Thay vay ma khong phai vay
This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font
Thấy
vậy mà không phải vậy...
Hồng
Dương
Thông thường chúng ta hay nói:
"Thấy vậy mà không phải vậy!" Câu nói này
có thể áp dụng để tìm hiểu hai khía
cạnh tương đối và tuyệt đối của chân lý,
tức nhị đế, đề cập trong Trung Luận của Bồ
Tát Long Thọ. Một đằng là tục đế hay chân
lý ước định có thể dùng tri thức thường
nghiệm để thông đạt. Đằng khác là chân
đế hay chân lý tối thượng, cảnh giới tự
chứng của Phật, người thường không thể nắm bắt
được. Tại sao? Tại vì cái thấy, cái biết của
phàm phu đã bị vọng niệm, vọng tưởng
làm rối loạn. Phần lớn là do vô minh với thực chất
là sự ngu dốt, mê lầm đã huân tập vào tâm thức
từ vô thủy. Lại nữa, đà sống xã hội, tập quán,
văn minh, giáo dục, và tín ngưỡng cũng góp phần bao
phủ cái biết một lớp bợn nhơ dày đặc. Do đó
cái biết của phàm phu là cái biết điên
đảo: trong thế gian, các pháp đều vô thường
mà cho là thường; chúng sinh chịu mọi thứ khổ
đau mà cho là vui, sướng; vốn không có cái ta, cái
của ta mà chấp là có ngã, có sở ngã; các pháp
đều bất tịnh mà cho là tịnh.
Trên phương diện luận
lý, khi nhìn vào thế giới thực tại, vọng
tưởng phân biệt hay biến kế chấp tạo cho
ta một thế giới biểu tượng. Và thế giới
biểu tượng ấy với ngôn từ dùng làm khí cụ
biểu thị hiện hữu của sự vật trở thành đối
tượng của nhận thức. Thực tại khách quan bị cắt ra
từng mảnh, mỗi mảnh được gọi là một pháp,
chiếm cứ một vị trí trong không thời gian, sắp
vào khuôn một khái niệm, và cuối cùng được
gán cho một nhãn hiệu, đặt cho một tên gọi.
Vì biến kế chấp, ta nhận thức sự vật không
đúng với tính cách 'như thị' của chúng, gán vào
chúng những đặc tính và thuộc tính chúng không có.
Ta đã nhìn vào sự vật một cách sai lạc méo mó
dưới lăng kính phân biệt vọng tưởng. Đáng
tiếc hơn nữa, ta ngây thơ tưởng rằng biểu
tượng của cái thực chính là cái thực và mù quáng
tin tưởng những hiện hữu giả danh ấy như có
thực.
Quan niệm sai lầm lớn nhất
là cho rằng sự vật có bản ngã chân thực và có tự
tính thường hằng. Phật giáo là tôn giáo độc nhất
trong lịch sử tôn giáo của nhân loại đã phủ nhận
sự hiện hữu và tồn tại của bất cứ một thực
thể bất biến nào. Giáo lý đức Phật dạy
không thể lý chứng được một nguyên lý
bất biến tuyệt đối hay cái ngã vĩnh cửu
được. Mọi nhận thức về thực tại cần phải
xây dựng trên nguyên tắc vô thường và vô ngã.
Mọi sự vật đều biến chuyển vô
thường cho nên chúng không có tính cách đồng nhất
hay ngã. Như vậy có nghĩa là trong thế gian không
thể có pháp riêng biệt độc lập, không
thể có pháp thường ngã khả dĩ cách ly khỏi
những pháp khác. Các pháp không thể tồn tại một
mình riêng rẽ mà nương vào nhau để tồn tại.
Sự sinh, trụ, diệt của một pháp tùy thuộc sự
sinh, trụ, diệt của tất cả các pháp khác. Sự
vật hiện hữu theo cách thức của chúng, chuyển
biến không ngừng. Chúng không thể hình dung
bằng khái niệm khô cứng và không thể diễn
tả bằng ngôn từ ước định. Chúng là thế, như
thị, tức là không thể miêu tả được. Chỉ có
những người tu thiền (hành giả) không để
khởi lên vọng niệm nơi cái chỗ thấy,
nghe, hiểu, biết, mới thể thường tỉnh
sáng nhìn thẳng vảo thực tại tự thân của vạn hữu.
