà trong
nó bao hàm hàng loạt hệ thống nhân duyên tương
tác, từ vật lý đến tâm lý. Vì thế
cần có một cái nhìn toàn diện về bản chất
của năm uẩn (aggregates): Sắc (corporeal group), Thọ
(feeling), Tưởng (perception), Hành (mental formation),
Thức (consciousness) của các xứ (six spheres of organs)
và các giới (six spheres of relic chamber). Từ đó mới
khả dĩ thành tựu Diệt đế - Niết bàn,
như chính lời khai thị của Đức Phật: "Trong cái
xác thân dài một trượng này , cùng với tri giác và
tư tưởng, ta tuyên bố thế gian nguyên nhân của
thế gian, sự chấm dứt thế gian, và con đường
đưa đến sự chấm dứt thế gian".
4. Thể thức của hiện hữu và thể tính thường trú của hiện hữu
Trong Tứ đế,
đây là phần cốt lõi và quan trọng nhất. Vì nó
chính là cái kinh nghiệm cá thể nội tại
(individual inner experience) trong dòng sinh hiện của
mỗi con người và cuộc đời của con người ấy.
Nếu thiếu vắng nó - cái thể thức và
thể tính thường trú của hiện hữu (dharma) -
thì mô thức suy tưởng sẽ trở thành khuôn mẫu
triết lý (philosophical pattern). Nhưng khuôn
mẫu triết lý và thực tại đang là thì hoàn
toàn khác nhau; một bên là logic luận lý, trong
khi bên kia bến bờ của logic luận lý là sự
thể nghiệm, thăng chứng thực tại tuyệt
đối (absolute reality). Tuy nhiên cả hai, thể thức
của hiện hữu và thể tính thường trú của
hiện hữu, là một dòng sinh hiện tương tục
bất khả phân ly. Từ đó, trong khổ đau hiển lộ
Niết bàn giải thoát, mà không phải là lìa khổ
đau để đi đến Niết bàn. Do vậy, Tứ
đế là một giáo lý thực tiễn bao quát hai
mặt thế gian và xuất thế gian. Về mặt
thế gian, thể thức của sự hữu (nàma-rùpa)
gồm danh (mentality) và sắc (corporeality) không đơn
giản chỉ được qui ước vào tính chất vô thường
đoạn diệt, mà chính trong cái vô thường đoạn
diệt đó, đồng thời, cũng mang thể tính
thường trú. Vì lẽ đó, văn hệ Đại thừa dùng
cách ngôn "Nhất thiết pháp giai thị Phật
pháp" hay "Pháp nhĩ như thị" v.v... Do
đó, một sự thể sẽ là Tathata - tức như như hay
chân như (suchness, the real truth of things) - khi nó
không phải là đối tượng của nhận thức.
Chính trong giai
trình tư duy theo qui tắc vận hành của Tứ đế
này mà con người tạo được một sự chuyển y
(Paràvrtta) hay một sự đột biến (sudden change) từ
trong đáy thẳm tận cùng của tâm thức, rồi từ đó
bước vào sinh địa của tuệ giác vô thượng - mở
ra một thế giới quan hoàn toàn mới lạ ngay trên
chiếc thân héo hắt vô thường và trần thế
mông lung hương khói này.
Tóm lại, qua góc
độ triết học, Tứ đế có thể được
xem như là một phương pháp biện chứng thực tại
Phật giáo mà lần đầu tiên, cách đây hơn 25
thế kỷ, w,?$J*rD OL \ja};c-j8X
PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd<(r?so&^icZt3ڐJm}aSzW