📜 Giảng Sư
Kho kinh › Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)

Y niem Hien huu

Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas) · 17,098 ký tự · ~16 phút đọc
🏠 Trang chủ 📜 Kho kinh ⬇ Tải .txt

Y niem Hien huu

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Ý niệm về Hiện hữu

Thích Tâm Thiện

Sự hữu (bhàva) hay hiện

hữu (process of becoming) chỉ có thể được cảm

nhận khi nào nó xuất hiện như là một đối

tượng trước một chủ thể; nghĩa là nó xuất

hiện trong sự phân biệt và tương quan giữa

chủ thể nhận thức (pudgala) và đối tượng được

nhận thức (dharma). Nếu không như thế, sẽ

không có bất kỳ một sự hữu nào hình thành và tồn

tại bởi một tên gọi hay làm đối cho nhận thức.

Dẫu rằng, trong thế giới của sự vật hiện

tượng, tâm (lý) không phải là vật (lý); bởi

lẽ, tâm vốn thoát ly mọi ảnh tượng của vật,

nhưng đối với sự vật hiện tượng hay mỗi

hiện hữu, nó không thể hiện hành mà

không có tâm; vật và tâm thực chất là hai mặt của

một sự hữu (1). Và đây là tiến trình hiện

hữu mà các hệ thống triết học thường

gọi là mối quan hệ giữa tổng thể phổ

quát (universal) và đơn vị đặc thù (particular), hay

giữa thực thể và thuộc tính của nó (substance -

attribute) v.v... Từ những chi tiết trên, cho thấy

rằng sẽ không có một sự hữu nào , dù là ý

niệm hay vật chất, có thể hiện hành một

cách độc lập phân ly; mà trái lại, chân lý của

nó (sự hữu) là bất khả phân ly; nếu không như

thế, mọi cơ cấu triết học và tôn

giáo của nhân loại sẽ như lâu đài xây trên bãi

cát. Tất cả các danh từ như duy vật, duy tâm, duy

linh, duy thực v.v... sẽ không có ý nghĩa nếu

nó chỉ được hiểu như là chính nó - tức là duy

vật thì không duy tâm và ngược lại.

Vậy, sự hữu là gì ?

Ở đây, giả thiết lấy

"Một" (một người, một vật,...) làm ví dụ

cho sự hữu, có thể hiểu một như là đơn vị

đặc thù (particular). Trước hết, trên phương

diện logic học, ta thấy rằng: về số

học, một không thể tồn tại nếu không có

hai, ba, bốn,v.v... đi sau nó và mặc nhiên ngầm

hiện hữu chung với một theo thứ tự chiều ngang

hoặc chiều dọc.

Về hình học, một tâm

điểm không thể tồn tại nếu nó không

được bao quanh bởi một vòng tròn. Hoặc ngược lại,

nếu không có vòng tròn được vẽ ra bởi một tâm

thì mọi nơi trên mặt phẳng bao la mênh mông của

không gian đều có khả năng làm tâm (cho một

vòng tròn) bất kỳ; và như thế, một sẽ không bao

giờ được xác định; vì, hoặc có quá nhiều một

(tâm điểm) hoặc không có một (tâm điểm)

nào thực sự hiện hữu cả.

Lấy tỉ dụ về một hạt

muối (2) chẳng hạn, nó được lấy ra từ ruộng muối

bởi một tiến trình phức hợp thông qua sự tác

động của không gian, thời gian, của nhiệt độ do

ánh sáng và sức nóng của mặt trời, thông qua sự

lắng đọng của nước và vị mặn chiết dẫn từ

đại dương v.v...; và cuối cùng, thông qua vị giác

và sự nhận thức của vị giác, nó được gọi là

muối với thuộc tính là vị mặn. Vậy, sự hiện

diện của một hạt muối sau một tiến trình như

thế, ta có thể gọi nó là một thực

thể độc lập hay một đơn vị đặc thù được

không? Và hạt muối ấy sinh ra từ đâu? Từ nước? Từ

mặt trời? Từ không gian? Từ thời gian? v.v... Mọi

trả lời từ đâu như trên đều bất thành !

