Huong di PG
Vietnamese, with Unicode Times font
Bốn vô lượng tâm, một hướng đi cho thế giới đương đại
Phước Lượng
THỰC TRẠNG ĐỜI SỐNG
Thế giới hôm nay, bên cạnh những tiến bộ vượt bậc về khoa học kỹ thuật,
đang lâm v ào tình trạng khủng hoảng,
một sự khủng hoảng dường như đang tiến triển
với một mức độ rất nhanh so với những g ì mà sự tiến bộ
đó đem lại cho con người trong những thập ni ên
qua. Tuy nhiên người ta không ý thức được,
hoặc giả cố t ình làm ngơ trong việc đề
xuất hay hoạch định các chương tr ình mới nhằm
đem lại sự b ình an lâu dài. Có ch ăng
chỉ l à sự đắp đổi mang tính cách nhất
thời đáp ứng điều kiện khẩn thiết của một hậu quả m à tác nhân của
nó đôi khi lại chính l à
đối tượng đang thực thi sự đắp đổi tạm thời
ấy. Một việc l àm chỉ có thiên hướng chính trị và thời sự mà chẳng
phải phát xuất từ động cơ thuần túy của t ình
người, của lương tri. Vấn đề không phải l à
tái thiết từ những gì chính con người đ ã
cố tình hủy diệt, vì đó l à công việc
mà con người phải hành động v ì danh dự
và tập quán tự tôn. Mà điều đáng nói l à
tinh thần tự nguyện tạo dựng cái mới hơn trên những tiến bộ mới, ngày một
hoàn thiện hơn. Đó chính l à bước tiến
cơ bản vì sự an lạc hạnh phúc chung của loài người. Nó không giới hạn về
địa lý, vượt l ên trên thành kiến về
chủng tộc, tôn giáo... Đó cũng l à tinh
thần quán thân bình đẳng của Phật giáo. V à
đấy mới chính l à
đường hướng để giải quyết thỏa đáng những vấn
đề bất ổn cho con người v à của con người
đương đại, cũng như tạo dựng một viễn cảnh an
lạc d ài lâu cho thế hệ tương lai.
Mối quan hệ đậm đ à tình yêu thương,
tình bằng hữu cao đẹp vốn có của con người ng ày
nay một phần nào đó được thay thế bằng mối
quan hệ luật pháp v à sinh học bởi những tranh
đua mưu lợi hẹp h òi mà các cộng
đồng v à quốc gia
đang theo đuổi. Nguy ên nhân
đằng sau những khủng hoảng ấy l à gì?
Chính là kiến thủ đưa đến sự đối nghịch về
các hệ thống giá trị, khuynh hướng chủ nghĩa cá nhân tự tôn, hận th ù
và đố kỵ, hiểu lầm v à mâu thuẫn. Mặt
khác, nhiều hình thức nguyên nhân mới của thời
đại dẫn đến t ình trạng khủng bố và
thống trị lẫn nhau giữa các phe nhóm, sắc tộc và tôn giáo, khu vực và quốc
gia, là hàng loạt các sự kiện mất tương xứng
đằng sau các cuộc thương thuyết tr ên lĩnh vực chính trị và xã hội,
như sự mất cân đối về cơ hội v à quyền
hạn cạnh tranh kinh tế thị trường, quyền được
thừa nhận v à kiểm soát các vùng địa h ình...
