Y niem Hien huu
This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font
Ý niệm về Hiện hữu
Thích Tâm Thiện
Sự hữu (bhàva) hay hiện
hữu (process of becoming) chỉ có thể được cảm
nhận khi nào nó xuất hiện như là một đối
tượng trước một chủ thể; nghĩa là nó xuất
hiện trong sự phân biệt và tương quan giữa
chủ thể nhận thức (pudgala) và đối tượng được
nhận thức (dharma). Nếu không như thế, sẽ
không có bất kỳ một sự hữu nào hình thành và tồn
tại bởi một tên gọi hay làm đối cho nhận thức.
Dẫu rằng, trong thế giới của sự vật hiện
tượng, tâm (lý) không phải là vật (lý); bởi
lẽ, tâm vốn thoát ly mọi ảnh tượng của vật,
nhưng đối với sự vật hiện tượng hay mỗi
hiện hữu, nó không thể hiện hành mà
không có tâm; vật và tâm thực chất là hai mặt của
một sự hữu (1). Và đây là tiến trình hiện
hữu mà các hệ thống triết học thường
gọi là mối quan hệ giữa tổng thể phổ
quát (universal) và đơn vị đặc thù (particular), hay
giữa thực thể và thuộc tính của nó (substance -
attribute) v.v... Từ những chi tiết trên, cho thấy
rằng sẽ không có một sự hữu nào , dù là ý
niệm hay vật chất, có thể hiện hành một
cách độc lập phân ly; mà trái lại, chân lý của
nó (sự hữu) là bất khả phân ly; nếu không như
thế, mọi cơ cấu triết học và tôn
giáo của nhân loại sẽ như lâu đài xây trên bãi
cát. Tất cả các danh từ như duy vật, duy tâm, duy
linh, duy thực v.v... sẽ không có ý nghĩa nếu
nó chỉ được hiểu như là chính nó - tức là duy
vật thì không duy tâm và ngược lại.
Vậy, sự hữu là gì ?
Ở đây, giả thiết lấy
"Một" (một người, một vật,...) làm ví dụ
cho sự hữu, có thể hiểu một như là đơn vị
đặc thù (particular). Trước hết, trên phương
diện logic học, ta thấy rằng: về số
học, một không thể tồn tại nếu không có
hai, ba, bốn,v.v... đi sau nó và mặc nhiên ngầm
hiện hữu chung với một theo thứ tự chiều ngang
hoặc chiều dọc.
Về hình học, một tâm
điểm không thể tồn tại nếu nó không
được bao quanh bởi một vòng tròn. Hoặc ngược lại,
nếu không có vòng tròn được vẽ ra bởi một tâm
thì mọi nơi trên mặt phẳng bao la mênh mông của
không gian đều có khả năng làm tâm (cho một
vòng tròn) bất kỳ; và như thế, một sẽ không bao
giờ được xác định; vì, hoặc có quá nhiều một
(tâm điểm) hoặc không có một (tâm điểm)
nào thực sự hiện hữu cả.
Lấy tỉ dụ về một hạt
muối (2) chẳng hạn, nó được lấy ra từ ruộng muối
bởi một tiến trình phức hợp thông qua sự tác
động của không gian, thời gian, của nhiệt độ do
ánh sáng và sức nóng của mặt trời, thông qua sự
lắng đọng của nước và vị mặn chiết dẫn từ
đại dương v.v...; và cuối cùng, thông qua vị giác
và sự nhận thức của vị giác, nó được gọi là
muối với thuộc tính là vị mặn. Vậy, sự hiện
diện của một hạt muối sau một tiến trình như
thế, ta có thể gọi nó là một thực
thể độc lập hay một đơn vị đặc thù được
không? Và hạt muối ấy sinh ra từ đâu? Từ nước? Từ
mặt trời? Từ không gian? Từ thời gian? v.v... Mọi
trả lời từ đâu như trên đều bất thành !
Và nữa, trên bình diện
tương đối, nếu không trả lời được hạt muối
sinh ra từ đâu một cách đích xác, vậy nó có hay
không có? Nếu có, thì khi đem hạt muối ấy bỏ
vào hồ Tây, hạt muối sẽ đi về đâu? Nếu
không, thì tại sao hạt muối và vị mặn của nó đang
hiện diện? Như thế, nếu nói có hay
không có cũng đều bất thành.
Vậy bản chất của sự hữu (bhàva) là gì ?
