📜 Giảng Sư
Kho kinh › Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)

Ngon ngu & Bien chung

Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas) · 25,945 ký tự · ~24 phút đọc
🏠 Trang chủ 📜 Kho kinh ⬇ Tải .txt

Ngon ngu & Bien chung

This document is written in Vietnamese, with Unicode Times font

Ngôn

ngữ và Biện chứng

Nguyễn

Văn Hai

Trong Bích Nham Lục có kể

một câu chuyện như sau, với tựa đề Chí Đạo

Vô Nan của Triệu Châu. Triệu Châu dạy chúng

nói, "Đạo lớn không khó miễn đừng so đo. Vừa

có ngôn ngữ lập tức có lựa chọn và dính mắc,

có minh bạch. Lão tăng này chẳng ở nơi minh bạch.

Các ông có còn trì giữ gì chăng?"

Lúc ấy có ông tăng hỏi, "Không ở nơi minh bạch, thì thầy trì giữ cái gì?"

Triệu Châu nói, "Tôi cũng chẳng biết nữa".

Ông tăng nói, "Hòa thượng đã không biết, cớ sao còn nói là không ở nơi minh bạch?"

Triệu Châu nói, "Hỏi về vấn đề là đủ rồi. Mau lạy rồi trở lui."

Trong lời Triệu Châu, câu

"Đạo lớn không khó, miễn đừng so đo" vốn

là từ bài Tín Tâm Minh của Tam tổ Tăng Xán.

"Đạo lớn chẳng gì khó, Cốt đừng chọn lựa

thôi. Quí hồ không thương ghét, Thì tự nhiên sáng

ngời."

Tại sao vừa có ngôn ngữ lập

tức có lựa chọn dính mắc, có sáng ngời minh

bạch? Tại vì ngôn ngữ là hình thức của tư duy và

tư duy thông thường dùng giác quan và ý thức

phân biệt mọi sự vật có hình tướng khác

nhau để nhận biết. Từ đó hoặc khởi sinh

thương ghét, chấp trước, ái thủ, hoặc xuất

hiện sự cố gắng vươn lên dùng trí tuệ thấu

suốt tất cả mọi sự vật đều giả hợp,

thể nghiệm được lý vô thường, vô ngã

và tiến tới giác ngộ.

Khi Triệu Châu bảo

"Lão tăng này chẳng ở nơi minh bạch", câu

ấy có nghĩa là Triệu Châu không đắm nhiễm trụ

vào bất cứ một cái gì, ngay cả cái minh bạch, giác

ngộ. Nhưng khi hỏi "Các ông có còn trì giữ gì

chăng?", Triệu Châu biết trước thế

nào cũng có người thấy chỗ sơ hở trong câu hỏi

đó và phản ứng dồn ông vào chỗ lúng túng. Sơ

hở là vì đã bảo rằng mình đắc mà như không

đắc, mình có tinh thần vô trụ, vô ngã, thế mà

vẫn còn dính mắc vào cái tư tưởng trì giữ. Quả

vậy, ông tăng kia bước ra hỏi thẳng thừng "Hoà

thượng đã không ở nơi minh bạch thì còn trì giữ

cái gì nữa?" Triệu Châu cũng hay, chẳng bao

giờ dùng đến gậy hay hét, chỉ nói một cách

gọn gàng, "Tôi cũng chẳng biết nữa."

Ông tăng kia không chịu tha cho Triệu Châu rút lui

yên ổn mới hỏi dồn, "Hòa thượng đã không

biết, cớ sao còn nói là không ở nơi minh

bạch?" Qua câu "Hỏi về vấn đề là

đủ rồi. Mau lạy rồi trở lui", Triệu Châu cho

ông tăng kia hay cuộc bàn luận đến đó đã đủ,

chấm dứt là vừa.

Công án này gợi ra hai vấn

đề sẽ được đề cập trong bài này. Đó là

ngôn ngữ và phương pháp tùng tướng nhập tánh. Bài

sẽ trình bày một sự song hành giữa một bên là kinh

nghiệm tìm tòi học hỏi Khoa học do bản

tính tò mò về chân lý vũ trụ, và bên kia

là đường đi của một kẻ tìm cách thông suốt Phật

pháp qua cửa phương tiện ¾ cửa kia là chân thật môn, nghĩa là

cánh cửa mở ra con đường trực tiếp cho những ai

bản tâm thanh tịnh đầy đủ khả năng trực nhận thật

tướng các pháp. Nếu đem so sánh hai quá trình

ấy với nhau trên phương diện thực dụng thời con

đường chỉ bày phương pháp ức chế phiền

não, phát huy chân trí để cuối cùng đạt

đến tự do giải thoát là con đường nhiều

hứng thú hơn và tối cần thiết cho một đời sống

an nhiên tự tại.