Tất cả những sự kiện mất tương xứng dẫn đến
sự khủng hoảng của thế giới, biểu lộ l òng tham dục và sân hận, sự
tham lam quyền lực và mưu đồ thống trị. Bản
chất con người vốn không có những đặc tính của dối trá ích kỷ, mưu đồ hay
khi êu khích, cao ngạo và tự tôn... Vì thiên về xu hướng tự tôn và
ích kỷ cho nên sự tranh đua của con người
trong thế giới đương đại không phải l à sự tranh
đua để đi l ên mà lại là
để tiến dần đến chỗ tha hóa v à khủng
hoảng. Đó l à một thực trạng mà chúng
ta cần phải suy gẫm. Con người đang có xu
hướng dựa v ào các giá trị bề ngoài như tài sản vật chất, quyền lực
và địa vị, sự nghiệp v à danh vọng, và
ngay cả đến những lĩnh vực khoa học hiện đại,
an ninh, y tế, giáo dục, thể thao, văn hóa... để ước định giá trị của họ -
ở phạm vi cá nhân v à cộng đồng quốc
gia. Quả thật l à sai lầm và tai hại khi con người có tư tưởng cho
rằng nếu cá nhân hay quốc gia nào đó gi ành
được quyền ưu ti ên vượt trội một hay
nhiều khía cạnh trên của cuộc sống thì được
xem l à cá nhân hay quốc gia có giá trị. Chúng ta
đ ã nhầm lẫn giữa hai khái niệm giá trị
và phát triển. Đó l à mới chỉ
đề cập đến khía cạnh bề ngo ài của khái
niệm chứ chưa nói đến khía cạnh thực chất b ên
trong của khái niệm ấy, có nghĩa rằng đâu l à
giá trị và mục đích của sự phát triển hay giá
trị thực chất của sự phát triển l à gì? Vì không hiểu nên chúng ta
đ ã đánh
đồng chúng với nhau chung c ùng một ý nghĩa. Do vậy, chúng ta
đ ã phạm phải một sai lầm rất lớn khi
đánh giá một con người hay một cộng đồng x ã
hội, một quốc gia nào đó. Chính sai lầm n ày
dẫn đến những rạn nứt v à làm
đổ bể mối quan hệ, gây n ên hình thức
khổ đau mới của thời đại mới.
Chúng ta không thể lấy hình thức phát triển bề ngoài
để l àm tác nhân trong các mối quan hệ,
hoặc dùng nó để chi phối, để thuyết phục hay
áp đặt lung lạc giá trị của đối tượng. Chúng ta c àng không nên phán
định một cách thiển cận giá trị n ày
tốt hay cao hơn giá trị khác. Nên ý thức rằng trong cái tốt có thể có cái
xấu và trong cái xấu cũng có thể có một phần của cái tốt
đẹp. Đức Phật lưu ý với chúng ta rằng
"Có điều được khéo tin tưởng (khéo t ùy
hỷ, tùy v ăn, được khéo cân nhắc suy tư, được
khéo chấp nhận), có thể l à trống không, trống rỗng, hư vọng. Trái
lại, có điều không được khéo tin tưởng (khéo
t ùy hỷ, tùy v ăn...), có thể l à
thật, chân, không thay đổi" (1).
Vì vậy không có lý do gì để chúng ta chủ quan
áp đặt ho àn toàn một giá trị lên một giá trị, hay ưu
đ ãi một giá trị và bài trừ một giá trị
khi chưa thực sự nắm bắt trọn vẹn ý nghĩa,
điều kiện không gian môi trường tồn tại của nó. Trong mối quan hệ, chúng
ta hiểu được rằng người khác không phải luôn san sẻ c ùng một giá
trị như chúng ta là bước quan trọng đầu ti ên
cho việc tạo ra tình hữu nghị hoặc giải quyết mâu thuẫn. Thái
độ đó sẽ tạo cho mối quan hệ tiến triển một
cách b ình thường và tốt đẹp. Chúng ta
n ên nhớ rằng trong một thế giới đa sắc
tộc - tôn giáo, đa văn hóa văn minh, tất nhi ên các hệ thống giá trị
của nó không thể cùng chung một thang bậc.
Điều n ày nên được tôn trọng triệt để v à
áp dụng vào các mối quan hệ trong hiện tình thế giới hôm nay, khi có sự
giao lưu - hội nhập đa phương thuộc mọi lĩnh
vực cuộc sống. Phát biểu như thế không có nghĩa l à chúng ta cố tình
quên đi lương tâm trách nhiệm cải hóa cái ác
th ành cái thiện, cái xấu thành cái tốt. Nhưng chúng ta hành
động tr ên tinh thần tôn trọng và hiểu
biết, nói đ òi hỏi
đức tính ki ên nhẫn và hy sinh. Nhìn
vào lịch sử hình thành và truyền bá của Phật giáo
để thấy được nền tảng căn bản v à tính
cách n ăng động được sử dụng trong các mối li ên
hệ và hội nhập. Trong các kinh điển Phật
giáo, chúng ta không hề thấy có một sự kiện xung đột n ào (dù tư
tưởng hay hành động) xảy ra, ngay cả những
lúc đối diện với thái độ khi êu khích, bài bác của ngoại
đạo (2), khi
Đức Phật hay giáo đo àn của Ngài
đến truyền giáo tại một địa phương xa lạ.
