Binh Anson - So luoc ve Ly Duyen Khoi
Vietnamese, with Unicode Times font
Sơ lược về Lý Duyên Khởi
Bình Anson
T iếng Pàli của lý Duyên khởi hay
Duyên sinh là "Paticcasamuppàda" , còn
được dịch l à "Tùy thuộc Phát sinh", tiếng Anh là "Dependent
Origination". Thuyết nầy bao gồm 12 thành tố, nên cũng
được gọi l à Thập Nhị Nhân Duyên.
Trong T ăng Chi Bộ, chương 10 Pháp, kinh số
92, Đức Phật giảng cho ông Cấp Cô Độc:
"Ở đây, n ày Gia chủ Cấp Cô Độc, vị Thánh đệ tử quán sát như sau:
Do cái này có, cái kia có.
Do cái này sinh, cái kia sinh.
Do cái này không có, cái kia không có.
Do cái này diệt, cái kia diệt."
Đó l à tóm lược lý Duyên khởi. Rồi Ngài giảng rộng ra:
"Tức là do duyên vô minh, có các hành.
Do duyên các hành, có thức.
Do duyên thức, có danh sắc.
Do duyên danh sắc, có sáu nhập.
Do duyên sáu nhập, có xúc.
Do duyên xúc, có thọ.
Do duyên thọ, có ái.
Do duyên ái, có thủ.
Do duyên thủ, có hữu.
Do duyên hữu, có sinh.
Do duyên sinh, có già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não.
Như vậy, là sự tập khởi của toàn bộ khổ uẩn này."
Tiếp theo, Đức Phật giảng về sự đoạn diệt các khổ uẩn:
"Do vô minh diệt, không có dư tàn, nên các hành diệt.
Do các hành diệt, nên thức diệt.
Do thức diệt, nên danh sắc diệt.
Do danh sắc diệt, nên sáu nhập diệt.
Do sáu nhập diệt, nên xúc diệt.
Do xúc diệt, nên thọ diệt.
Do thọ diệt, nên ái diệt.
Do ái diệt, nên thủ diệt.
Do thủ diệt, nên hữu diệt.
Do hữu diệt, nên sinh diệt.
Do sinh diệt, nên già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não diệt.
Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này diệt. Đây là Thánh lý được khéo thấy v à khéo thể nhập với trí tuệ."
Như thế, khi thuyết giảng lý Duyên khởi,
Đức Phật dạy cho chúng ta thấy rằng v ì vô minh và bị mê si mà sự
hiện hữu và khổ đau hiện tại đ ã phát
sinh; do sự diệt tận của vô minh, và từ đó ái
diệt v à thủ diệt, mà không còn sự tái sinh nào sẽ tiếp theo; và như
vậy, tiến trình hiện hữu được dừng lại, v à
cùng với sự dừng lại ấy, là sự chấm dứt mọi
đau khổ.
*
Ở đây, xin tr ình bày sơ lược tóm tắt về các liên hệ giữa 12 thành tố của lý Duyên khởi như sau:
"Vô minh duyên hành" : Do vô minh (avijjà) , các hành (sankhara) có điều kiện để sinh ra. H ành là những tư tâm sở (cetanà) hay ý chí, đưa đến tái sinh, c òn gọi là hành nghiệp. Vô minh ở đây chủ yếu l à vô minh về Tứ Diệu Đế, vô minh về lý nhân duyên, vô minh về quá khứ và hiện tại của chúng ta.
Do vô minh, đôi khi chúng ta l àm
những hành động thiện, nhưng phần lớn chúng
ta l àm những hành động bất thiện, v ì
đa phần những điều chúng ta l àm
đều bắt nguồn từ tham v à sân. Dưới ảnh
hưởng của vô minh chúng ta làm đủ mọi loại h ành
động. Thật ra, v ì chúng ta không biết
đâu l à
đúng, đâu l à sai, hoặc chúng ta chỉ hiểu chung chung rằng những
hành động thế n ày là thiện, những hành
thế kia là bất thiện. Vì mù quáng bởi vô minh mà chúng ta thường làm những
điều lầm lạc, d ù rằng
đôi khi chúng ta cũng l àm
được những việc tốt.