Ngôn ngữ có thể xem như

là bộ khung kết hợp và sắp đặt thành hệ

thống những biểu tượng sự vật và tương quan

nhân quả giữa sự vật nhằm diễn đạt sự vận hành

của những cơ cấu và tiến trình duyên sinh trong

vũ trụ. Trên thực tế, ai cũng biết sử dụng

ngôn ngữ thông tục, một thứ ngôn ngữ phát xuất từ

tri thức thường nghiệm và được qui định bởi

tập quán và công ước. Đó là thứ ngôn ngữ cần

thiết cho sự truyền đạt tư tưởng trong quần

chúng. Trên bình diện cao hơn, lời dạy của đức

Phật thuật lại trong Kinh hay lời các Tổ giải bày

trong Luận là một thứ ngôn ngữ khác. Đó là ngôn

ngữ tình thương, phát xuất từ tâm Đại Bi, nhằm

chỉ cho chúng sanh con đường tu tập tuy biết rằng

giáo pháp Phật chứng ngộ là không thể dùng tâm

ý mà suy xét cho cùng (bất khả tư nghị) và

không thể đem lời nói mà diễn đạt cho đúng

(bất khả thuyết). Khác với ngôn ngữ tình thương

(ngôn ngữ kinh điển), ngôn ngữ của Khoa học

chính là toán ngữ, một loại ngôn ngữ cô đọng

dùng toàn ký hiệu ước định. Toán ngữ là

một cố gắng trình bày thí nghiệm khoa học

một cách khách quan. Bởi sau khi biểu tượng sự

thể bằng ký hiệu toán học, áp dụng

phương pháp diễn dịch với những quy tắc làm toán

hình thức trên những ký hiệu ước định,

lý luận trở nên máy móc và chính xác, dẫn từ

tiền đề đã xác nhận đến kết quả

tất nhiên không thế nào chối cãi được.

(Quý vị có thể so sánh sự thay thế những

sự thể bằng ký hiệu toán với trường hợp

đi đánh bạc đem tiền đổi thành chips trước khi

vào sòng). Chính vì cái lối lý luận không dựa

trên thực tế ấy mà nhiều người rất sợ toán

học cũng như đa số cho rằng Kinh Luận rất khó

hiểu mặc dầu toán ngữ hay ngôn ngữ tình thương

cả hai đều phải nói ra theo ngôn ngữ thông tục.

Toán ngữ là gì? Thực ra

thường ngày tất cả chúng ta sử dụng toán ngữ một

cách rất thuần thục mà không hay biết. Chẳng

hạn, ai cũng biết cọng trừ tiền của, so

sánh thời gian sinh hoạt với đời người ngắn ngủi.

Mỗi lúc xem tin tức trên TiVi chúng ta chứng

kiến mọi sự so sánh và đổi thay đều

được nói lên bằng những con số. Quý vị không

để ý tại vì xướng ngôn viên dùng ngôn ngữ

thông tục. Ngay cả với ngôn ngữ thông tục, cần phải

đề phòng đừng lầm lẫn danh với sự. Khi dùng

ngôn ngữ này để nói lên một sự thể, thì

vai trò của ngôn ngữ là biểu tượng cho sự

thể, chứ không phải là thay thế sự thể.

Danh và sự hoàn toàn khác nhau. Hiện thực với

tính cách vô thường luôn luôn sai biệt và sai

biệt. Bởi thế khi gọi tên một hiện

thực thì tên gọi đó là một tổng xưng vì nó

nói đến tổng tướng của hiện thực tức là

tổng cọng tất cả những cái sai biệt, chứ

không chỉ vào từng cái sai biệt, nghĩa là không

gọi thẳng vào tự tướng của hiện thực.

Điều này thấy rõ trong đời sống hằng ngày với

lối sử dụng những con số thống kê (statistics)

để diễn tả tình hình kinh tế, chính trị, hay

xã hội, liên hệ đến số đông. Những con số

thống kê ấy không đả động gì đến sinh hoạt

của bất cứ một cá thể nào trong số đông mặc

dầu rất có ích trên phương diện cho thấy tính

chất biến chuyển tổng thể của một quần

chúng.