Nhưng chúng ta lại thấy có rất nhiều cuộc đối thoại thẳng thắn trong tinh
thần ôn h òa, tôn trọng sự thật, trí tuệ và chuyển hóa thay vì thái
độ b ài xích, miệt thị và áp lực, như
Đức Phật đ ã dạy: "Chư Tỷ kheo, nếu
ở đây những người khác nhiếc mắng, phỉ báng,
l àm cho Như Lai tức giận, này các Tỷ kheo, ở
đây Như Lai không có sân hận, không có bất m ãn,
tâm không phẫn nộ" (3). Phật giáo xây dựng và phát triển
được tinh thần đó - ấy l à vì Phật giáo
biết phát huy tâm từ, bi, hoan hỷ và xả chấp. Vả lại, có những giá trị
luôn mang tính tương đối qua không gian v à
thời gian. Chúng có thể tương phản nhau trong cùng một khía cạnh
được đặt định ở những v ùng
địa lý / văn hóa khác nhau, v à với một
điều kiện n ào
đó bản chất của giá trị có thể thay đổi.
Phật giáo trong thế giới hôm nay không cần phải giới thiệu dông dài về
lịch sử và đặc tính tốt đẹp đa phương của nó,
v ì Phật giáo đ ã hiện diện và
đi v ào cuộc
đời tr ên hai mươi mấy thế kỷ.
Đối với người Á Đông, d ù là tín
đồ hay không th ì nó vẫn là chất liệu
nuôi dưỡng và duy trì đời sống đạo đức v à
tâm linh. Đối với những v ùng
đất khác của địa cầu, con người đ ã và
đang tiếp cận, đón nhận nó như l à một
"ân huệ" lớn lao mà cuộc đời ban tặng. Nh ìn
chung, Phật giáo hôm nay không còn xa lạ trong xu hướng tìm tòi một nhu
cầu tâm linh mới trong một thời đại mới; ấy l à
nguồn tâm linh vô thần, là nguồn tâm linh thực dụng (nhập thế) nằm ngoài
giới hạn của ý niệm giáo điều. Phật giáo có
thể được xem l à một tôn giáo chỉ đối
với những người bắt đầu tiếp cận h ình thức của nó. Nhưng
đấy chỉ l à bước khởi
đầu của một tâm thức hiếu kỳ, bị giới hạn bởi
ý niệm truyền thống cố hữu xưa nay của nền văn hóa "Sáng thế" hay "Sáng
tạo chủ" vốn dĩ mơ hồ nằm ngo ài thực tại cuộc sống, và sẽ
được khai thông bởi những g ì sau
đó m à Phật giáo mang
đến cho họ. Phật giáo bấy giờ l à cách
sống, là mô hình thực tế và gần gũi mà cuộc
đời có thể nắm bắt v à tiếp cận. Họ tiếp thu
được những nguy ên tắc thực hành mới,
những tư tưởng mới làm thay đổi tư duy v à
hành động khiến tâm tánh trở n ên cao
thượng và thánh thiện. Đạo Phật được chuyển
tải v ào cuộc đời bằng nhiều phương
tiện khác nhau thích ứng với sở trường v à mức
độ tiếp nhận, với khả năng ứng dụng l àm
ích lợi cho tự thân, tha nhân và tha loại. Khi
được người ta tiếp nhận th ành khẩn,
hành trì và ứng dụng phương tiện thích hợp ấy,
đạo Phật có công năng giúp con người thức
tỉnh bản tâm, ý thức sâu sắc về mối tương hệ tồn tại giữa bản thân, tha
nhân v à cuộc đời. Đấy l à ý
nghĩa tác dụng đa phương của Phật giáo.