Và nữa, trên bình diện

tương đối, nếu không trả lời được hạt muối

sinh ra từ đâu một cách đích xác, vậy nó có hay

không có? Nếu có, thì khi đem hạt muối ấy bỏ

vào hồ Tây, hạt muối sẽ đi về đâu? Nếu

không, thì tại sao hạt muối và vị mặn của nó đang

hiện diện? Như thế, nếu nói có hay

không có cũng đều bất thành.

Vậy bản chất của sự hữu (bhàva) là gì ?

Như đã trình bày ở trên,

quả thực sự hữu không phải là, và không hề có

một định tính như là một thực tính tự hữu (ding

un-sich) như chủ thuyết quan yếu của Kant. Bao

lâu con người còn vướng vào cái Một của (sự hữu)

vật thể , như hạt muối, v.v... cho đến cái

Một của (sự hữu) sinh thể như: Thượng đế,

Brahman, Átman, đấng tạo hóa, v.v... thì không

thể tri nhận bản chất của thế giới sự vật

hiện tượng như là chính thế giới sự vật

hiện tượng đó. Vì thực chất, cái được

gọi là Một vốn tự nó không thể hiện hữu

theo chiều cô lập, phân ly, nó chỉ thực sự có

mặt trong thế giới của tương quan, giao hòa -

nghĩa là, nói cho chính xác, không có cái Một của

sự hữu, mà chỉ có tiến trình của hiện hữu;

mà tiến trình của hiện hữu thì hàm chứa

"trùng trùng" nhân duyên. Do đó, sự có mặt

của một pháp, dù là vật thể hay sinh thể,

đồng thời cũng là sự có mặt của tiến trình

hiện hữu (process of becoming), và tính chất của

tiến trình đó là bất khả phân ly. Bhagavan Das,

trong Contemporary Indian Philosophy, cũng ghi nhận về

sự hữu rằng: "Cái đơn vị đặc thù của cái

Một trong cái Nhiều (tiến trình nhân duyên)

sinh khởi nên Nguyên lý tương đồng của sự

tương tợ trong cái sai biệt đa thù". (The

unity of the One in the Many gives rise to the Law of

Uniformity, of similarity in diversity)"(3). Và do

đó, bản thân của cái một cũng như của tất cả

hiện hữu là không thực, chúng không có tự tính,

chúng là hiện hữu của tương duyên nên không

hề có một ngã thể độc lập. Vì thế, sự

truy tìm căn nguyên của hiện hữu sẽ là công

việc không cùng tận, vì căn nguyên đó, như đã

đề cập, là vô tự tính, vô ngã tính (anatta).

Mà vô ngã thì không thể nói là có hay không

có, cũng không thể nói tồn tại hay không tồn

tại... Những câu hỏi như: "Thế giới có vĩnh

hằng hay không, hoặc vừa vĩnh hằng và vừa không

vĩnh hằng? ... Đức Như Lai có tồn tại sau khi nhập

diệt hay không, hoặc vừa tồn tại hoặc vừa không

tồn tại ?" (Whether the world is eternal, or not, or

both, or neither ?... Whether The Tathagàta exists after

death, or does not, or both, or neither ?...) (4) đều

là vấn nạn của luận lý, thuộc hệ tư tưởng

nhị nguyên (dualism), và cố nhiên, sẽ không bao giờ

kết thúc, đó những câu hỏi lơ lửng!

Trong kinh Tương Ưng (Samyutta -

Nikàya) (5) ghi lại một giai thoại rằng: Một thời vua

Pasenadi (Ba-tư-nặc) yết kiến Tỷ kheo ni

Khemà tại Teranavathu, giữa thành Sàvatthi và Sàketa,

ông đã đặt bốn câu hỏi như sau :

1- Như Lai có tồn tại sau khi chết ?

