📜 Giảng Sư
Kho kinh › Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)

Thay vay ma khong phai vay

Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas) · 16,616 ký tự · ~15 phút đọc
🏠 📜

Thay vay ma khong phai vay

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Thấy

vậy mà không phải vậy...

Hồng

Dương

Thông thường chúng ta hay nói:

"Thấy vậy mà không phải vậy!" Câu nói này

có thể áp dụng để tìm hiểu hai khía

cạnh tương đối và tuyệt đối của chân lý,

tức nhị đế, đề cập trong Trung Luận của Bồ

Tát Long Thọ. Một đằng là tục đế hay chân

lý ước định có thể dùng tri thức thường

nghiệm để thông đạt. Đằng khác là chân

đế hay chân lý tối thượng, cảnh giới tự

chứng của Phật, người thường không thể nắm bắt

được. Tại sao? Tại vì cái thấy, cái biết của

phàm phu đã bị vọng niệm, vọng tưởng

làm rối loạn. Phần lớn là do vô minh với thực chất

là sự ngu dốt, mê lầm đã huân tập vào tâm thức

từ vô thủy. Lại nữa, đà sống xã hội, tập quán,

văn minh, giáo dục, và tín ngưỡng cũng góp phần bao

phủ cái biết một lớp bợn nhơ dày đặc. Do đó

cái biết của phàm phu là cái biết điên

đảo: trong thế gian, các pháp đều vô thường

mà cho là thường; chúng sinh chịu mọi thứ khổ

đau mà cho là vui, sướng; vốn không có cái ta, cái

của ta mà chấp là có ngã, có sở ngã; các pháp

đều bất tịnh mà cho là tịnh.

Trên phương diện luận

lý, khi nhìn vào thế giới thực tại, vọng

tưởng phân biệt hay biến kế chấp tạo cho

ta một thế giới biểu tượng. Và thế giới

biểu tượng ấy với ngôn từ dùng làm khí cụ

biểu thị hiện hữu của sự vật trở thành đối

tượng của nhận thức. Thực tại khách quan bị cắt ra

từng mảnh, mỗi mảnh được gọi là một pháp,

chiếm cứ một vị trí trong không thời gian, sắp

vào khuôn một khái niệm, và cuối cùng được

gán cho một nhãn hiệu, đặt cho một tên gọi.

Vì biến kế chấp, ta nhận thức sự vật không

đúng với tính cách 'như thị' của chúng, gán vào

chúng những đặc tính và thuộc tính chúng không có.

Ta đã nhìn vào sự vật một cách sai lạc méo mó

dưới lăng kính phân biệt vọng tưởng. Đáng

tiếc hơn nữa, ta ngây thơ tưởng rằng biểu

tượng của cái thực chính là cái thực và mù quáng

tin tưởng những hiện hữu giả danh ấy như có

thực.

Quan niệm sai lầm lớn nhất

là cho rằng sự vật có bản ngã chân thực và có tự

tính thường hằng. Phật giáo là tôn giáo độc nhất

trong lịch sử tôn giáo của nhân loại đã phủ nhận

sự hiện hữu và tồn tại của bất cứ một thực

thể bất biến nào. Giáo lý đức Phật dạy

không thể lý chứng được một nguyên lý

bất biến tuyệt đối hay cái ngã vĩnh cửu

được. Mọi nhận thức về thực tại cần phải

xây dựng trên nguyên tắc vô thường và vô ngã.

Mọi sự vật đều biến chuyển vô

thường cho nên chúng không có tính cách đồng nhất

hay ngã. Như vậy có nghĩa là trong thế gian không

thể có pháp riêng biệt độc lập, không

thể có pháp thường ngã khả dĩ cách ly khỏi

những pháp khác. Các pháp không thể tồn tại một

mình riêng rẽ mà nương vào nhau để tồn tại.