Hai chi phần này, Vô Minh và Hành, thuộc thời quá khứ, và
đây l à hai yếu tố
đ ã đem
chúng ta đến thế gian n ày. Những hành
động thiện trong quá khứ của chúng ta như bố thí, tr ì giới, có
những ý nghĩ tốt đẹp, v.v. l à những
thiện nghiệp (kusala-kamma) , đ ã
giúp chúng ta sinh ra làm người, có mặt trong thế gian này.
"Hành duyên thức" : Tùy thuộc nơi hành nghiệp , thiện và bất thiện, chi phần thứ ba khởi sinh, đó l à Thức (vinnàna) , tức tái sinh trong thế gian này. Thức là thời hiện tại và thuộc nhóm quả dị thục. Thức sinh khởi như kết quả của Vô Minh và Hành trong quá khứ. Ở đây, Thức không có nghĩa l à tất cả các loại tâm mà chỉ là tâm tục sinh sau khi chết. Như vậy, khởi đầu của kiếp sống hiện tại n ày, chúng ta có Kiết Sinh Thức - Thức nối liền - nghĩa là Thức nối liền kiếp sống hiện tại với quá khứ. Thức tái sinh phát khởi, chúng ta được tái sinh, đó l à lý do tại sao ta dùng chữ "tái sinh", mà không dùng chữ " đầu thai" với ý nghĩa một linh hồn đi tái sinh. Bởi v ì không có một linh hồn bất tử trong quan niệm của đạo Phật.
"Thức duyên danh sắc" : Tâm không thể làm việc một mình, nó có một số tâm sở (cetasika) phối hợp làm việc chung với nó, và vì là tâm nên nó không thể tồn tại đơn độc, nó cần một cái thân vốn l à kết quả của những hành động trong quá khứ. Do vậy, t ùy thuộc nơi Kiết sinh thức - thức nối liền, chúng ta có tâm và thân, tức là Danh (nàma) và Sắc (rùpa) . Danh là phần tinh thần, còn Sắc là phần vật chất.
"Danh sắc duyên lục nhập" : Do có thân và tâm, hay danh và sắc, ta
có 6 C ăn hay 6 Nhập ( àyatana ).
Chúng ta có n ăm căn b ên ngoài: nhãn,
nhĩ, tỷ, thiệt và thân. Còn gọi là "ngũ môn" hay n ăm
cửa. Chẳng hạn qua nh ãn môn, chúng ta tiếp nhận một
đối tượng của sự thấy, v à qua nhãn
môn, chúng ta buông bỏ đối tượng đó; v ì
thế, con mắt có hai chức n ăng: thu nhận
và buông bỏ. Chữ "c ăn" được d ùng ở
đây với ý nghĩa của một "căn cứ", dựa v ào
đó m à tâm có thể thực hiện . C ăn
thứ 6 l à ý c ăn. Đây l à một c ăn
thuộc b ên trong, hay nội môn. Nó không những chỉ là một c ăn
hay môn, m à nó cũng còn là dòng tiến sinh của chúng ta - trong Pàli
gọi là Bhavanga hay "hữu phần". Chính dòng tiến sinh này dẫn chúng
ta đi hết kiếp sống n ày
đến kiếp sống khác trong v òng sinh tử
luân hồi.
"Lục nhập duyên xúc" : Tùy thuộc vào 6 c ăn,
ta có Xúc (phassa) . Xúc là sự va chạm hay tiếp xúc
giữa một đối tượng giác quan b ên ngoài
với bề mặt của bộ máy cảm giác tương xứng, hay giữa c ăn
v à cảnh (trần). Tùy thuộc nơi n ăm cửa
giác quan (ngũ môn) và ý c ăn (ý
môn), ta có Xúc. Chẳng hạn, khi một cảnh sắc v à phần nhạy cảm của
con mắt (tức nhãn c ăn) nằm trong một khoảng
cách thích hợp v à có ánh sáng thích hợp, lúc
đó, sự tiếp xúc giữa căn v à cảnh khởi
sinh, hình sắc đó tiếp chạm với phần nhạy cảm
của con mắt. Tương tự như vậy với âm thanh v à nhĩ c ăn,
v.v.