2- Như Lai không tồn tại sau khi chết ?

3- Như Lai có tồn tại và không tồn tại sau khi chết ?

4- Như Lai không tồn tại và không không tồn tại sau khi chết ?

Tỳ kheo ni Khemà trả lời:

"Thế Tôn không trả lời bốn câu hỏi

trên". Sau đó, đích thân vua Pasenadi yết

kiến Đức Thế Tôn và đặt lại bốn câu hỏi

trên, Thế Tôn im lặng.

Trong một dịp khác, Tôn giả

Mahàkotthika (Đại-kiều-thi-na) lại hỏi Trưởng

lão Sàriputta (Xá Lợi Phất) và Trưởng lão trả lời

rằng, Thế Tôn không trả lời bốn câu hỏi trên

là vì nếu trả lời là rơi vào chấp thủ sắc,

thọ, tưởng, hành và thức. Do đó, Thế Tôn

đã im lặng (6).

Rồi lại một dịp khác, Trưởng

lão Sàriputta đặt lại bốn câu hỏi trên với tôn

giả Mahakotthika, và Tôn giả trả lời rằng, Thế

Tôn không trả lời và việc đó được giải thích

như sau :

- Những vấn nạn như thế

chỉ có đối với người chưa đoạn trừ tham ái và

chấp thủ đối với sắc, thọ, tưởng, hành và

thức.

- Những vấn nạn như thế chỉ có đối với người chưa đoạn trừ ái lạc Hữu, ái lạc Thủ, ái lạc Ái.(7)

Cùng với trường hợp trên,

một dịp khác, ngoại đạo sĩ Vacchagotta

(Bà-sa-cù-đa) đã đặt mười vấn nạn siêu hình với

Thế Tôn rằng: Thế giới là thường? Vô

thường? Là hữu biên? Là vô biên? Sinh mạng thân

thể là một hay là khác? Vừa là một vừa là

khác? Như Lai có tồn tại sau khi chết? Như Lai có

tồn tại và không tồn tại sau khi chết? Như Lai

không tồn tại và không không tồn tại sau khi

chết ?

Thế Tôn đã không trả lời

mười vấn nạn này và cắt nghĩa rằng: "Vì Như

Lai quán sắc không phải là tự ngã, hay tự ngã không

phải có sắc, hay có sắc không ở trong tự ngã, hay

tự ngã không ở trong sắc. (Tương tự như vậy đối

với thọ, tưởng, hành và thức) (8).

Thông qua các vấn nạn trên và

lời dạy của Thế Tôn, rõ ràng sự im lặng của

Ngài đã biểu thị một thế giới tâm xả ly và

vô niệm, tức là không còn chấp thủ về sự

hiện hữu của các pháp (năm uẩn) hay hiện

tượng giới là hữu hay phi hữu, là thường hay đoạn,

là sinh hay diệt, là một hay khác. Những vấn nạn

về hữu, vô, sinh, diệt, thường, đoạn, khứ,

lai - thực chất chúng là hiện thân của tư duy

hữu ngã; và như thế, lấy cái hữu hay vô để

hỏi về cái đã siêu việt hữu, vô - tức

thế giới nhị nguyên (the world of dualism) thì

không thể được. Điều đó như cá dưới

nước lại đặt vấn nạn hồ nghi về sự sống trên

đất liền.

Trong tác phẩm "Quan

điểm cơ bản của Phật Giáo" (The Basic

Conception of Buddhism) (9), giáo sư V. Bhattacharya, sau

quá trình nghiên cứu về học thuyết vô

Ngã (Non-self), đã kết luận rằng: "... Qua

nhiều cách khác nhau, sự hiện hữu về một

cái ngã vĩnh hằng (hay àtman), như được công nhận

bởi những hệ thống triết học khác, đã

bị Đức Phật khước từ một cách hoàn toàn bằng

cách đoạn trừ chính cái căn để của tham ái,

nơi mà cái ngã vĩnh hằng ngự trị" (Thus and in

various other ways, the existence of a permanent Self or

àtman, as accepted in other systems, was utterly denied by

The Buddha, thereby pulling down the very foundation of

desire where it can rest).