Sự sinh, trụ, diệt của một pháp tùy thuộc sự

sinh, trụ, diệt của tất cả các pháp khác. Sự

vật hiện hữu theo cách thức của chúng, chuyển

biến không ngừng. Chúng không thể hình dung

bằng khái niệm khô cứng và không thể diễn

tả bằng ngôn từ ước định. Chúng là thế, như

thị, tức là không thể miêu tả được. Chỉ có

những người tu thiền (hành giả) không để

khởi lên vọng niệm nơi cái chỗ thấy,

nghe, hiểu, biết, mới thể thường tỉnh

sáng nhìn thẳng vảo thực tại tự thân của vạn hữu.

Nhờ quán sát phân biệt các điều kiện

duyên các pháp tác thành, tồn tại, tan rã, và đoạn

diệt, họ nhận chân khái niệm y tha khởi

được ghi lại như sau trong kinh Phật Tự Thuyết,

Tiểu Bộ I:

Cái này có thì cái kia có

Cái này không thì cái kia không

Cái này sinh thì cái kia sinh

Cái này diệt thì cái kia diệt.

Đó là công thức của giáo

lý Duyên khởi, một giáo lý căn bản rất thâm

sâu mà tầm quan trọng trong việc tu học

đã được đức Thế tôn nhấn mạnh như sau:

"Chính vì không giác ngộ, không thâm hiểu

giáo pháp Duyên khởi này mà chúng sinh hiện tại

bị rối loạn như một tổ kén, rối ren như một ống

chỉ, giống như cỏ munja và lau sậy babaja, không

thể nào ra khỏi khổ xứ, ác thú, đọa xứ,

sinh tử." (Kinh Đại Duyên, Trường Bộ III)

Trung Luận y cứ vào lý

duyên khởi để chứng minh vì sao sự thể không

tự sinh tự hữu. Luận chứng nêu ra bốn lý do

dưới hình thức tuyệt đối phủ định. Sự thể

không tự sinh tự hữu bởi vì sự thể không

hiện khởi (1) từ chính nó; (2) từ một cái khác;

(3) từ cả hai hợp lại; và (4) không do nhân duyên

nào cả. Ba lý do đầu áp dụng vào trường hợp

sự thể phụ thuộc nhân duyên. Lý do cuối dành

cho sự thể không phụ thuộc nhân duyên. Tuyệt

đối phủ nhận có nghĩa là phủ định mà không hàm

ý khẳng định đằng sau. Nói cách khác, bảo rằng

không có cái này không hàm ý rằng còn có cái

khác. Khi sự thể được nhìn nhận là không tự

sinh tự hữu tất nhiên sự thể ấy không có tự

tính quyết định. Như thế, duyên khởi làm

sáng tỏ thực tính của các pháp. Thực tính ấy là

vô ngã tính hay vô tự tính. Triết lý Đại

thừa cũng như giáo lý Nguyên thủy đều nhấn

mạnh điểm "Chư pháp vô tự tính", nghĩa

là đề cao sự vô ngã của các pháp

(dhamma-nairàtmya) cũng như vô ngã trong con người

(pudgala-nairàtmya). Trung Luận gọi vô ngã tính hay

vô tự tính là tánh Không. Tánh Không còn được

diễn tả bằng nhiều từ ngữ tương đương: không

có tự tính, không có quyết định tính, vạn hữu

là Không, không có tự tướng, hết thảy đều

là hiện hữu giả tạm, hết thảy đều là

hiện hữu do tập hợp của các nhân. Đặc tính của

Không là chứng tỏ mọi hiện hữu đều bất

thực, như huyễn, như mộng. Trong kinh Kim Cang cũng ghi

lời Phật dạy như vậy:

Tất cả pháp hữu vi

Như mộng, huyễn, bọt bóng,

Như sương cũng như điển,

Nên khởi quán như thế.