Khi một hiện thực có

thể nhận thức bằng tri thức thường nghiệm, ta

bảo hiện thực ấy có tính chất cụ thể và

hiển nhiên. Trái lại, nếu hiện thực đó

thoát khỏi tầm với của tri thức thường nghiệm

thời mang tính chất trừu tượng. Bởi vậy chúng ta

thấy toán ngữ khó hiểu và khó học. Ở

cấp tiểu học, con số thường đi kèm với tên

một vật thể: ba con bò, chín cái bánh. Ta gọi

đó là những số cụ thể (concrete numbers). Lớn

lên, ta học cọng trừ nhân chia với những con

số trừu tượng (abstract numbers), chẳng hạn, cửu cửu

bát nhất, bát cửu thất nhị. Rồi tai nạn lớn xảy ra

khi lên bậc trung học nghe thầy bảo dùng chữ x hay

y để biểu tượng cho một con số có thể

thay đổi và gọi chữ x hay y ấy là biến số

(variable). Từng quen sử dụng mười ký hiệu 0,

1, 2, .. ., 9 với cách sắp chúng thành số, nay

bỗng nhiên thầy lại bảo dùng chữ cái a, b, ..., z

làm con số mà lại không biết đó là số gì, thì

thiệt là điên cái đầu! Cho nên có nhà toán

học nói đùa rằng khi bọn toán gia nói

chuyện, chúng thực sự không biết chúng đang

nói cái gì. Tuy vậy tiến trình trừu tượng hóa

không dừng ngang đây. Hầu được hữu ích hơn ¾ và giá trị

của toán học là ở chỗ hữu ích ¾ toán học

phải biết diễn tả những tương quan nhân quả. Do

đó mà khai sinh khái niệm hàm số (function). Hàm

số cho ta biết sự thay đổi của một sự thể A

dẫn đến sự thay đổi một sự thể B như

thế nào và bao nhiêu. Chẳng hạn như khi đang lái

xe bạn nhìn đồng hồ chỉ giờ, cái kim chỉ tốc độ,

và số miles của đoạn đường bạn đã chạy xe, bắt

đầu từ số 0. Nếu bạn giữ tốc độ không đổi,

chẳng hạn 60 miles một giờ, thời sau 1 giờ, bạn thấy

khoảng đường chạy là 60 miles. Sau 2 giờ, khoảng

đường ấy là 120 miles,... Sau vài giờ nhận xét như

vậy bạn tìm ngay ra một hàm số: Số miles chạy xe

bằng tốc độ nhân với thời gian: Khoảng đường =

Tốc độ X Thời gian . Thời gian ở trong trường hợp

này gọi là biến số độc lập. Phép nhân tốc

độ là hàm số cho biết kết quả khoảng

đường chạy xe tương ứng với thời gian chạy xe.

Khoảng đường chạy xe gọi là thuộc số vì nó

phụ thuộc vào biến số độc lập. Vùng từ đó

xuất phát những biến số độc lập được mang tên

là xuất xứ (domain), và vùng chứa những thuộc số

được gọi là lai xứ (range). Hàm số biểu

trưng cho sự tương quan hỗ tác giữa hai vùng,

xuất xứ và lai xứ. Một điều hay của hàm số là

trong nhiều trường hợp đơn giản ta có thể

hình dung được sự tương quan nhân quả bằng hình

vẽ thay thế những hệ thức ký hiệu khó

hiểu. Hình vẽ có thể là một đường thẳng

hay một làn sóng. Nhưng nên nhớ đó chỉ là giả

hình, nghĩa là hiện thực không phải có hình thù

như vậy. Đó chỉ là một cách giúp đỡ trí nhớ

hình dung trong trí óc một sự tương quan nhân quả.

Tất cả đều là phương tiện giúp ta đến

gần hiện thực chứ không phải là hiện thực

chân như.

Đọc kinh Phật hay nghe lời

Tổ giải cũng vậy. Y kinh giải nghĩa, tam thế Phật

oan. Thay vì hiểu biết trên bề mặt của

ngôn từ (tức là theo nghĩa đen) ta nên hiểu kinh

như là những lời chỉ dẫn mới nắm bắt được những

giá trị nội dung thông điệp của đức Phật (chân

lý). Trong đề tựa cho bản dịch Trung Luận của

La Thập ngài Tăng Duệ có nói, "Thực phi danh

bất ngộ". Nghĩa là, một sự thể nếu

không có tên gọi thì sự thể ấy không được

biết đến mặc dầu sự thể và tên gọi

của nó hoàn toàn khác nhau. Cái dụng của ngôn ngữ

trong Kinh Luận không phải ở khả năng diễn đạt mà

là ở khả năng chỉ dẫn. Ngoài ra, ngôn ngữ kinh

điển còn có giá trị giải thoát, nghĩa là hàm

chứa mục tiêu của sự truyền đạt. Phật dùng

ngôn ngữ là để khai thị, giải minh thật tướng,

chứ tự thể thật tướng Phật không bao giờ nói ra

mà ta chỉ tìm thấy nơi sự im lặng cao thượng của

Ngài. Chẳng hạn, trong kinh thường dạy, niết bàn

không đến không đi, bất nhất bất dị, phi đoạn

phi thường, chẳng sanh chẳng diệt. Nói như vậy

không phải là để định nghĩa niết bàn, mà

chỉ vạch con đường giữa cho ngôn ngữ để đi

về niết bàn. Con đường ấy không phải là

bản chất hiện hữu của thực tại mà là bản chất

biểu tượng của ngôn từ. Nói tóm lại, trình độ

thông hiểu ngôn ngữ càng cao thì khả năng nhận

diện chân lý càng sâu và mức độ giải thoát

càng bao quát.

Trong phạm vi Khoa học, khoa

học gia thường bị bắt buộc phải dùng ngôn ngữ

thông tục để mô tả hiện tượng không phải

bằng luận lý hay phân tích toán học mà bằng

một hình ảnh gợi ý. Theo Einstein, "hầu

hết tư tưởng thiết yếu của khoa học

có bản tính đơn giản và trên nguyên tắc, có

thể diễn đạt bằng một thứ ngôn ngữ mà ai cũng

hiểu được." Werner Heisenberg tin rằng

"ngay cả với nhà vật lý học, sự diễn tả

bằng ngôn ngữ thông tục sẽ trở thành một tiêu

chuẩn để nhận ra trình độ hiểu biết

thấu đạt."