Nội dung của giáo lý Tứ vô lượng tâm được giới thiệu ở đây có một ý nghĩa rất lớn đối với thực trạng x ã hội hôm nay. Tuy nó là giáo lý truyền thống của Phật giáo, nhưng không nên có thành kiến máy móc vì nguồn gốc xuất thân của nó. Mà nên có thái độ "thấy" v à "biết" giá trị thực chất của nó nếu như được áp dụng v ào thực trạng bất ổn của con người và xã hội. Giáo lý này giới thiệu một mẫu người thánh thiện, một mô thức ứng dụng tuyệt hảo cho công cuộc kiến thiết và cải tạo con người theo hướng hoàn thiện, tạo dựng và duy trì tốt đẹp t ình bằng hữu trong các mối liên hệ xã hội, chính trị trong tinh thần bao dung tương trợ, vượt qua mọi rào cản chi phối của ý thức hệ và hệ thống giá trị. Mẫu người ấn tượng mà chúng ta nhận thấy từ giáo lý Tứ vô lượng tâm là hình ảnh một cá nhân mở rộng vòng tay đón nhận v à mong được đón nhận tha nhân với một từ tâm vô c ùng hoan hỷ. Hình ảnh cá nhân ấy cụ thể chính là Đức Phật - Người đ ã hành trì và làm tròn hạnh nguyện độ tha bằng giáo lý n ày. Nhưng cá nhân ấy cũng có thể là bất cứ ai trong chúng ta nếu như chúng ta chấp nhận hành trì giáo lý này vì nó không chỉ để d ành riêng cho những người chủ tâm đi t ìm cầu chân lý, mà nó có giá trị thực hành chung cho mọi người, mọi giới. Và, phương thức tuyệt hảo ấy hàm chứa chủ ý của Đức Phật, rằng khổ đau của tự thân được gắn liền với khổ đau của tha nhân, tha loại. V à vì vậy mà hạnh phúc và giác ngộ của tự thân không thể tách rời việc cứu độ tha nhân, tha loại. Tinh thần cao cả ấy y êu cầu chúng ta lấy gì để cứu độ? Chúng ta cứu độ bằng l òng từ, bằng tâm bi, bằng tâm hoan hỷ và bằng tâm xả chấp. Đó cũng chính l à nội dung của giáo lý Tứ vô lượng tâm hay giáo lý nói về bốn trạng thái tâm cao thượng . Trên hành trình hóa độ tha nhân v à phụng sự cuộc đời, Đức Phật lấy giáo lý n ày làm động cơ h ành đạo. Ng ài không bi lụy trước cảnh khổ đau của hữu t ình vì Tứ vô lượng tâm được tích tập mỹ m ãn. Ở đây, chúng ta có thể t ìm thấy được nội dung giáo lý n ày qua một số bài kinh được truyền dạy bởi chính Đức Phật hoặc bởi các đệ tử c ùng thời của Ngài (như Xá Lợi Phất, A Na Luật...) trong quá trình hành hóa thường ngày (4).
NGUYÊN NHÂN VÀ HƯỚNG ĐI
Đức Phật nhấn mạnh rằng trong đời sống h àng ngày, con người
thường là kẻ nô lệ của những khát khao ham muốn, của những dục vọng không
bao giờ thỏa mãn được: "Thế giới là
thiếu thốn, khao khát, nô lệ cho tham ái" (5).
Đức Phật cảnh báo cho chúng ta biết rằng khổ
đau phát sinh từ ái dục - tác nhân khiến con người ta t ìm cầu sự
thỏa mãn lạc thú, muốn sở hữu và kiểm soát. Và vì thế giới không phải luôn
đáp ứng được tâm ham muốn ấy n ên chúng
ta thường bị tác động bởi những g ì
chưa được thỏa m ãn. Từ
đó, chúng ta tự buông lung m ình theo
những cơn thịnh nộ và sân hận, không còn tỉnh táo
để h ành
động v à ý thức về những gì mà chúng ta
đang thực hiện. V ì bị cuốn hút theo mãnh lực của khát khao nên càng
ngày con người càng lún sâu hơn vào vũng lầy tội lỗi ảo tưởng. Cơ hội
thoát ly thật mong manh nhưng không phải không có. Cái tự ngã vốn thừa
nhận và chấp chứa sự thoái hóa bấy lâu nay cũng có thể
được l àm hồi sinh sức sống mới bởi
chính nó nhờ vào tinh thần nỗ lực tinh tấn.
Đức Phật nhận ra năng lực tự chuyển hóa tiềm t àng trong con người
nên trong quá trình tu tập, trong quá trình thực hành phương pháp quán
chiếu tự nội và chuyển hóa tự thân, Ngài đ ã
tự thể nghiệm. Nhờ vậy hạnh phúc an lạc vững bền
được đạt đến. Cho n ên chúng ta, con
người đang sống trong một thế giới rất dễ bị
cám dỗ bởi nhiều m ãnh lực vật chất và tư tưởng, sắc dục và danh
vọng, có niềm tin vào bản thân, rằng mình vẫn có thể là một cá nhân tốt,
vẫn còn có cơ hội để sống lại với những g ì
cao đẹp đ ã
đánh mất mỗi khi m ình lâm vào tình
trạng tha hóa. Ở một phạm vi rộng hơn, tất cả những thực trạng bất ổn,
khủng hoảng xã hội cũng có thể được giải
quyết đưa đến một trật tự lạc quan v à tin tưởng.