Nhờ quán sát phân biệt các điều kiện
duyên các pháp tác thành, tồn tại, tan rã, và đoạn
diệt, họ nhận chân khái niệm y tha khởi
được ghi lại như sau trong kinh Phật Tự Thuyết,
Tiểu Bộ I:
Cái này có thì cái kia có
Cái này không thì cái kia không
Cái này sinh thì cái kia sinh
Cái này diệt thì cái kia diệt.
Đó là công thức của giáo
lý Duyên khởi, một giáo lý căn bản rất thâm
sâu mà tầm quan trọng trong việc tu học
đã được đức Thế tôn nhấn mạnh như sau:
"Chính vì không giác ngộ, không thâm hiểu
giáo pháp Duyên khởi này mà chúng sinh hiện tại
bị rối loạn như một tổ kén, rối ren như một ống
chỉ, giống như cỏ munja và lau sậy babaja, không
thể nào ra khỏi khổ xứ, ác thú, đọa xứ,
sinh tử." (Kinh Đại Duyên, Trường Bộ III)
Trung Luận y cứ vào lý
duyên khởi để chứng minh vì sao sự thể không
tự sinh tự hữu. Luận chứng nêu ra bốn lý do
dưới hình thức tuyệt đối phủ định. Sự thể
không tự sinh tự hữu bởi vì sự thể không
hiện khởi (1) từ chính nó; (2) từ một cái khác;
(3) từ cả hai hợp lại; và (4) không do nhân duyên
nào cả. Ba lý do đầu áp dụng vào trường hợp
sự thể phụ thuộc nhân duyên. Lý do cuối dành
cho sự thể không phụ thuộc nhân duyên. Tuyệt
đối phủ nhận có nghĩa là phủ định mà không hàm
ý khẳng định đằng sau. Nói cách khác, bảo rằng
không có cái này không hàm ý rằng còn có cái
khác. Khi sự thể được nhìn nhận là không tự
sinh tự hữu tất nhiên sự thể ấy không có tự
tính quyết định. Như thế, duyên khởi làm
sáng tỏ thực tính của các pháp. Thực tính ấy là
vô ngã tính hay vô tự tính. Triết lý Đại
thừa cũng như giáo lý Nguyên thủy đều nhấn
mạnh điểm "Chư pháp vô tự tính", nghĩa
là đề cao sự vô ngã của các pháp
(dhamma-nairàtmya) cũng như vô ngã trong con người
(pudgala-nairàtmya). Trung Luận gọi vô ngã tính hay
vô tự tính là tánh Không. Tánh Không còn được
diễn tả bằng nhiều từ ngữ tương đương: không
có tự tính, không có quyết định tính, vạn hữu
là Không, không có tự tướng, hết thảy đều
là hiện hữu giả tạm, hết thảy đều là
hiện hữu do tập hợp của các nhân. Đặc tính của
Không là chứng tỏ mọi hiện hữu đều bất
thực, như huyễn, như mộng. Trong kinh Kim Cang cũng ghi
lời Phật dạy như vậy:
Tất cả pháp hữu vi
Như mộng, huyễn, bọt bóng,
Như sương cũng như điển,
Nên khởi quán như thế.