Khi làm thí nghiệm, nhà

khoa học cắt xén thực tại thành từng mảnh, giới

hạn thu hẹp mỗi mảnh trong một khuôn khổ nhỏ

để dễ bề định nghĩa và biểu tượng

bằng ngôn từ, cho nên mọi lý thuyết khoa

học vì căn cứ trên biểu tượng ngôn từ,

nếu thành tựu tốt đẹp, thì sự thành tựu ấy

chỉ là một thành công tối đa chứ không phải là

một thành công viên mãn. Tiến trình biểu

tượng cố gắng rập khuôn theo tiến trình thực

tại nhưng không thể nào thay thế cho tiến

trình thực tại. Một bên là những khái niệm khô

cứng, tĩnh tịch, một bên là sinh động biến đổi

liên lĩ. Theo Einstein, không một lý thuyết

khoa học nào được gọi là viên mãn trừ phi

khi mỗi phần tử của thực tại vật lý phải có

một đối phần tương ứng trong lý thuyết vật

lý ấy. [Whatever the meaning assigned to the term complete ,

the following requirement for a complete theory seems to be a

necessary one: every element of the physical reality must

have a counterpart in the physical theory .] Trong hoàn

cảnh nào Einstein đã phát biểu như vậy? Để

hiểu ý nghĩa câu nói đó, ta cần nhìn lại

từ đầu những biến cố lớn lao đã xảy ra trong

lịch sử khảo cứu khoa học thuộc phạm vi vật

lý học.

Khảo cứu vật lý là làm

những việc gì? Dựa trên giả thuyết các vật

lý gia làm thí nghiệm để thiết lập

những luật nhân quả và thử xem giả thuyết có

đúng với thực tế hay không. Nếu đúng thì

sẽ đem những luật được khám phá ra áp dụng

để giải đáp thắc mắc về một số hiện

tượng trong vũ trụ. Đọc đoạn văn sau đây của

Einstein có thể giúp ta hiểu biết thêm

về công việc các nhà vật lý đang theo

đuổi.

"Các khái niệm vật

lý hoàn toàn do tâm (human mind) tự do tạo ra và

tuy thấy như là nhưng không phải duy nhất tùy thuộc

thế giới ngoại tại. Trong cố gắng tìm hiểu

thực tại chúng ta giống như một người đang thử tìm

hiểu máy móc của một chiếc đồng hồ. Người

ấy thấy mặt đồng hồ và hai kim đang chạy, nghe cả

tiếng tíc tắc, nhưng không có cách nào mở hộp

vỏ ra được. Nếu kỹ xảo người ấy có thể

hình dung ra một bộ máy tưởng tượng chịu trách

nhiệm về mọi điều người ấy quan sát,

nhưng không bao giờ tin chắc được bộ máy tưởng

tượng ấy là bộ máy duy nhất khả dĩ giải thích

mọi điều quan sát. Người ấy không bao giờ

có thể so sánh bộ máy tưởng tượng với bộ máy

có thật và không thể hình dung được khả năng

thể hiện của ý nghĩa về một sự so

sánh như vậy."

Như Einstein nói, nhà vật

lý chỉ có một cách duy nhất là nhìn hình tướng

bên ngoài để thông hiểu thực tánh bên trong

của sự vật. Tuy nhiên mọi phương cách tri nhận

hình tướng đều do tâm chi phối. Vì tâm chúng ta

thường xuyên vẫn đục như nước ao hồ bị khuấy

động nên tri giác do tâm không cho ta thấy đúng như

thật. Hai câu chuyện sau đây cho thấy tâm bị vẫn

đục như thế nào.

Câu chuyện thứ nhất là

Hoàng đế mặc áo quần mới. Một ngày nọ,

Hoàng đế dạo khắp nẻo đường trần truồng như

nhộng. Trước hôm đó dân chúng đã được báo cho

biết Hoàng đế sắp đi dạo với một bộ áo

quần mới thiệt đẹp. Bởi vậy tuy thấy Hoàng

đế trần truồng, mọi người tự ám thị mình

để tin rằng Hoàng đế quả đang dạo chới với

một bộ áo quần mới thiệt đẹp. Chỉ trừ một cậu

bè la lớn "Ê, Hoàng đế ở trần ở

truồng."

Tâm của cậu bé được ví như

tâm của một kẻ mới học Thiền. Tâm này

"trống không, không bợn tật quen của một chuyên

viên, sẵn sàng thâu nhận, hoài nghi, và mở rộng

đón tiếp mọi điều có thể xảy

đến." (Trong lời Baker Roshi đề tựa sách

Zen Mind, Beginner's mind)

Câu chuyện thứ hai là Một

thiền sư tiếp chuyện một giáo sư Đại

học. Một giáo sư đến gặp một thiền sư

để hỏi về thiền. Thiền sư dọn

trà. Ông đổ đầy chén trà của khách và cứ

tiếp tục rót. Ông khách nhìn nước chảy tràn cho

đến lúc không còn giữ được im lặng. Ông nói

"Chén đã quá đầy. Chẳng có gì vào thêm trong

chén được nữa!". Thiền sư liền bảo

"Giống như cái chén này, ông đầy ắp ý

kiến và ức đoán. Làm sao tôi chỉ ông thiền

trừ phi khi ông trút sạch chén ông trước đã."