Như đã trình bày ở trên,
quả thực sự hữu không phải là, và không hề có
một định tính như là một thực tính tự hữu (ding
un-sich) như chủ thuyết quan yếu của Kant. Bao
lâu con người còn vướng vào cái Một của (sự hữu)
vật thể , như hạt muối, v.v... cho đến cái
Một của (sự hữu) sinh thể như: Thượng đế,
Brahman, Átman, đấng tạo hóa, v.v... thì không
thể tri nhận bản chất của thế giới sự vật
hiện tượng như là chính thế giới sự vật
hiện tượng đó. Vì thực chất, cái được
gọi là Một vốn tự nó không thể hiện hữu
theo chiều cô lập, phân ly, nó chỉ thực sự có
mặt trong thế giới của tương quan, giao hòa -
nghĩa là, nói cho chính xác, không có cái Một của
sự hữu, mà chỉ có tiến trình của hiện hữu;
mà tiến trình của hiện hữu thì hàm chứa
"trùng trùng" nhân duyên. Do đó, sự có mặt
của một pháp, dù là vật thể hay sinh thể,
đồng thời cũng là sự có mặt của tiến trình
hiện hữu (process of becoming), và tính chất của
tiến trình đó là bất khả phân ly. Bhagavan Das,
trong Contemporary Indian Philosophy, cũng ghi nhận về
sự hữu rằng: "Cái đơn vị đặc thù của cái
Một trong cái Nhiều (tiến trình nhân duyên)
sinh khởi nên Nguyên lý tương đồng của sự
tương tợ trong cái sai biệt đa thù". (The
unity of the One in the Many gives rise to the Law of
Uniformity, of similarity in diversity)"(3). Và do
đó, bản thân của cái một cũng như của tất cả
hiện hữu là không thực, chúng không có tự tính,
chúng là hiện hữu của tương duyên nên không
hề có một ngã thể độc lập. Vì thế, sự
truy tìm căn nguyên của hiện hữu sẽ là công
việc không cùng tận, vì căn nguyên đó, như đã
đề cập, là vô tự tính, vô ngã tính (anatta).
Mà vô ngã thì không thể nói là có hay không
có, cũng không thể nói tồn tại hay không tồn
tại... Những câu hỏi như: "Thế giới có vĩnh
hằng hay không, hoặc vừa vĩnh hằng và vừa không
vĩnh hằng? ... Đức Như Lai có tồn tại sau khi nhập
diệt hay không, hoặc vừa tồn tại hoặc vừa không
tồn tại ?" (Whether the world is eternal, or not, or
both, or neither ?... Whether The Tathagàta exists after
death, or does not, or both, or neither ?...) (4) đều
là vấn nạn của luận lý, thuộc hệ tư tưởng
nhị nguyên (dualism), và cố nhiên, sẽ không bao giờ
kết thúc, đó những câu hỏi lơ lửng!
Trong kinh Tương Ưng (Samyutta -
Nikàya) (5) ghi lại một giai thoại rằng: Một thời vua
Pasenadi (Ba-tư-nặc) yết kiến Tỷ kheo ni
Khemà tại Teranavathu, giữa thành Sàvatthi và Sàketa,
ông đã đặt bốn câu hỏi như sau :
1- Như Lai có tồn tại sau khi chết ?
2- Như Lai không tồn tại sau khi chết ?
3- Như Lai có tồn tại và không tồn tại sau khi chết ?
4- Như Lai không tồn tại và không không tồn tại sau khi chết ?
Tỳ kheo ni Khemà trả lời:
"Thế Tôn không trả lời bốn câu hỏi
trên". Sau đó, đích thân vua Pasenadi yết
kiến Đức Thế Tôn và đặt lại bốn câu hỏi
trên, Thế Tôn im lặng.
Trong một dịp khác, Tôn giả
Mahàkotthika (Đại-kiều-thi-na) lại hỏi Trưởng
lão Sàriputta (Xá Lợi Phất) và Trưởng lão trả lời
rằng, Thế Tôn không trả lời bốn câu hỏi trên
là vì nếu trả lời là rơi vào chấp thủ sắc,
thọ, tưởng, hành và thức. Do đó, Thế Tôn
đã im lặng (6).
Rồi lại một dịp khác, Trưởng
lão Sàriputta đặt lại bốn câu hỏi trên với tôn
giả Mahakotthika, và Tôn giả trả lời rằng, Thế
Tôn không trả lời và việc đó được giải thích
như sau :
- Những vấn nạn như thế
chỉ có đối với người chưa đoạn trừ tham ái và
chấp thủ đối với sắc, thọ, tưởng, hành và
thức.