Bồ tát Long Thọ thành lập
những phương thức lý luận mới mẻ để phân
tích và luận giải thực tại và sự vận hành của
thực tại. Theo Ngài, tuy thấy sự thể hiện hữu
như riêng biệt độc lập, có tự thân thường
tại, nhưng kỳ thực không phải là như vậy. Mặc dầu
là Không, nghĩa là không có tự tính, sự thể
không hẳn là không có. Nó vẫn có theo nghĩa ước
định, theo tục đế. Nói Không, không nhất
thiết là Không, vì tuy là Không theo chân
đế, nhưng mà Có theo tục đế. Nói Có, không
nhất thiết là có, vì tuy là Có theo tục đế,
nhưng mà Không theo chân đế. Bồ tát Long Thọ
được xem như là người đầu tiên đã gắn liền
tánh Không với lý duyên khởi bằng con đường
nhị đế. Cái có theo tục đế không có tự
tính, không tự sinh tự hữu. Sở dĩ có là vì hội
đủ các điều kiện sinh khởi sau đây:
(1) Nhân và duyên tác thành
cái có.Về điểm này kinh nghiệm cho thấy
mọi sự thể và vận hành trong nhân sinh và vũ
trụ tất cả sinh khởi do nhân duyên hòa hợp.
(2) Một nền tảng gồm một
số yếu tố tổ hợp tác dụng trong tương quan nhân
quả với cái có theo công thức duyên khởi. Theo
điều kiện này, khi các yếu tố hợp đủ
số thì có cái có. Nếu không hợp đủ số thì
không có cái có. Thí dụ: Thân và tâm là nền
tảng của con người. Nhưng tâm riêng hay thân riêng
thời con người không có.
(3) Một chủ thể nhận thức
với khả năng nhìn thấy tổng thể và tác dụng
của cái có. Cái có phụ thuộc chủ thể nhận thức
trên giả danh tức là trên cái tên gọi đặt cho
nó. Thí dụ: Trong đêm tối sự nhận lầm một sợi dây
gai ra thành con rắn. Trong trường hợp này, con rắn
dĩ nhiên là có, theo tục đế. Nếu nói
đến lông rùa hay sừng thỏ thì tất nhiên không
có, bởi vì hai thứ này không có tác dụng nào cả.
Hiểu được tánh Không thì
không bao giờ chấp rằng 'tôi không có ngã' (tức là
thuyết đoạn diệt) hay chấp rằng 'tôi có ngã'
(thuyết thường tồn), bởi vì cả hai quan niệm
sai lầm ấy đều trói buộc mình vào ý tưởng
sai lầm 'tôi có'. Đúng ra nếu tỉnh sáng nhìn
vào sự vật, ta sẽ thấy cái mà ta gọi là 'tôi'
chỉ là sự kết hợp của các uẩn vật lý và
tâm linh trong một dòng hiện tượng tâm lý
liên tục chuyển biến tương quan liên hệ
tới các hiện tượng sinh lý và vật lý
khác. Thế thì hằng ngày khi ta nói tôi, anh, linh
hồn, ... , các từ ngữ ấy không có chút nghĩa lý
gì cả hay sao? Có chứ, nếu hiểu rằng ngôn từ
ta dùng thường ngày là thuận theo quy ước của
thế gian. Nhưng sự thực tối hậu là hoàn toàn
không có cái tôi, cái anh, cái linh hồn, ... đúng
như nghĩa ta chấp nhận theo tập quán hay thông
lệ. Kinh Mahàyàna - Sutralànkàra (Kinh Lăng Già)
dạy: "Một cá thể (hay bản ngã, pudgala) nên
được xem là chỉ có trong ấn định (prajnapti) [nghĩa
là: Gọi như quy ước thì có một cá thể hay
một bản ngã] chứ không phải có trong thực tại [hay
trong bản thể, dravya]."
Kinh Ca Chiên Diên Thị
(Kaccanagotta), Tương Ưng Bộ, Thích Minh Châu dịch,
thuật lại như sau lời Phật dạy tôn giả Kaccanagotta
về sự y chỉ vào Có và Không khi vị này hỏi
Phật như thế nào là chánh kiến.
Này Kaccana, thế giới này phần lớn y chỉ vào hai cực đoan này: có và không có.
Này Kaccana, ai với chánh
trí tuệ thấy như chơn thế giới tập khởi,
vị ấy không chấp nhận thế giới là không có.
Này Kaccana, ai với chánh trí tuệ thấy như
chơn thế giới đoạn diệt, vị ấy không
chấp nhận thế giới là có.