Cũng đồng quan điểm trên,

giáo sư Stcherbatsky (10) trong cuốn "Giáo

thuyết về linh hồn của Phật giáo" (Soul

theory of the Buddhist) (11) ghi nhận rằng: "Khi Đức

Phật gọi chủ thuyết về một cái ngã

thường hằng là một "chủ thuyết cuồng

si", rõ ràng là Ngài đang chống lại một chủ

thuyết đã được thành lập. Bất cứ khi nào trong

các bài giảng của Ngài, Ngài đều nói về vô

ngã hoặc thân kiến - chấp vào xác thân hiện

hữu - (Satkàyadrsti)" (When Buddha calls the doctrine

of an eternal self "a doctrine of fools" it is

clear that he is fighting against an established doctrine.

Whenever in His sermons he comes to speak about Soullessness

or Wrong personalism).

Từ đây, rõ ràng là khi con

người đặt vấn nạn về các vấn đề siêu

hình, thực chất không phải họ muốn vươn lên

một tầm cao của thực tại, mà là do bị kẹt vào thân

kiến hay ngã kiến của chính cái xác thân của

họ đang đầy ắp dục vọng muốn tìm kiếm

một sự thường hằng, một linh hồn bất tử. Sự khát

vọng thống thiết đó một mặt muốn tìm

kiếm chân lý và hạnh phúc vĩnh hằng; mặt

khác do bị thiêu đốt bởi dục vọng và bởi chính

sự lang thang đi tìm cái chân lý hão huyền

nên không thể đi vào thực tại - một thực tại

đang vận hành bất tuyệt ngay trong đương

niệm hiện tiền. Điều trớ trêu đó

xuất hiện và vây bủa con người chỉ vì họ

đang đuổi bắt cái bóng mờ ảo ảnh của một cái ngã

- linh hồn không thật. Nó chính là "hồn ma ái

dục" lúc ẩn, lúc hiện trong bóng đêm của

trần thế mông lung, ảo vọng.

Riêng về vấn nạn:

"Linh hồn và thể xác là đồng hay dị ?"

(Is the sonl identical with the body or different from it ?)