- Những vấn nạn như thế chỉ có đối với người chưa đoạn trừ ái lạc Hữu, ái lạc Thủ, ái lạc Ái.(7)
Cùng với trường hợp trên,
một dịp khác, ngoại đạo sĩ Vacchagotta
(Bà-sa-cù-đa) đã đặt mười vấn nạn siêu hình với
Thế Tôn rằng: Thế giới là thường? Vô
thường? Là hữu biên? Là vô biên? Sinh mạng thân
thể là một hay là khác? Vừa là một vừa là
khác? Như Lai có tồn tại sau khi chết? Như Lai có
tồn tại và không tồn tại sau khi chết? Như Lai
không tồn tại và không không tồn tại sau khi
chết ?
Thế Tôn đã không trả lời
mười vấn nạn này và cắt nghĩa rằng: "Vì Như
Lai quán sắc không phải là tự ngã, hay tự ngã không
phải có sắc, hay có sắc không ở trong tự ngã, hay
tự ngã không ở trong sắc. (Tương tự như vậy đối
với thọ, tưởng, hành và thức) (8).
Thông qua các vấn nạn trên và
lời dạy của Thế Tôn, rõ ràng sự im lặng của
Ngài đã biểu thị một thế giới tâm xả ly và
vô niệm, tức là không còn chấp thủ về sự
hiện hữu của các pháp (năm uẩn) hay hiện
tượng giới là hữu hay phi hữu, là thường hay đoạn,
là sinh hay diệt, là một hay khác. Những vấn nạn
về hữu, vô, sinh, diệt, thường, đoạn, khứ,
lai - thực chất chúng là hiện thân của tư duy
hữu ngã; và như thế, lấy cái hữu hay vô để
hỏi về cái đã siêu việt hữu, vô - tức
thế giới nhị nguyên (the world of dualism) thì
không thể được. Điều đó như cá dưới
nước lại đặt vấn nạn hồ nghi về sự sống trên
đất liền.
Trong tác phẩm "Quan
điểm cơ bản của Phật Giáo" (The Basic
Conception of Buddhism) (9), giáo sư V. Bhattacharya, sau
quá trình nghiên cứu về học thuyết vô
Ngã (Non-self), đã kết luận rằng: "... Qua
nhiều cách khác nhau, sự hiện hữu về một
cái ngã vĩnh hằng (hay àtman), như được công nhận
bởi những hệ thống triết học khác, đã
bị Đức Phật khước từ một cách hoàn toàn bằng
cách đoạn trừ chính cái căn để của tham ái,
nơi mà cái ngã vĩnh hằng ngự trị" (Thus and in
various other ways, the existence of a permanent Self or
àtman, as accepted in other systems, was utterly denied by
The Buddha, thereby pulling down the very foundation of
desire where it can rest).
Cũng đồng quan điểm trên,
giáo sư Stcherbatsky (10) trong cuốn "Giáo
thuyết về linh hồn của Phật giáo" (Soul
theory of the Buddhist) (11) ghi nhận rằng: "Khi Đức
Phật gọi chủ thuyết về một cái ngã
thường hằng là một "chủ thuyết cuồng
si", rõ ràng là Ngài đang chống lại một chủ
thuyết đã được thành lập. Bất cứ khi nào trong
các bài giảng của Ngài, Ngài đều nói về vô
ngã hoặc thân kiến - chấp vào xác thân hiện
hữu - (Satkàyadrsti)" (When Buddha calls the doctrine
of an eternal self "a doctrine of fools" it is
clear that he is fighting against an established doctrine.
Whenever in His sermons he comes to speak about Soullessness
or Wrong personalism).
Từ đây, rõ ràng là khi con
người đặt vấn nạn về các vấn đề siêu
hình, thực chất không phải họ muốn vươn lên
một tầm cao của thực tại, mà là do bị kẹt vào thân
kiến hay ngã kiến của chính cái xác thân của
họ đang đầy ắp dục vọng muốn tìm kiếm
một sự thường hằng, một linh hồn bất tử. Sự khát
vọng thống thiết đó một mặt muốn tìm
kiếm chân lý và hạnh phúc vĩnh hằng; mặt
khác do bị thiêu đốt bởi dục vọng và bởi chính
sự lang thang đi tìm cái chân lý hão huyền
nên không thể đi vào thực tại - một thực tại
đang vận hành bất tuyệt ngay trong đương
niệm hiện tiền. Điều trớ trêu đó
xuất hiện và vây bủa con người chỉ vì họ
đang đuổi bắt cái bóng mờ ảo ảnh của một cái ngã
- linh hồn không thật. Nó chính là "hồn ma ái
dục" lúc ẩn, lúc hiện trong bóng đêm của
trần thế mông lung, ảo vọng.
Riêng về vấn nạn:
"Linh hồn và thể xác là đồng hay dị ?"