Chính thế, đầu óc của

bất cứ nhà vật lý nào cũng chứa đầy những

điều đã học hỏi và những vấn đề,

phưong pháp, mục tiêu mà họ đã bõ công nghiên

cứu lâu ngày. Nhưng khoa học chỉ tiến bộ khi

các nhà làm khoa học cởi mở biết loại bỏ

mọi thành kiến ngăn trở sự đón nhận những

ý kiến mới.

Trong khi nghiên cứu lịch sử

khoa học nhà vật lý Thomas Kuhn đề nghị

một phương pháp phân chia những cơ cấu lý

thuyết và hình thức luận lý khoa học

thành loại dựa trên 'paradigm', dịch là mô thức. Sự

phân chia này tương tự như sự phân chia thành

nhiều bộ phái và tông phái trong Phật giáo vì

kiến giải bất đồng về giáo nghĩa, tu hành,

và quả vị.

"Một mô thức là những gì

các thành viên của một cộng đồng khoa học san

sẻ với nhau, và ngược lại, một cộng đồng khoa

học là bao gồm những thành viên cùng san sẻ một

mô thức." Như thế, một mô thức có thể

là một quan điểm hay mô hình sự diễn tiến

tư duy liên quan đến một vấn đề khoa

học. Thí dụ: Tiến trình biến hóa của sự

vật căn cứ vào nguyên lý về sự chọn

lọc tự nhiên là một mô thức. Không thời gian

tượng hình như một môi trường liên tục (continuum)

do Einstein đề nghị là một mô thức khác. Khi một

mô thức mới xuất hiện, một số vấn đề chưa

được các mô thức khác giải quyết thời nay

được giải quyết. Nhưng đồng thời, mô thức mới

làm phát sinh thêm nhiều vấn đề, nhiều

câu hỏi mới. Ngay cả những vấn đề tưởng như

đã giải quyết thực ra chỉ giải quyết được

phần nào, không đầy đủ, còn thiếu sót. Đó là

lý do để tiếp diễn cuộc tìm kiếm

những mô thức có nhiều khả năng giải thích hữu

hiệu hơn. Nhưng đến bao giờ mới chấm dứt

được cuộc tìm kiếm? Theo ngài Long Thọ, một

câu hỏi, đúng với ý nghĩa một câu hỏi là đi

tìm chân trời mới cho tư tưởng, phải căn cứ trên

thuyết tánh Không, nghĩa là một nghi vấn mệnh

đề không chứa đựng một khẳng định mặc nhiên

nào cả. Nếu không được thiết lập trên

thuyết tánh Không thì câu hỏi đã đóng khung

sẵn cho câu trả lời và không một trả lời nào có

thể thỏa mãn câu hỏi. Như vậy cuộc tìm kiếm

một mô thức khoa học toàn năng sẽ không bao giờ

thành công vì bất cứ mô thức nào cũng xuất phát

từ những khẳng định. Sau đây là một số mô thức

rất quan trọng vì được dùng làm nền tảng

giải thích sự tiến bộ của Khoa học.

Mô thức I . Thuyết tương đối của Albert Einstein (Theories of relativity).

Trước hết, Einstein giả

định rằng tốc độ ánh sáng không phụ thuộc vào sự

chuyển động của quan sát viên hay của nguồn sáng

và là một hằng số. Tốc độ ấy hữu hạn nhưng rất

lớn,186,000 miles mỗi giây nếu đo trong khoảng

trống. Đó cũng là tốc độ tối đa có thể đạt

được ở thế gian này.