Bồ tát Long Thọ thành lập

những phương thức lý luận mới mẻ để phân

tích và luận giải thực tại và sự vận hành của

thực tại. Theo Ngài, tuy thấy sự thể hiện hữu

như riêng biệt độc lập, có tự thân thường

tại, nhưng kỳ thực không phải là như vậy. Mặc dầu

là Không, nghĩa là không có tự tính, sự thể

không hẳn là không có. Nó vẫn có theo nghĩa ước

định, theo tục đế. Nói Không, không nhất

thiết là Không, vì tuy là Không theo chân

đế, nhưng mà Có theo tục đế. Nói Có, không

nhất thiết là có, vì tuy là Có theo tục đế,

nhưng mà Không theo chân đế. Bồ tát Long Thọ

được xem như là người đầu tiên đã gắn liền

tánh Không với lý duyên khởi bằng con đường

nhị đế. Cái có theo tục đế không có tự

tính, không tự sinh tự hữu. Sở dĩ có là vì hội

đủ các điều kiện sinh khởi sau đây:

(1) Nhân và duyên tác thành

cái có.Về điểm này kinh nghiệm cho thấy

mọi sự thể và vận hành trong nhân sinh và vũ

trụ tất cả sinh khởi do nhân duyên hòa hợp.

(2) Một nền tảng gồm một

số yếu tố tổ hợp tác dụng trong tương quan nhân

quả với cái có theo công thức duyên khởi. Theo

điều kiện này, khi các yếu tố hợp đủ

số thì có cái có. Nếu không hợp đủ số thì

không có cái có. Thí dụ: Thân và tâm là nền

tảng của con người. Nhưng tâm riêng hay thân riêng

thời con người không có.

(3) Một chủ thể nhận thức

với khả năng nhìn thấy tổng thể và tác dụng

của cái có. Cái có phụ thuộc chủ thể nhận thức

trên giả danh tức là trên cái tên gọi đặt cho

nó. Thí dụ: Trong đêm tối sự nhận lầm một sợi dây

gai ra thành con rắn. Trong trường hợp này, con rắn

dĩ nhiên là có, theo tục đế. Nếu nói

đến lông rùa hay sừng thỏ thì tất nhiên không

có, bởi vì hai thứ này không có tác dụng nào cả.

Hiểu được tánh Không thì

không bao giờ chấp rằng 'tôi không có ngã' (tức là

thuyết đoạn diệt) hay chấp rằng 'tôi có ngã'

(thuyết thường tồn), bởi vì cả hai quan niệm

sai lầm ấy đều trói buộc mình vào ý tưởng

sai lầm 'tôi có'. Đúng ra nếu tỉnh sáng nhìn

vào sự vật, ta sẽ thấy cái mà ta gọi là 'tôi'

chỉ là sự kết hợp của các uẩn vật lý và

tâm linh trong một dòng hiện tượng tâm lý

liên tục chuyển biến tương quan liên hệ

tới các hiện tượng sinh lý và vật lý

khác. Thế thì hằng ngày khi ta nói tôi, anh, linh

hồn, ... , các từ ngữ ấy không có chút nghĩa lý

gì cả hay sao? Có chứ, nếu hiểu rằng ngôn từ

ta dùng thường ngày là thuận theo quy ước của

thế gian. Nhưng sự thực tối hậu là hoàn toàn

không có cái tôi, cái anh, cái linh hồn, ... đúng

như nghĩa ta chấp nhận theo tập quán hay thông

lệ. Kinh Mahàyàna - Sutralànkàra (Kinh Lăng Già)

dạy: "Một cá thể (hay bản ngã, pudgala) nên

được xem là chỉ có trong ấn định (prajnapti) [nghĩa

là: Gọi như quy ước thì có một cá thể hay

một bản ngã] chứ không phải có trong thực tại [hay

trong bản thể, dravya]."

Kinh Ca Chiên Diên Thị

(Kaccanagotta), Tương Ưng Bộ, Thích Minh Châu dịch,

thuật lại như sau lời Phật dạy tôn giả Kaccanagotta

về sự y chỉ vào Có và Không khi vị này hỏi

Phật như thế nào là chánh kiến.

Này Kaccana, thế giới này phần lớn y chỉ vào hai cực đoan này: có và không có.

Này Kaccana, ai với chánh

trí tuệ thấy như chơn thế giới tập khởi,

vị ấy không chấp nhận thế giới là không có.

Này Kaccana, ai với chánh trí tuệ thấy như

chơn thế giới đoạn diệt, vị ấy không

chấp nhận thế giới là có.