Đối với Đức Phật, nguy ên lý này
được thể hiện qua sự tu tập tâm v à các
giác quan nhờ vào Bát Thánh (Chánh) đạo
(Àryà-stànghika-màrga) - giáo lý cốt lõi của
Đức Phật, đó l à: chánh kiến (hiểu
biết, nhận thức như thật), chánh tư duy (suy niệm chân chánh), chánh ngữ
(lời nói chân thật, đúng thời), chánh nghiệp
(h ành động chân chánh), chánh mạng
(phương cách kiếm sống hay kế sinh nhai lương thiện), chánh tinh tấn (nỗ
lực trong các h ành động tư duy chân
chánh), chánh niệm (nhớ nghĩ chân chánh), v à chánh
định (nhất tâm, chuy ên chú vào
đối tượng hữu ích đưa đến lợi lạc v à
mục đích giải thoát). Nó cốt l õi vì
dung chứa cả giới - định - tuệ, t ài
sản quý báu dùng để nuôi dưỡng thân v à
tâm. Sáu chi phần đầu của Bát Thánh đạo, có
thể được xem l à phương pháp để chuyển
hóa tự thân, li ên hệ đến giới; hai chi
phần c òn lại có thể xem là phương pháp
để chuyển hóa tự nội, li ên hệ đến định
v à tuệ. Hành giả tu tập theo con đường
của Đức Phật được khích lệ từ giáo lý n ày sẽ biết phát huy và an
trú vào bốn trạng thái tâm được tán dương l à
tâm thức cao thượng, gồm có; tâm từ (Maitrì) , tâm bi (Karunà) ,
tâm hoan hỷ (Mudità) , và tâm xả chấp (Upeksà) . Bốn trạng
thái tâm này được Đức Phật gọi l à
Bốn phạm trú , là con đường đưa đến cộng
trú (sinh v ào) với thế giới Phạm Thiên sau khi thân hoại mệnh
chung. Nó cũng được gọi l à Vô lượng
tâm giải thoát (kinh A Na Luật, số 127, Trung Bộ kinh
III. Viết tắt; Tr.III).
Trong cuộc sống, con người thường đối diện
với nhiều nỗi khổ đau, tinh thần v à thể xác. Có những nỗi khổ
đau rất chung, nhưng cũng có nỗi khổ đau rất
ri êng. Khi đối diện với khổ đau, người
ta có thể có khả năng tự m ình đi ra
được. Tuy nhi ên sự tình không phải luôn là như thế vì ai cũng có
những giới hạn và điều kiện của ri êng
mình. Những lúc như thế, họ thiết tha cần cầu một tác lực chân tình ngoại
hộ như là một nguồn an ủi, ít ra là thế, cho cuộc
đời trong cơn sóng gió đầy thất vọng. Một
người có ý thức như thế thường để tâm m ình giao thoa với toàn bộ
thế giới bằng tư tưởng quán về lòng từ, và nhờ thái
độ nhận ra bản thân m ình có mặt trong
toàn thể mà hành giả phát huy được tâm từ v à
trải rộng ra với thế giới vượt trên mọi khả n ăng
đo lường. H ình ảnh Đức Phật sống với
tâm từ như sau: "Này Sariputta (Xá Lợi Phất), Ta an trú lòng từ
cho đến trong một giọt nước với tâm tư "Mong
rằng Ta không l àm hại một chúng sinh nhỏ nào trong những ác
đạo của chúng". N ày Sariputta, như vậy
là sự yểm ly của Ta" (6). Tâm bi chính là khả n ăng
quán chiếu được khía cạnh khổ đau thể xác, bất an tinh thần của tha nhân d ù
ở bất cứ cấp độ n ào. Phát xuất từ thái
độ n ày của tâm, một tình thương sâu
thẳm, một rung cảm chân thật bộc phát hướng về tất cả nỗi khổ
đau của tha nhân m à ngay nơi khoảnh
khắc hiện tại này thân tâm mình như thể đang
kinh qua nỗi khổ đau ấy. Đó chính l à hoạt
động của tâm bi. Nó thể hiện tính cách năng
động của l òng cảm thông sâu sắc đối
với nỗi khổ đau của tha nhân không mang tính vị kỷ hay một điều kiện mảy
may n ào. Tiền đề để đưa tâm v ào
một cấp độ cao thượng khác lúc n ày chỉ
có một thái độ duy nhất đó l àw,?$J*rD OL \ja};c-j8X
PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q'