Để theo đúng nguyên

lý tương đối buộc mọi luật vật lý phải

có giá trị trong tất cả mọi hệ qui chiếu

chuyển động đều (uniform motion), thời cần

phải thay thế hai khái niệm riêng rẽ không

gian và thời gian bằng một cái khung mới, gọi là

không-thời-gian. Không-thời-gian là một môi trường

liên tục (continuum), nghĩa là một vật thể mà

cấu tử ở sát cạnh nhau đến nỗi không có

chỗ hở giữa chúng thành ra không thể nào

phân biệt phần này với phần kia. Trong

không-thời-gian mọi biến cố hiện ra như

vậy là như vậy chứ không triển khai (develop) với

thời gian như trong cơ học cổ điển. Toàn

thể sự vật hiện hữu như vậy là như vậy

trên nền không-thời-gian giống như hình trong

tranh họa chứ không diễn biến trước mắt theo

dòng thời gian. Tất cả quá khứ, hiện tại, và vị

lai đồng loạt hiện hữu. Xin nhắc lại đây là

những phát biểu do sự dùng ngôn ngữ thông tục

để nói ra ý nghĩa của suy luận bằng toán

học. Xét cho cùng, bởi vì không có cách trình

bày nào đúng hơn khi dùng ngôn ngữ thông tục nêu

lên sự tương quan nhiếp nhập của hai khái

niệm không gian và thời gian nên Einstein mới

gọi thời gian là 'chiều thứ tư '. Nói đúng

hơn, 'chiều thứ tư ' là tên gọi, nhãn

hiệu gán cho sự tương quan giữa không gian và

thời gian. Một giáo sư của Einstein, Hermann Minkowski,

quá thích thú về sáng kiến của ông học

trò, liền nghĩ ra được một cách diễn dịch bằng

phương trình toán học những tiến trình diễn

biến trên nền không-thời-gian, tương tợ công

thức Pythagoras mà người ta thường dùng để tính

cạnh huyền của một tam giác vuông khi biết

chiều dài hai cạnh kề góc vuông. Theo công

thức Minkowski, khoảng không-thời-gian cách xa hai

biến cố, như là sự nổ bùng của hai vì sao, luôn

luôn là như vậy, không biến đổi, dù cho đo

khoảng đó từ một hành tinh chuyển động chậm hay

từ một hỏa tiễn phóng rất nhanh. Ngạc nhiên và

thích thú nhất là công thức Minkowski cho thấy đối

với mỗi cá nhân, ba thời quá khứ, hiện tại,

và vị lai tụ lại tại một điểm, gọi là 'bây

giờ' (now) . Điểm này được đặt vào một vị

trí xác định rõ rệt, gọi là 'tại đây'

(here) mà ta không tìm thấy ở một chỗ nào khác

ngoài vị trí hiện tại của quan sát viên. Trong

Thiền Luận, tập hạ, vấn đề này được

thiền sư D. T. Suzuki đề cập trong khái

niệm viên dung, một trong tất cả, tất cả trong

một, khi trình bày về kinh Hoa Nghiêm.

Một hệ quả rất quan

trọng của thuyết tương đối hẹp là sự đồng

hóa hai khái niệm, khối lượng và năng lượng,

bấy lâu tách biệt. Sự đồng hóa ấy được

viết thành một công thức toán học, tuy đơn

giản nhưng hết sức công hiệu: E = mc 2 .

Nói như Einstein, "năng lượng có khối lượng,

và khối lượng tiêu biểu năng lượng".

Nếu ví khối lượng với thân và năng lượng với

tâm, thời cái mô thức thân tâm phân biệt được

Descartes xác nhận bằng câu nói bất hủ "Tôi suy

nghĩ, vậy là tôi hiện hữu" không còn chút

giá trị nào nữa. Chính nhờ công thức đồng hóa

khối và năng lượng mà người ta thông hiểu vì

đâu sao trên trời liên lĩ phát ánh sáng một cách

đều đặn. Sự hiểu biết về vận hành

của vũ trụ bao gồm những vật thể rộng lớn như

thiên hà, sao, hành tinh hay vi tế như những hạt

lượng tử tiến triển rất mau nhờ vào công

thức này. Tiếc thay bom nguyên tử, bom khinh khí

cũng bắt nguồn từ công thức ấy mà ra.

Khối và năng là hai hình

tướng của sự vật, chúng còn sinh ra nhiều hình

tướng khác, nhưng tựu trung theo luật bảo tồn

khối-năng lượng thì dù chúng đổi từ hình tướng

này sang hình tướng khác, tổng số khối-năng lượng

trong vũ trụ luôn luôn vẫn như vậy, không thay đổi.

Nói cách khác, toàn vũ trụ luôn luôn tìm cách giữ

thế cân bằng, kết dệt hay đồng nhất

mọi sự vật trong "sự sự vô ngại pháp

giới", nghĩa là cốt tạo thành một toàn thể

nhịp nhàng do sự tương dung tương nhiếp theo quan

điểm viên dung của kinh Hoa Nghiêm.

Sau này, Einstein bổ túc

thuyết tương đối hẹp bằng cách mô tả

không-thời-gian với những vùng lồi lõm tương ứng

với sự tác dụng của sức hút vạn vật (gravity). Độ

cong của những lồi lõm lớn hay bé tùy theo tại vùng

đó có nhiều hay ít khối lượng. Khi một hành

tinh chạy quanh mặt trời thời nó chạy quanh một vùng

lồi có độ cong rất lw,?$J*rD OL \ja};c-j8X

PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.|ǕvB%]CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b