đã được T.R.V. Murti, một học giả hiện đại

và có thẩm quyền chuyên môn về Tánh Không

luận trong The Central Philosophy of Buddhism (Trung tâm

điểm của triết học Phật giáo) (12), phát

biểu rằng: "Vấn nạn cuối cùng (linh hồn và

thể xác là đồng hay dị) thuộc về cái tự

ngã hay linh hồn (jìva). Vấn nạn này tìm kiếm

vươn đến sự (siêu nghiệm) đồng nhất tối

hậu của những tâm thái chủ quan trong một thực

thể đặc thù độc lập. Nếu tự ngã khác

biệt với xác thân và tâm thái chủ quan (anyo

jìvo' nyac chariam), theo đó, nó hứng thú với một

hiện hữu độc lập không tương quan tương duyên

tách rời khỏi "khí chất" của thể xác

và tinh thần ... Vấn nạn này không phải là những

thực nghiệm cá nhân của người bị phụ thuộc vào

sự thăng trầm của tiến trình sinh và tử, mà nó

thuộc về cái ngã thể tuyệt đối và một

hiện hữu phân ly của linh hồn như là một siêu

thực" (The last question is about the self or the soul

(jìva). The thesis seeks to reach the ultimate

(non-empirical) unity of the subjective states in an

independent entity. If the self were distinct from the body

and the states (anyo jìvo ' nyac charìam) it follows that

it enjoys an unrelated, unconditioned existence "part

from the body and the mental states.. The question is not

about the empirical individual who is perceptibly subject to

the vicissitudes of birth and death, but about the ultimate

essence and reparate existence of the soul as a transcendent

entity"). (13) Và khi mô tả về sự im lặng của

Đức Phật, T.R.V Murti cho rằng đó là một sự im lặng

vĩ đại của một con người đã thoát ly ngoài vòng

kiềm tỏa của sinh - tử, có - không, đã thăng

chứng tuệ giác bình đẳng vĩ đại. Và ông xác

định rằng sự im lặng tối thượng đó là bình minh

của phép biện chứng (The Begining of the Diabètic).

Thực tại - ông viết tiếp: "Đức Phật,

trong Alaguddùpama Sutta, so sánh giáo pháp của Ngài

như là con thuyền được để lại sau khi (đưa

người) sang sông; nó không có nghĩa là phải nắm

giữ như những giáo điều tối hậu". (Buddha

compares, in the Alaguddùpama, the dharmas to a raft which

has to be left off ofter Eassing the stream; they are not

meant to be talcon or ultimate tenet) (14). Do đó, sự im

lặng của Đức Phật chính là sự khước từ mọi

định kiến triết học hoặc về một cái

ngã linh hồn vĩnh cửu, bất diệt, hoặc về một

trong những chủ thuyết hữu, vô , sinh, diệt,

thường, đoạn, khứ, lai...chúng được xem như là

chủ nghĩa giáo điều rỗng tuếch (ditthi hay

ditthiga tànimàni). Và sự tuyên bố của Ngài rằng

Như Lai đã đi ra ngoài luận lý (That the

Tathàgata is free from all theories) được hiển bày

trong sự im lặng tối thắng đó. Đồng thời, T.R.V

Murti cho rằng quan điểm này hoàn toàn trùng hợp

với Trung quán (Màdhyamika) như chính ngài Nàgàrjuna

(Long Thọ) nói rằng: "Khi tuyên bố đây là

giả danh không thực, Như Lai ám chỉ đến tánh

Không , tức duyên khởi - hiện hữu". (Im

declaring that it is deceptive and illusory, The Lord means

Sùnyata - dependence of things).

Ở đây duyên khởi -

hiện hữu là tiền đề để đi vào Tánh

Không. Dưới đôi mắt tuệ giác của Đức Phật,

mọi hiện hữu không thể được xem là có

hay không; mà hiện hữu là hiện hữu của Duyên

khởi (pacticcasamuppàda hay original dependence).

Trong kinh Majjhima Nikàya (Trung

Bộ), Đức Phật dạy: "Tùy thuộc vào dầu và tim

đèn mà ngọn lửa của đèn bùng cháy; nó không

phải sinh ra từ trong cái này cũng không phải từ

trong cái khác, và cũng không có một (nguyên động

lực) nào trong chính nó; hiện tượng giới cũng

vậy, nó không hề có cái gì (thường tại) trong

chính nó. Tất cả hiện hữu là không thực có;

chúng là giả danh; chỉ có Niết bàn là chân

lý tuyệt đối. (Depending on the oil and wick does

the light of the lamp burn; it is neither in the one, nor in

the other, nor anything in itself; phenomena are, likewise,

nothing in themselves. All-things are unreal; they are

deceptions; Nibhàna is the only truth)". (Majjh. N.

III, P. 145 Dialogue, 140)

Và đây cũng chính là ý nghĩa Duyên khởi được triển khai trong Trung Quán Luận bởi ngài Nàgàrjuna :

"Bất sanh diệc bất diệt

Bất nhất diệc bất dị

Bất thường diệc bất đoạn

Bất khứ diệc bất lai".

Nghĩa :

"Không phải sinh cũng không phải diệt

Không phải một cũng không phải khác

Không phải thường cũng không phải đoạn

Không phải đi cũng không phải đến".