Này Kaccana, chấp thủ

phương tiện và bị thiên kiến trói buộc,

phần lớn thế giới này là vậy. Và ai với tâm

không trú trước, chấp thủ phương tiện ấy,

không chấp thủ thiên chấp tùy miên ấy, không có

chấp trước, không trú trước, vị ấy không có

nghĩ: "Đây là tự ngã của tôi". Khi khổ

sanh thời xem là sanh, khi khổ diệt thời xem là

diệt; vị ấy không có nghi ngờ, không có phân

vân, không duyên vào ai khác, trí ở đây là của

vị ấy. Cho đến như vậy, này Kaccana là chánh

tri kiến.

"Tất cả là có", này Kaccana, là một cực đoan.

"Tất cả là không có" là cực đoan thứ hai.

Xa lìa hai cực đoan ấy,

này Kaccana, Như Lai thuyết pháp theo trung

đạo: Vô minh duyên hành. Hành duyên thức. Thức

duyên danh sắc. Danh sắc duyên lục nhập. Lục nhập

duyên xúc. Xúc duyên thọ. Thọ duyên ái.

Ái duyên thủ. Thủ duyên hữu. Hữu duyên sinh. Sinh

duyên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não. Như

vậy là toàn bộ khổ uẩn này tập khởi.

Nhưng do ly tham, đoạn

diệt vô minh một cách hoàn toàn, nên các

hành diệt. Do các hành diệt nên thức

diệt. Do thức diệt nên danh sắc diệt.

Do danh sắc diệt nên lục nhập diệt. Do lục

nhập diệt nên xúc diệt. Do xúc diệt

nên thọ diệt. Do thọ diệt nên ái

diệt Do ái diệt nên thủ diệt. Do thủ

diệt nên hữu diệt. Do hữu diệt nên

sinh diệt. Do sinh diệt nên già chết,

sầu, bi, khổ, ưu, não diệt. Như vậy là toàn

bộ khổ uẩn này đoạn diệt.

Trong tinh thần phá kiến

chấp nhị biên tương đối bắt nguồn từ sự y chỉ sai

lầm vào hai cực đoan Có và Không, Bồ tát Long

Thọ thiết lập Nhị đế Trung đạo để

khai thông con đường giữa của Phật. Tục đế hay

chân lý ước định là chân lý mà khả năng

của phàm phu có thể thông đạt một cách tự

nhiên, không cần suy luận mà được. Chân đế hay

chân lý tối thượng là chân lý bất khả

thuyết, là thực tại vô ngôn, một viễn tượng

ngoài tầm với của khả năng phàm phu hiện có hay

có thể có. Như vậy nhị đế ¾ tục đế

và chân đế ¾ là chân lý giả định, một

phương tiện thi thiết. Hãy xem nhị đế

như là phương tiện giao tiếp giữa thầy với

trò. Thầy nói về cái không thể nói nên phải

biết cách nói, nghĩa là dùng phương thức nhị

đế chỉ đường tu tập ra khỏi vô minh ngộ nhập

Phật tri kiến. Trò nghe về cái không thể

nghe, nên cần tu học phát sanh tam huệ (văn

tuệ, tư tuệ, và tu tuệ) mới biết cách

nghe cho thấu hiểu tương quan của nhị đế

để nhìn thấy con đường giữa. Rõ ràng đức

Phật đã diệu dụng nhị đế để khai thông

Trung Đạo. Chính đức Phật theo tục đế giảng

rằng tất cả các pháp ở thế gian do duyên hợp

giả có. Nhưng theo chân đế thì tất cả các pháp

đều Không, nghĩa là không thật, không có tự

tính. Nói tóm lại, nhị đế cho thấy thầy cũng

như trò đều phải bằng vào ngôn ngữ để

truyền đạt và tiếp nhận. Thầy bằng vào ngôn

ngữ để khai hiển và chỉ thị thực tướng,

cảnh giới tự chứng của Phật. Trò cũng bằng vào

ngôn ngữ để thể ngộ và thể nhập thực

tướng. Hãy đọc Tuệ Sỹ viết trong

Triết Học về Tánh Không: "Ta thấy do

phương tiện mà thật huệ được chứng ngộ và

từ thật huệ ấy mà tuôn ra vô số phương

tiện. Trong mối liên hệ của phương tiện

và thật huệ này, chúng ta cũng sẽ nhận ra ý

nghĩa của Trung Luận trong hai chiều như thế.