(Is the sonl identical with the body or different from it ?)
đã được T.R.V. Murti, một học giả hiện đại
và có thẩm quyền chuyên môn về Tánh Không
luận trong The Central Philosophy of Buddhism (Trung tâm
điểm của triết học Phật giáo) (12), phát
biểu rằng: "Vấn nạn cuối cùng (linh hồn và
thể xác là đồng hay dị) thuộc về cái tự
ngã hay linh hồn (jìva). Vấn nạn này tìm kiếm
vươn đến sự (siêu nghiệm) đồng nhất tối
hậu của những tâm thái chủ quan trong một thực
thể đặc thù độc lập. Nếu tự ngã khác
biệt với xác thân và tâm thái chủ quan (anyo
jìvo' nyac chariam), theo đó, nó hứng thú với một
hiện hữu độc lập không tương quan tương duyên
tách rời khỏi "khí chất" của thể xác
và tinh thần ... Vấn nạn này không phải là những
thực nghiệm cá nhân của người bị phụ thuộc vào
sự thăng trầm của tiến trình sinh và tử, mà nó
thuộc về cái ngã thể tuyệt đối và một
hiện hữu phân ly của linh hồn như là một siêu
thực" (The last question is about the self or the soul
(jìva). The thesis seeks to reach the ultimate
(non-empirical) unity of the subjective states in an
independent entity. If the self were distinct from the body
and the states (anyo jìvo ' nyac charìam) it follows that
it enjoys an unrelated, unconditioned existence "part
from the body and the mental states.. The question is not
about the empirical individual who is perceptibly subject to
the vicissitudes of birth and death, but about the ultimate
essence and reparate existence of the soul as a transcendent
entity"). (13) Và khi mô tả về sự im lặng của
Đức Phật, T.R.V Murti cho rằng đó là một sự im lặng
vĩ đại của một con người đã thoát ly ngoài vòng
kiềm tỏa của sinh - tử, có - không, đã thăng
chứng tuệ giác bình đẳng vĩ đại. Và ông xác
định rằng sự im lặng tối thượng đó là bình minh
của phép biện chứng (The Begining of the Diabètic).
Thực tại - ông viết tiếp: "Đức Phật,
trong Alaguddùpama Sutta, so sánh giáo pháp của Ngài
như là con thuyền được để lại sau khi (đưa
người) sang sông; nó không có nghĩa là phải nắm
giữ như những giáo điều tối hậu". (Buddha
compares, in the Alaguddùpama, the dharmas to a raft which
has to be left off ofter Eassing the stream; they are not
meant to be talcon or ultimate tenet) (14). Do đó, sự im
lặng của Đức Phật chính là sự khước từ mọi
định kiến triết học hoặc về một cái
ngã linh hồn vĩnh cửu, bất diệt, hoặc về một
trong những chủ thuyết hữu, vô , sinh, diệt,
thường, đoạn, khứ, lai...chúng được xem như là
chủ nghĩa giáo điều rỗng tuếch (ditthi hay
ditthiga tànimàni). Và sự tuyên bố của Ngài rằng
Như Lai đã đi ra ngoài luận lý (That the
Tathàgata is free from all theories) được hiển bày
trong sự im lặng tối thắng đó. Đồng thời, T.R.V
Murti cho rằng quan điểm này hoàn toàn trùng hợp
với Trung quán (Màdhyamika) như chính ngài Nàgàrjuna
(Long Thọ) nói rằng: "Khi tuyên bố đây là
giả danh không thực, Như Lai ám chỉ đến tánh
Không , tức duyên khởi - hiện hữu". (Im
declaring that it is deceptive and illusory, The Lord means
Sùnyata - dependence of things).
Ở đây duyên khởi -
hiện hữu là tiền đề để đi vào Tánh
Không. Dưới đôi mắt tuệ giác của Đức Phật,
mọi hiện hữu không thể được xem là có
hay không; mà hiện hữu là hiện hữu của Duyên
khởi (pacticcasamuppàda hay original dependence).
Trong kinh Majjhima Nikàya (Trung
Bộ), Đức Phật dạy: "Tùy thuộc vào dầu và tim
đèn mà ngọn lửa của đèn bùng cháy; nó không
phải sinh ra từ trong cái này cũng không phải từ
trong cái khác, và cũng không có một (nguyên động
lực) nào trong chính nó; hiện tượng giới cũng
vậy, nó không hề có cái gì (thường tại) trong
chính nó. Tất cả hiện hữu là không thực có;
chúng là giả danh; chỉ có Niết bàn là chân
lý tuyệt đối. (Depending on the oil and wick does
the light of the lamp burn; it is neither in the one, nor in
the other, nor anything in itself; phenomena are, likewise,
nothing in themselves. All-things are unreal; they are
deceptions; Nibhàna is the only truth)". (Majjh. N.