Này Kaccana, chấp thủ
phương tiện và bị thiên kiến trói buộc,
phần lớn thế giới này là vậy. Và ai với tâm
không trú trước, chấp thủ phương tiện ấy,
không chấp thủ thiên chấp tùy miên ấy, không có
chấp trước, không trú trước, vị ấy không có
nghĩ: "Đây là tự ngã của tôi". Khi khổ
sanh thời xem là sanh, khi khổ diệt thời xem là
diệt; vị ấy không có nghi ngờ, không có phân
vân, không duyên vào ai khác, trí ở đây là của
vị ấy. Cho đến như vậy, này Kaccana là chánh
tri kiến.
"Tất cả là có", này Kaccana, là một cực đoan.
"Tất cả là không có" là cực đoan thứ hai.
Xa lìa hai cực đoan ấy,
này Kaccana, Như Lai thuyết pháp theo trung
đạo: Vô minh duyên hành. Hành duyên thức. Thức
duyên danh sắc. Danh sắc duyên lục nhập. Lục nhập
duyên xúc. Xúc duyên thọ. Thọ duyên ái.
Ái duyên thủ. Thủ duyên hữu. Hữu duyên sinh. Sinh
duyên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não. Như
vậy là toàn bộ khổ uẩn này tập khởi.
Nhưng do ly tham, đoạn
diệt vô minh một cách hoàn toàn, nên các
hành diệt. Do các hành diệt nên thức
diệt. Do thức diệt nên danh sắc diệt.
Do danh sắc diệt nên lục nhập diệt. Do lục
nhập diệt nên xúc diệt. Do xúc diệt
nên thọ diệt. Do thọ diệt nên ái
diệt Do ái diệt nên thủ diệt. Do thủ
diệt nên hữu diệt. Do hữu diệt nên
sinh diệt. Do sinh diệt nên già chết,
sầu, bi, khổ, ưu, não diệt. Như vậy là toàn
bộ khổ uẩn này đoạn diệt.
Trong tinh thần phá kiến
chấp nhị biên tương đối bắt nguồn từ sự y chỉ sai
lầm vào hai cực đoan Có và Không, Bồ tát Long
Thọ thiết lập Nhị đế Trung đạo để
khai thông con đường giữa của Phật. Tục đế hay
chân lý ước định là chân lý mà khả năng
của phàm phu có thể thông đạt một cách tự
nhiên, không cần suy luận mà được. Chân đế hay
chân lý tối thượng là chân lý bất khả
thuyết, là thực tại vô ngôn, một viễn tượng
ngoài tầm với của khả năng phàm phu hiện có hay
có thể có. Như vậy nhị đế ¾ tục đế
và chân đế ¾ là chân lý giả định, một
phương tiện thi thiết. Hãy xem nhị đế
như là phương tiện giao tiếp giữa thầy với
trò. Thầy nói về cái không thể nói nên phải
biết cách nói, nghĩa là dùng phương thức nhị
đế chỉ đường tu tập ra khỏi vô minh ngộ nhập
Phật tri kiến. Trò nghe về cái không thể
nghe, nên cần tu học phát sanh tam huệ (văn
tuệ, tư tuệ, và tu tuệ) mới biết cách
nghe cho thấu hiểu tương quan của nhị đế
để nhìn thấy con đường giữa. Rõ ràng đức
Phật đã diệu dụng nhị đế để khai thông
Trung Đạo. Chính đức Phật theo tục đế giảng
rằng tất cả các pháp ở thế gian do duyên hợp
giả có. Nhưng theo chân đế thì tất cả các pháp
đều Không, nghĩa là không thật, không có tự
tính. Nói tóm lại, nhị đế cho thấy thầy cũng
như trò đều phải bằng vào ngôn ngữ để
truyền đạt và tiếp nhận. Thầy bằng vào ngôn
ngữ để khai hiển và chỉ thị thực tướng,
cảnh giới tự chứng của Phật. Trò cũng bằng vào
ngôn ngữ để thể ngộ và thể nhập thực
tướng. Hãy đọc Tuệ Sỹ viết trong
Triết Học về Tánh Không: "Ta thấy do
phương tiện mà thật huệ được chứng ngộ và
từ thật huệ ấy mà tuôn ra vô số phương
tiện. Trong mối liên hệ của phương tiện
và thật huệ này, chúng ta cũng sẽ nhận ra ý
nghĩa của Trung Luận trong hai chiều như thế.