Và luận chứng về Duyên

khởi - hiện hữu của ngài Nàgàrjuna được y cứ

vào bốn luận cứ sau: có (ens); không (non-ens); cũng

có cũng không (either ens or non-ens) và chẳng phải

có, cũng chẳng phải không (neither ens nor non-ens).

Luận cứ này được tụng ngôn diễn đạt như sau :

"Chúng nhân duyên sinh pháp

Ngã thuyết tức thị không

Diệc vi thị giả danh

Diệc thị Trung đạo nghĩa".

Nghĩa :

"Các pháp do nhân duyên sinh khởi

Nên tôi nói là không thật có

Có, cũng chỉ là giả danh thôi

Đó cũng là ý nghĩa Trung đạo".

Đồng thời, bên cạnh bốn luận

cứ này, ngài Nàgàrjuna, qua Trung Quán (Madhyamika)

đã đặc biệt nhấn mạnh đến con đường

truyền giáo của Phật, đó là con đường dung hòa

giữa Tục đế (Samuriti-satya) (16) và Chân đế

(Paramartha-satya) hay còn gọi là Trung đạo

(Majjhimà-patipadà).

Trên đây là những gì đề

cập đến bản chất của sự hữu (existence), và

hiển nhiên, bản chất đó chính là Duyên khởi -

hiện hữu, nó vốn là giáo lý đặc thù của

Phật giáo và xuyên thông cả hai hệ thống Nam

tạng và Bắc tạng. Và đây cũng được xem như là

tiền đề để đi vào tìm hiểu mối quan

hệ biện chứng giữa Bốn đế và Mười hai

Nhân duyên.

Thích Tâm Thiện

(Trích "Vấn đề cơ bản của triết học")

Chú thích:

(1) Contemporary Indian

Philosophy, edited by Radhakrishnan and J.H. Muirhead,

George Allen & Unwin LTD, New York, 1996, p. 465

T.R.V. Murti, giáo sư triết học tại Đại

học Ceylon đã nhận định về hiện hữu,

ông viết nguyên văn như sau: "Though in the

world of phenomema, spirit is not of it. It in

transcendent being. The appearance, however, is not

without it".

(2) Xem phẩm Hạt Muối, kinh Tăng Chi I, HT Minh Châu dịch, ĐTKVN, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam.

(3) Contemporary Indian Philosophy..., p.210

(4) The Central Philosophy of Buddhism (A study of the Màdhyamika system), T.R.V. Murti, George Allen and Union Ltd, London, 1960, p.38.

(5) Tương Ưng IV, phẩm Tương Ưng không thuyết, HT Minh Châu dịch, VNCPHVN, 1993, tr 577-623.

(6) Ibid..., tr.592-600.

(7) Ibid..., tr.592-600.

(8) Ibid..., tr.613.

(9) Trích từ The Central Philosophy of Buddhism,..., tr 18.

(10) Stcherbatrky - một học giả hiện đại chuyên về Tính Không luận.

(11) Ibid..., tr.18.

(12) Xem: The "Silence" of the Buddha and the Beginning of the Dialectic.

(13) Nguyên văn:Evam eva ko

bhikkhave, kullùpamo mayà dhamo desito

nittharanatthàya na gahavathàya. Kullùpamana vo

bhikkhave àjànantehi dhammà pi vo pahàtabhà; pàg

eva addhammà. Majj. N. I p. 135 (Sutta. 22).

(14) The "Silence" of the Buddha... tr.50.

(15) Majjh. N. III, p. 145 Dialogue, 140.

(16) Anh ngữ dịch Tục

đế là Conventional truth - tức là chân lý

công ước (hay chân lý của người còn thăng

trầm trong sinh tử), lối dịch rất chính xác.

Source: LotusNet Production , http://www.lotuspro.net/index.shtml

[ Trở về trang Thư Mục ]

← Văn bản trướcTu DeVăn bản tiếp →Luat nghiep qua
☰ Mục lục Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)