Trung được khai hiển và chỉ thị bằng Luận, rồi

do Luận mà thể ngộ và thể nhập Trung. Hai chữ

Trung Luận thôi, tiêu đề ấy đã nói lên đầy

đũ ý nghĩa của triết lý Trung quán.

Điều này ta phải kể là La Thập đã có công

lớn nhất trong việc phát huy triết lý Trung

quán. Nếu đọc thẳng Phạn văn, chưa hẳn

chúng ta đủ khả năng để lãnh hội ý nghĩa

quan trọng này."

Tuệ Sỹ nói thêm:

"Nếu chú trọng vào phương diện

thể ngộ và thể nhập Thật tướng ta có

thể thêm vào chữ 'quán', mặc dầu chữ Madhyama

của tiếng Phạn không có nghĩa của chữ quán đó,

nhưng nó đã thành một danh từ thông dụng của Hán

văn, và có thể cho ta lãnh hội thêm ý nghĩa

của triết lý Trung quán.

Khi Trung được khai hiển

và chỉ thị bởi Luận, thì thể ngộ và thể

nhập phải do thực hành. Như thế, ở phương

diện thực hành, Trung như là quán cảnh, là đối

tượng được hướng đến. Trong phương diện

thực hành này, vì bấy giờ Trung là đối tượng quán

cảnh, nên thực tại sẽ dễ dàng bị bóp méo, và cố

nhiên nó sẽ mất ý nghĩa là Trung đó. Như

thế, quán trí phải được chuẩn bị tất cả những

điều kiện cần thiết để có thể

quán chiếu được Trung đạo quán cảnh. ... ...

Trên đây, Trung tương ứng

với Thực tướng Bát nhã; Quán tương ứng với Quán

chiếu Bát nhã; và Luận tương ứng với Văn tự

Bát nhã."

Trong đoạn văn vừa đề

cập Tuệ Sỹ cho thấy rõ sự quan trọng của vai

trò ngôn ngữ dùng biểu tượng cho tánh Không,

Nhị đế, và Trung đạo.

Tiến trình của Nhị đế

Trung đạo được Cát Tạng mô tả qua bốn lớp, dùng

hai cực đối nghịch Hữu, Vô làm căn bản và phương

pháp phủ định để đả phá chấp kiến nhị

biên. Phủ định không phải là làm biến mất

hiện thực đi. Bởi vì hiện thực là hiện

thực, có Phật xuất thế hay không, nó như vậy là

như vậy, vẫn như vậy. Phủ định ở đây có nghĩa

là tuyệt đối phủ định tất cả những yếu

tính quyết định của hiện thực giả danh

được biểu thị bằng ngôn ngữ qua tên gọi.

Ở lớp thứ nhất, chúng sinh chấp Hữu vì nhu cầu

tham ái, nên Hữu là tục đế. Để phá chấp

Có, nên phủ định Hữu. Chân đế được xem là

Vô. Ở lớp thứ hai, Vô chỉ là phương tiện

đối trị Hữu, pháp không nhất thiết là Vô hay

Hữu. Do đó, cả Vô lẫn Hữu đều là tục đế.

Chân đế là phủ định cả Hữu lẫn Vô: phi Vô phi

Hữu. Ở lớp thứ ba, phi Vô phi Hữu cũng chỉ là

phương tiện đối trị Vô Hữu. Vô và Hữu là hai,

phi Vô phi Hữu là không phải hai. Do đó, nhị và bất

nhị đều là tục đế. Chân đế là phủ

định cả nhị và bất nhị đó: phi phi Vô phi phi Hữu.