"Xúc duyên thọ" : Vì có xúc nên ta có cảm giác, như vậy, Thọ (vedanà) phát sinh. Khi có sự tiếp chạm với một đối tượng qua căn, ta có cảm thọ. Nếu sự tiếp xúc l à mềm mại, ta có thể cảm nghe một cảm giác dễ chịu; nếu sự tiếp xúc là thô nhám, ta cảm thấy một cảm giác khó chịu; hoặc đôi khi, ta có một cảm thọ trung tính, không khổ không lạc, v.v.
"Thọ duyên ái" : Vì có thọ mà Ái (tanhà) khởi sinh, không có thọ thì tham ái không sinh khởi. Khi có cảm thọ dễ chịu - qua thấy, nghe, ngữi, nếm, v.v., tham ái, thích thú sinh khởi. Còn đối với các cảm thọ khó chịu th ì sao? Trong bộ luận Thanh Tịnh Đạo, có giải thích: "Một bệnh nhân đang có một cơn đau kinh khủng, có một cảm thọ khó chịu. Lúc đó, tham vẫn khởi l ên, bởi vì người ấy có một ước muốn thoát ra khỏi cơn đau đó, muốn thoát ra khỏi cái cảm thọ khó chịu đó. Như vậy tham khởi l ên bằng hai cách: theo cảm thọ dễ chịu và theo cảm thọ khó chịu".
"Ái duyên thủ" : Một khi ái đ ã sinh thì Chấp Thủ (upàdàna) liền theo sau. Sự khác biệt giữa Ái và Thủ rất rõ ràng: Ái là tham muốn nhẹ nhàng, trong khi Thủ lại là ăn rễ thâm sâu, buộc chặt chúng ta v ào một cái gì đó. Tham tự nó th ì không dính mắc, không tiến đến trạng thái chấp thủ, nó chỉ l à sự ước muốn hay mong muốn bình thường. Tuy nhiên, với một phàm nhân không giác niệm, tham ái liền dẫn theo lòng chấp thủ.
"Thủ duyên hữu" : Vì có chấp thủ, nên tạo duyên
để tạo hiện hữu. Hữu (bhava)
nghĩa là ta đang khởi sự trở th ành,
thu thập nghiệp lực mới cho đời sống tương
lai. Hữu có hai mặt: nghiệp hữu (kamma-bhava) là hành
động tích lũy của quả dị thục, v à sinh
hữu (upapatti-bhava) là quả dị thục hướng
đến tái sinh. Nói một cách khác, do duy ên
Ái và Thủ, chúng ta hành động tạo nghiệp, bây
giờ l à những hành động hiện tại (l à
nghiệp hữu), và đồng thời, chúng ta đang
chuẩn bị cho cuộc tái sinh trong tương lai (l à sinh hữu).
"Hữu duyên sinh" : Do bởi những hành động hay nghiệp hiện tại, chúng ta đang chuẩn bị cho lần tái sinh sắp tới, đó l à tái sinh hay Sinh (jàti) , mang ý nghĩa của sự khởi đầu của kiếp sống tương lai.
"Sinh duyên già chết" : Do tái sinh trong thế gian nên ắt sẽ đưa đến Gi à Chết (jarà-marana) . Jarà là tuổi già, già một cách dần dần, và rồi, Marana là chết. Tất cả mọi hiện tượng xảy ra như một hệ quả tất nhiên. Chúng ta đ ã sinh ra nên phải chịu buồn rầu, bi, khổ, ưu, não, tuyệt vọng, v.v. vì chúng sẽ hiện khởi như kết quả của việc sinh.