&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF

eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI

=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0

H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ

%h9pQd l$q'M΂_^.z~r儱 CũM;a%%(_&-g4Q'YB*54]qC]0|)+

en`qtraa

endobj

152 0 obj

endobj 154 0 obj stream x\K;ϥ9NK~-@ KNy d/y[R~ >pk+ `m)o D_2 sS`; V: L^@@D[|~n2\PC _[$m ׇ F;f%@OpJLTF|{>^߯ <>?xzo%ܷW$.>V{hXÒa=qprD9 VFHDh#}A HHkV.AR.je IrJ_F '!BO hi ׹ˆH;(vd$*W{8؎ '8fuFOձ٩xzĺ> ET卷OpOVr&ʋtL|n|@gA)L3B^΂ǿ{}\K8w{%2+ERw w{'}PRDn$,eH-b%Wut>G}(!j>p8B E,.Ңi$X81w {;xBrٺ$ I"KL4w ɜ1DlTұYr}^+=p D F]Քt0*lK«Z안tj_IvLTZ;&&uA>@ Dβܭ1#t\4ZPV%I&&D`Ѷ2 ZģS\ -h7"yxٰb u]s-D߰MIF6w^R]Y*_{It7aOqS|Zi٫mWң̟#DbOvL!NCLe pk )n1$ߦ-h)O)=5*!4WcOX.-aTڃNC6!iX]웒Zt1dN5 AwbԟRV:TqQWBz{Cn [@jOZIEE0RyVʹuSA sPhzRA{sv_V%K#KMgeA1HfgFvY=X. ffz,T2j G>86֭gFҶ(#(JFSU8-I~YȍRPhU{H'%)ʰ tHMw-g#[N8 [yKθ@-@AKIh(Y

4



Q{- CR Soxtx:9o`J*KF|8ivޘɈ>

".

B;lƟs8#nErGNq~4/

Hl$/cS- ,OFbhqqWTMGKi,(FҲC9…BQ#

΢

|*TZIzbD"Icuq`pwpe`;Nt%1lf$I2^yx9S*:+7K-76zn*ʄx$=TΩ^Pbb!UABe̛CSN:82R*[(]Ƀ!W"0 "8^?H(JQ C$. RJV_/&g HA/׳}P+#ڱgѸVq ٙB"/7DPR]cC8ѦoIʔȣfw!e>wa]>_ E

vP]CG#bUq|)"J'qvj˧U$[.

_³YjѤjJҡ_wbfZ1WG

0XXXR=@.IŨ+CVhaTlޕ4=+x

;\GJ=:ga_RpZ*E6>3oUD

cAM

KlJ9 {;Rs'kԀzJ&ߎAf:m0&bZ`n+BG 5

=30B4UkOV5:u,

¹?+^%oIؓ&>y;3[iE 7YIXd. ( =)?Bjcll%AP4y˿!G"UFE#15t

Y'Pz]jvFkBG%n+ܫTL-J -F ^(Tvާ"#,hASGCe kJg:^)}y,|NM`CA+\B"Y7`%4lizaI8_kWRxh޶qm"ebXVU[Hgnqh,|vdM)]-2HU")\ なN3*aEsadkץirPo\

endstream

endobj

156 0 obj

>

endobj

157 0 obj

>stream

x\K

9@9,?

4UZ`o4CS^" {ߏ'?]=} e&]CEOS7Ji/vSYv_oQUwno*wGuj֡/t(p햫ݍ_i~{u~} US}0Wӏa10ݟ

8voW̫VjGd9`

;.ǯO^ =: y臌hue톇8S6?QK

K]

ٛ eA'`8GX*#>*FϷwuS/b)Htw׍@9\aOy\%

2^

 jm H{RGՑ򤎌n"ğ2Z>a5KVeK\y8C `O7_`"#&@aM:ꓒp;Tvt lmE F[eO*IVQ/9R߆ue?ָP8MX]Ƶ^63eZW6%wwu3mNͫh#Ӎ:i^} {[M U"~P+_e2Lg xxjL !A]L%?kkw8!dx']v!F{D#quA_$j!@[>9rw0)9 ^cߢYeg~NoQW͇|(М.nQE Y,Q

̑Q.O9EW8fn$+ۖBѝ} D r2iT=) Y |cB^a(T}OYIޔόf89=vVcCt8Pb.']Mt:!21b V#

}25(sx{Sr# X Myz-|y$?[]imxZZN3F

Z~;ю

@-tO-hVLi 8WWUMBcCϘ˦Bj;Nh6QY%ȤcR+D|(~ d,+ވVȀfa

b!F258\J ,6Vh&vǺa;:.p*NƗe(\@ .RiX pQd%\@y(+Z1 ;tM6ؤ X ,r'C4*Fcnu%*UckGC+%_tڕ$IQ~GiF+ 7>x[6!'V-ɍPfHf$**VA:i%i/:"DBW5}ײnnqjk$7[,)P8ZKgP4f\)V"++ؒE4]y0Bp9B!JJȂP֒ZxV*b5`]۝I=dbKyn O _E@xr!"}|^9LE$UJ v[T