Trung được khai hiển và chỉ thị bằng Luận, rồi
do Luận mà thể ngộ và thể nhập Trung. Hai chữ
Trung Luận thôi, tiêu đề ấy đã nói lên đầy
đũ ý nghĩa của triết lý Trung quán.
Điều này ta phải kể là La Thập đã có công
lớn nhất trong việc phát huy triết lý Trung
quán. Nếu đọc thẳng Phạn văn, chưa hẳn
chúng ta đủ khả năng để lãnh hội ý nghĩa
quan trọng này."
Tuệ Sỹ nói thêm:
"Nếu chú trọng vào phương diện
thể ngộ và thể nhập Thật tướng ta có
thể thêm vào chữ 'quán', mặc dầu chữ Madhyama
của tiếng Phạn không có nghĩa của chữ quán đó,
nhưng nó đã thành một danh từ thông dụng của Hán
văn, và có thể cho ta lãnh hội thêm ý nghĩa
của triết lý Trung quán.
Khi Trung được khai hiển
và chỉ thị bởi Luận, thì thể ngộ và thể
nhập phải do thực hành. Như thế, ở phương
diện thực hành, Trung như là quán cảnh, là đối
tượng được hướng đến. Trong phương diện
thực hành này, vì bấy giờ Trung là đối tượng quán
cảnh, nên thực tại sẽ dễ dàng bị bóp méo, và cố
nhiên nó sẽ mất ý nghĩa là Trung đó. Như
thế, quán trí phải được chuẩn bị tất cả những
điều kiện cần thiết để có thể
quán chiếu được Trung đạo quán cảnh. ... ...
Trên đây, Trung tương ứng
với Thực tướng Bát nhã; Quán tương ứng với Quán
chiếu Bát nhã; và Luận tương ứng với Văn tự
Bát nhã."
Trong đoạn văn vừa đề
cập Tuệ Sỹ cho thấy rõ sự quan trọng của vai
trò ngôn ngữ dùng biểu tượng cho tánh Không,
Nhị đế, và Trung đạo.
Tiến trình của Nhị đế
Trung đạo được Cát Tạng mô tả qua bốn lớp, dùng
hai cực đối nghịch Hữu, Vô làm căn bản và phương
pháp phủ định để đả phá chấp kiến nhị
biên. Phủ định không phải là làm biến mất
hiện thực đi. Bởi vì hiện thực là hiện
thực, có Phật xuất thế hay không, nó như vậy là
như vậy, vẫn như vậy. Phủ định ở đây có nghĩa
là tuyệt đối phủ định tất cả những yếu
tính quyết định của hiện thực giả danh
được biểu thị bằng ngôn ngữ qua tên gọi.
Ở lớp thứ nhất, chúng sinh chấp Hữu vì nhu cầu
tham ái, nên Hữu là tục đế. Để phá chấp
Có, nên phủ định Hữu. Chân đế được xem là
Vô. Ở lớp thứ hai, Vô chỉ là phương tiện
đối trị Hữu, pháp không nhất thiết là Vô hay
Hữu. Do đó, cả Vô lẫn Hữu đều là tục đế.
Chân đế là phủ định cả Hữu lẫn Vô: phi Vô phi
Hữu. Ở lớp thứ ba, phi Vô phi Hữu cũng chỉ là
phương tiện đối trị Vô Hữu. Vô và Hữu là hai,
phi Vô phi Hữu là không phải hai. Do đó, nhị và bất
nhị đều là tục đế. Chân đế là phủ
định cả nhị và bất nhị đó: phi phi Vô phi phi Hữu.