*
Chúng ta thấy ở đây có cả thảy 12 chi phần, thường được phân th ành 3 thời: quá khứ, hiện tại, và vị lai. Hai chi Vô Minh và Hành thuộc về quá khứ; n ăm chi: Thức, Danh Sắc, Lục Nhập, Xúc, Thọ thuộc hiện tại, xem như l à quả dị thục của quá khứ. Ái, Thủ, Hữu cũng thuộc hiện tại và làm nhân cho tương lai. Sinh và Già chết thuộc về tương lai, kết quả của những nhân đ ã gieo trong hiện tại. Từ Sinh đến Gi à chết, chỉ có hai chi được đề cập ở thời tương lai; tuy nhi ên, chúng bao hàm cả n ăm chi phần trong nhóm quả dị thục hiện tại - từ Thức đến Thọ. Sự kết hợp của năm chi phần n ày tạo ra cái gọi là đ àn ông hay đ àn bà, và chính n ăm chi phần n ày là cái được sinh ra, gi à chết và rồi lại tái sinh, cứ tiếp tục mãi mãi không ngừng, do những hành nghiệp từ quá khứ cũng như trong hiện tại.
Trong quyển sách "Cây Giác Ngộ" (The Tree of Enlightenment), Giáo sư Peter Santina phân chia 12 chi phần thành 3 nhóm: 1) nhóm tai ách (ô trược): vô minh, ái và thủ; 2) nhóm hành động (nghiệp): h ành và hữu; và 3) nhóm khổ đau: thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, sinh, v à già chết.
Trong nhóm thứ nhất, vô minh là c ăn bản.
Do vô minh m à chúng ta tham đắm v ào
các dục lạc giác quan, vào hưởng thụ, vào những ý tưởng sai lầm, nhất là ý
tưởng về cái ta độc lập v à thường còn.
Do vậy, vô minh, ái và thủ là nguyên nhân của nghiệp (hành
động).
Nhóm thứ hai là nghiệp (hành động), gồm có
h ành và hữu. Hành bao hàm những dấu ấn, hay thói quen hình thành
trong dòng tâm thức, hay sự tiếp diễn không ngừng của thức. Những dấu ấn
ấy được tạo th ành bởi những hành
động lập đi lập lại từ nhiều kiếp trước, trở
th ành thói quen. Những thói quen đó
dẫn dắt nhiều h ành động của ta trong
hiện tại. Ngo ài ra, còn có những hành
động tạo tác trong kiếp sống n ày, và
được gọi l à hữu. Những thói quen vốn phát triển từ nhiều kiếp trước
cùng với những hành động tạo tác trong kiếp n ày
dẫn đến tái sinh với thân ngũ uẩn, rồi gi à
chết, khổ đau, v.v. Đó l à nhóm thứ ba.
Khi hiểu được sự vận h ành của lý
Duyên khởi, ta có thể phá vỡ vòng luân hồi sinh tử
đó, bằng cách gột bỏ những bất tịnh của tâm -
l à vô minh, ái và thủ. Một khi các bất tịnh này bị loại bỏ, sẽ
không còn hành nghiệp, và nguồn thói quen cũng không sanh khởi. Khi những
hành nghiệp ngưng thì tái sinh và khổ đau
cũng ngưng.
*
T rong Trường Bộ, kinh số 15, Đức Phật có dạy ngài Anandà rằng: "Nầy Anandà, giáo pháp Duyên Khởi rất thâm sâu, thật sự thâm sâu. Chính vì không thông hiểu giáo pháp này mà thế gian giống như một cuộn chỉ rối ren, một tổ chim, một bụi rậm lau lách, và không thể thoát khỏi các đọa xứ, c õi dữ, phải chịu khổ đau trong v òng luân hồi sinh tử." Trong một đoạn kinh khác, thuộc Trung Bộ 28, Ng ài dạy rằng: "Ai hiểu được lý Duy ên khởi, người ấy hiểu Pháp; và ai hiểu được Pháp, người ấy hiểu lý Duy ên khởi" .
Cho nên, giáo lý Duyên khởi là một giáo lý tinh yếu, thâm sâu, quan trọng, không phải dễ dàng thực chứng và thông hiểu. Là một phàm nhân cư sĩ còn đang tu học, ở đây, chúng tôi chỉ có thể tr ình bày tóm tắt sơ lược theo kiến giải thô thiển của mình.
Bình Anson,
Perth, Tây Úc, tháng 8-2004
-ooOoo-
[ Trở về trang Thư Mục ]
last updated: 20-08-2004