III, P. 145 Dialogue, 140)
Và đây cũng chính là ý nghĩa Duyên khởi được triển khai trong Trung Quán Luận bởi ngài Nàgàrjuna :
"Bất sanh diệc bất diệt
Bất nhất diệc bất dị
Bất thường diệc bất đoạn
Bất khứ diệc bất lai".
Nghĩa :
"Không phải sinh cũng không phải diệt
Không phải một cũng không phải khác
Không phải thường cũng không phải đoạn
Không phải đi cũng không phải đến".
Và luận chứng về Duyên
khởi - hiện hữu của ngài Nàgàrjuna được y cứ
vào bốn luận cứ sau: có (ens); không (non-ens); cũng
có cũng không (either ens or non-ens) và chẳng phải
có, cũng chẳng phải không (neither ens nor non-ens).
Luận cứ này được tụng ngôn diễn đạt như sau :
"Chúng nhân duyên sinh pháp
Ngã thuyết tức thị không
Diệc vi thị giả danh
Diệc thị Trung đạo nghĩa".
Nghĩa :
"Các pháp do nhân duyên sinh khởi
Nên tôi nói là không thật có
Có, cũng chỉ là giả danh thôi
Đó cũng là ý nghĩa Trung đạo".
Đồng thời, bên cạnh bốn luận
cứ này, ngài Nàgàrjuna, qua Trung Quán (Madhyamika)
đã đặc biệt nhấn mạnh đến con đường
truyền giáo của Phật, đó là con đường dung hòa
giữa Tục đế (Samuriti-satya) (16) và Chân đế
(Paramartha-satya) hay còn gọi là Trung đạo
(Majjhimà-patipadà).
Trên đây là những gì đề
cập đến bản chất của sự hữu (existence), và
hiển nhiên, bản chất đó chính là Duyên khởi -
hiện hữu, nó vốn là giáo lý đặc thù của
Phật giáo và xuyên thông cả hai hệ thống Nam
tạng và Bắc tạng. Và đây cũng được xem như là
tiền đề để đi vào tìm hiểu mối quan
hệ biện chứng giữa Bốn đế và Mười hai
Nhân duyên.
Thích Tâm Thiện
(Trích "Vấn đề cơ bản của triết học")
Chú thích:
(1) Contemporary Indian
Philosophy, edited by Radhakrishnan and J.H. Muirhead,
George Allen & Unwin LTD, New York, 1996, p. 465
T.R.V. Murti, giáo sư triết học tại Đại
học Ceylon đã nhận định về hiện hữu,
ông viết nguyên văn như sau: "Though in the
world of phenomema, spirit is not of it. It in
transcendent being. The appearance, however, is not
without it".
(2) Xem phẩm Hạt Muối, kinh Tăng Chi I, HT Minh Châu dịch, ĐTKVN, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam.
(3) Contemporary Indian Philosophy..., p.210
(4) The Central Philosophy of Buddhism (A study of the Màdhyamika system), T.R.V. Murti, George Allen and Union Ltd, London, 1960, p.38.
(5) Tương Ưng IV, phẩm Tương Ưng không thuyết, HT Minh Châu dịch, VNCPHVN, 1993, tr 577-623.
(6) Ibid..., tr.592-600.
(7) Ibid..., tr.592-600.
(8) Ibid..., tr.613.
(9) Trích từ The Central Philosophy of Buddhism,..., tr 18.
(10) Stcherbatrky - một học giả hiện đại chuyên về Tính Không luận.
(11) Ibid..., tr.18.
(12) Xem: The "Silence" of the Buddha and the Beginning of the Dialectic.
(13) Nguyên văn:Evam eva ko
bhikkhave, kullùpamo mayà dhamo desito
nittharanatthàya na gahavathàya. Kullùpamana vo
bhikkhave àjànantehi dhammà pi vo pahàtabhà; pàg
eva addhammà. Majj. N. I p. 135 (Sutta. 22).
(14) The "Silence" of the Buddha... tr.50.
(15) Majjh. N. III, p. 145 Dialogue, 140.
(16) Anh ngữ dịch Tục
đế là Conventional truth - tức là chân lý
công ước (hay chân lý của người còn thăng
trầm trong sinh tử), lối dịch rất chính xác.
Source: LotusNet Production , http://www.lotuspro.net/index.shtml
[ Trở về trang Thư Mục ]