>&&ȫ#X7 wm~Ap:D?a

endstream

endobj

159 0 obj

>

endobj

160 0 obj

>stream

x\I#_Aʥ6h-i`nc?a7YTUz-4ҫʊ=c+2S)q_I~tu|?Vm[M﨓nq^f'BOzO[8Ew>ͧa B4Aj:\6HZ

3,*w%pׯ Ӄ^TnԷ(j^ 32Kg2{Ȍ윋>

WÑr5߯pێ t3l`-BkUGiMvKd[Doj애ƘP{ON{'z$ϝ3Ay]Ȅ GIzJB>r{v=)iM-hTAwq{abLL\

]ϭ @q;Hh03Ka@4:C.x_!H@,Q`,V9Z7*=w@G3A/qWmV"OhZ8S܃Gt1!N9s !w,H2#(A ow g|9"l'on9Q"r\Kg7+OqrGPq= {t8nkR

IԽUSHIK@'j/M!wK7\@fGL4+Q\

.""IvEs59$V-p"EhRѪzVz0=l{IF;>R3K%,9Ss"Bw0Ea

9,f&[вY弋G"GvDr1xw.x|d)0T!wWx'9욟`W_İmS*ΠÏ쫨C4(FRc{H$7G(_Abz!!3F$*̈G5@UɏZ0xorK:,r%C`M涸4zyQRpLs!W"Z =VY0pl+Y a

:K7mvVOjy

= 54/f{=^$J2C",VG8^pvq VE Bz9ѬK^鼤hXi#ٞ2] 9+s\\F)tc 5VÃO]0-aGZaH.ϒ"rYVTr@

6%3J 'i.(Q'6_ ܒ74!Mu%geW P

8_HT`Ԡq@[# H\'v~rC2Kw?S9޺4#ax@rV_h

3^Au\/cӖ+m6T;?'jq q-[s\lT,iI s/$D"D(%Qb

~ da@zQ5u6

=DKQZȵِ]XhcAC2ݬXU42_Nyk

1Yc~\U VXj0TOxC#vc0g06‡*;f,(+߇K{͚ڑ9w[)TKAo6EޏpPiˁT2%9xģ/Sa"k\v C9O+bmާa7(wF+;i-Q>I4>#xlCmV*mlx{q eX p3'qϰ6:1t e`dCMHjeyB{P{

/8DrԄTe^4aYd/ղ)OR_õFC汦RS9jNgLP?`=`0aE >

endobj

163 0 obj

>stream

x\K:%e\쮁MҐŐU^02|GGo3 շ,K5\8iꆋjގ?&sSٯc+k1r߾ۇx:5.rOoYP/~eAمK7eh.K׫2]^/Cep:0sub/àv~:xa|{?yu{}k\,^_pp㷄|

:e,2$ Fx5ί~ޗ=;2qt\kmIK]

هi1X #=*^ӫ?e]q'/z|o||Lm_v7oDAƛ!aDݬMa `ud:A6x/`

hMKqZ氺JVyK\A3,8~l#ͨw0.b X;Y}RgR_=H#ʭ2tl">+(Ϧ9G)-&RwXBTIcU[׏E[ 9RR'&gWjkl{q

f aoǺ* >d

gdcM'TFdS7i~k8a~s;UKvw &de-󋂌m )(ش2aB8.T_8-mj4ӯDQ- qWŶM6$1Ty#>hs|n>L

&pS+)C@"JWCxQoMֻ

G(.DȽ2D$;taUnzP=c|'22

8AA:

(QàF> p8I׃wH JLȝ]I/*8q+'WQqs/3PS0LaVCѓz}P"bo`c@ѶiO!RDp CZAbkC‑I\Fr64ideHuHX-8#aW 枢Es:ml  9鱉C1~Nڦ3iˌ]iL-ɜ7'Ѝ恱(K,'9'c )#񜎥 &\4E5r5d:Ydlҥ`hX{RYP6aBPQ9o2J HTxzK۾baߑ(N^,ƩXN!hSeW|3 Pݏ:`yCBʸ2W2r1A1)V^

>" G2#\ؓzMI`qó?f͊=Ӵ !ȒcnKdbޛgFL:5sܖ UֵȡPLЀ+LX5!*DՈI =DxUc/)lWAVKTtJEB!8eH`> B5oEf*-PB\P/baQ3ݓ56qT>Mg-wO+ \e-В-Dgrp(Cl*/0ANLعQ!꼳;BUa[H-L

HI[-hjdBc#0\Z+L"t3y^- p

n/+30Vu?ɤZT^X(EކO60!>Ȁm1rRVYM@ "j0_x h ^Qe

Dp6|\e;! ZϙO4eᏨձ

0>

̱|{ X_~5HՇQ2)R(|huUD C3vɞF]4iWt)6 MZj1P

'}daF.-ŧ)'e@2e!/jv7x1,+u8\{x?Ff

endstream

endobj

165 0 obj

>

endobj

166 0 obj

>stream

x\Kޟ_@{_p9m$JfCn ߏmIV}! Cc˥RQf]wiUO?:;]E]~Z}d/Y1+_Uͤ/TuQԌ2ow_7(_oyZa͠/6ڦ/z.~Y

Ljsїϯ+Fi[u˗5{fּ{PV.Ooo;mH 03lG@7,t L mF }d kxw<DNMں

'

#,"

← Văn bản trướcThay vay ma khong phai vayVăn bản tiếp →Dao Phat & Khoa hoc
☰ Mục lục Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)