Đến lớp thứ tư, phủ định ở lớp thứ ba vẫn
được diễn tả bằng lời nói, vẫn chỉ là phương
tiện thi thiết, do đó vẫn chỉ là tục
đế. Chân đế là phủ định tất cả phủ định
ở lớp thứ ba: phi phi bất Vô phi phi bất Hữu.
Càng tiến lên cao, cứ
mỗi lần ta chấp nhận một quan niệm hay một
nhóm quan niệm, chúng mãi mãi bị phủ định. Sự
tiếp diễn phủ định sẽ vô cùng cho đến khi
màu sắc của tục đế được tẩy sạch hoàn toàn.
Khi ấy, ta đến cửa thực tại vô ngôn. Con đường
tu tập theo tiến trình vừa mô tả gọi là Nhị
Đế Trung đạo.
Một đoạn trong sách Các Tông
Phái của Đạo Phật, Tuệ Sỹ dịch, nói rõ thêm
về ý nghĩa của nhị đế Trung đạo:
"Tiêu cực hay phá hủy chỉ là phương pháp
để đạt được trạng thái bạch tịnh thay cho
trạng thái ô nhiễm mà chúng ta thường có, đắm
trước vào và không thể xả ly được. Một lần
nữa, đây cũng là lý vô đắc. Sau cùng luyện
tập bằng sự phủ định có nghĩa là không có tri
kiến cục bộ, không ẩn trú ở định kiến nào,
không trừu tượng hóa cái Không, không đắm trước
vào thành tựu đặc hữu, không thừa nhận tự tính,
và không mong cầu phước lợi nào cả."
Trước đây, sư Thanh Nguyên
Duy Tín đã trình bày một kinh nghiệm giác ngộ
của mình như sau: "Sãi tôi, ba mươi năm trước,
khi chưa học Thiền, thấy núi là núi, thấy
nước là nước. Sau nhân theo bậc thiện tri thức
chỉ cho chỗ vào, thấy núi chẳng phải núi, thấy
nước chẳng phải nước. Rồi nay thể nhập chốn
yên vui tịch tĩnh, y nhiên, thấy núi chỉ là núi,
thấy nước chỉ là nước." ( Truyền Đăng
Lục, Quyển 22; trích từ Thiền Luận, Tập
Thượng, D. T. Suzuki, Trúc Thiên dịch) Phỏng theo lối
nói đó, phần kết luận xin mượn ngôn ngữ tức
phi, thị danh (tức chẳng phải, tạm gọi là) của
kinh Kim Cang để nói lên ý nghĩa phá chấp
của triết lý Trung Quán và hoàn thành câu
nói chọn làm tiêu đề cho bài này: "Thấy
vậy mà không phải vậy, tạm gọi là vậy" .
Tài liệu tham khảo :
1. Thích Nhất Hạnh. Vấn đề nhận thức trong Duy thức học, Phật Học Viện Quốc Tế, 1985
2. Tuệ Sỹ dịch. Các Tông Phái của Đạo Phật, Phật Học Viện Quốc Tế, 1987
3. Tuệ Sỹ. Triết Học về Tánh Không, Phật Học Viện Quốc Tế, 1984
4. Thích Viên Lý dịch. Trung Luận, Viện Triết Lý Việt Nam & Triết Học Thế Giới, 1994
5. Jay L. Garfield. The Fundamental Wisdom of the Middle Way, Oxford University Press, 1995
6. Jeffrey Hopkins. Meditation on Emptiness, Wisdom Publications, 1996
7. David J. Kalupahana. Nàgàrjuna, State University of New York Press, 1986
8. Nancy McCagney. Nàgàrjuna and the Philosophy of Openness, Rowman & Littlefield Publishers, 1997
9. Robert A. F. Thurman. The Central Philosophy of Tibet, Princeton University Press, 1984
Hồng Dương
Tháng Tư 1999
Source: Phat-Hoc Magazine, http://www.phathoc.org , 07-1999
[ Trở về trang Thư Mục ]