Đến lớp thứ tư, phủ định ở lớp thứ ba vẫn

được diễn tả bằng lời nói, vẫn chỉ là phương

tiện thi thiết, do đó vẫn chỉ là tục

đế. Chân đế là phủ định tất cả phủ định

ở lớp thứ ba: phi phi bất Vô phi phi bất Hữu.

Càng tiến lên cao, cứ

mỗi lần ta chấp nhận một quan niệm hay một

nhóm quan niệm, chúng mãi mãi bị phủ định. Sự

tiếp diễn phủ định sẽ vô cùng cho đến khi

màu sắc của tục đế được tẩy sạch hoàn toàn.

Khi ấy, ta đến cửa thực tại vô ngôn. Con đường

tu tập theo tiến trình vừa mô tả gọi là Nhị

Đế Trung đạo.

Một đoạn trong sách Các Tông

Phái của Đạo Phật, Tuệ Sỹ dịch, nói rõ thêm

về ý nghĩa của nhị đế Trung đạo:

"Tiêu cực hay phá hủy chỉ là phương pháp

để đạt được trạng thái bạch tịnh thay cho

trạng thái ô nhiễm mà chúng ta thường có, đắm

trước vào và không thể xả ly được. Một lần

nữa, đây cũng là lý vô đắc. Sau cùng luyện

tập bằng sự phủ định có nghĩa là không có tri

kiến cục bộ, không ẩn trú ở định kiến nào,

không trừu tượng hóa cái Không, không đắm trước

vào thành tựu đặc hữu, không thừa nhận tự tính,

và không mong cầu phước lợi nào cả."

Trước đây, sư Thanh Nguyên

Duy Tín đã trình bày một kinh nghiệm giác ngộ

của mình như sau: "Sãi tôi, ba mươi năm trước,

khi chưa học Thiền, thấy núi là núi, thấy

nước là nước. Sau nhân theo bậc thiện tri thức

chỉ cho chỗ vào, thấy núi chẳng phải núi, thấy

nước chẳng phải nước. Rồi nay thể nhập chốn

yên vui tịch tĩnh, y nhiên, thấy núi chỉ là núi,

thấy nước chỉ là nước." ( Truyền Đăng

Lục, Quyển 22; trích từ Thiền Luận, Tập

Thượng, D. T. Suzuki, Trúc Thiên dịch) Phỏng theo lối

nói đó, phần kết luận xin mượn ngôn ngữ tức

phi, thị danh (tức chẳng phải, tạm gọi là) của

kinh Kim Cang để nói lên ý nghĩa phá chấp

của triết lý Trung Quán và hoàn thành câu

nói chọn làm tiêu đề cho bài này: "Thấy

vậy mà không phải vậy, tạm gọi là vậy" .

Tài liệu tham khảo :

1. Thích Nhất Hạnh. Vấn đề nhận thức trong Duy thức học, Phật Học Viện Quốc Tế, 1985

2. Tuệ Sỹ dịch. Các Tông Phái của Đạo Phật, Phật Học Viện Quốc Tế, 1987

3. Tuệ Sỹ. Triết Học về Tánh Không, Phật Học Viện Quốc Tế, 1984

4. Thích Viên Lý dịch. Trung Luận, Viện Triết Lý Việt Nam & Triết Học Thế Giới, 1994

5. Jay L. Garfield. The Fundamental Wisdom of the Middle Way, Oxford University Press, 1995

6. Jeffrey Hopkins. Meditation on Emptiness, Wisdom Publications, 1996

7. David J. Kalupahana. Nàgàrjuna, State University of New York Press, 1986

8. Nancy McCagney. Nàgàrjuna and the Philosophy of Openness, Rowman & Littlefield Publishers, 1997

9. Robert A. F. Thurman. The Central Philosophy of Tibet, Princeton University Press, 1984

Hồng Dương

Tháng Tư 1999

Source: Phat-Hoc Magazine, http://www.phathoc.org , 07-1999

[ Trở về trang Thư Mục ]

← Văn bản trướcNiet Ban - RahulaVăn bản tiếp →Ngon ngu & Bien chung
☰ Mục lục Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)
⬇ Tải .txt