📜 Giảng Sư
Kho kinh › Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)

Nyanatiloka - Ly Duyen Khoi

Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas) · 16,040 ký tự · ~15 phút đọc
🏠 📜

Nyanatiloka - Ly Duyen Khoi

Vietnamese, with Unicode Times font

Lý Duyên Khởi

Hòa thượng Nyanatiloka

Bình Anson lược dịch

T iếng P āli

của lý Duyên khởi hay Duyên sinh là PATICCASAMUPP ĀDA .

Đây l à thuyết về duyên tánh của tất cả

hiện tượng vật lý - tâm lý (tâm-vật). Thuyết nầy cùng với thuyết Vô ngã ( anatt ā )

lập thành điều kiện thiết yếu để có thể học

tập v à thực chứng lời dạy của Đức

Phật. Nó chỉ cho thấy tính cách lệ thuộc lẫn nhau, có điều kiện tính, của

một d òng liên tục, không gián đoạn,

gồm những hiện tượng tâm-vật của sự hiện hữu, m à thông thường

được gọi l à "cái tôi", con người, con

vật, vv. Trong khi lý thuyết Vô ngã được tr ình

bày bằng cách phân tích, chia chẻ sự hiện hữu thành các yếu tố cấu tạo ra

nó, cho đến tận c ùng chỉ còn là những

hiện tượng trống rỗng, phi thực thể, thì lý Duyên khởi, ngược lại,

được tr ình bày bằng lối tổng hợp, và

chỉ rõ ràng mọi hiện tượng, kỳ thực, đều

tương quan với nhau, l àm "duyên" ( điều

kiện) cho nhau bằng cách nầy hay cách khác. Thật vậy, to àn bộ Tạng

A-tỳ- đ àm (Abhidhamma-Pitaka)

chỉ đề cập hai giáo thuyết: tính chất Hiện

tượng - nghĩa l à vô ngã tính; và tính chất Duyên sinh, của mọi sự

hiện hữu. Giáo thuyết đầu hay phương pháp

phân tích, được áp dụng trong Bộ Pháp Tụ (Dhammasangani), bộ

sách đầu ti ên của Tạng A-tỳ- đ àm;

giáo thuyết sau hay phương pháp tổng hợp, áp dụng trong Bộ Vị Trí

(Patth āna) , bộ sách cuối cùng của

Tạng A-tỳ- đ àm.

*

Mặc dù chủ đề nầy thường được nhiều học

giả Tây phương b àn luận, nhưng phần

đông thường hiểu lầm ý nghĩa v à mục

đích chân chính của lý Duy ên khởi, và ngay cả những thuật ngữ chỉ

12 chi phần cũng thường bị diễn dịch sai.

Công thức của lý Duyên khởi được tr ình bày như sau:

- "Vô minh duyên hành": Do vô minh, các hành có

điều kiện để sinh ra. H ành là những tư

tâm sở (cetan ā) hay ý chí

đưa đến tái sinh, c òn gọi là hành

nghiệp.

- "Hành duyên thức": Do hành nghiệp (trong đời quá khứ) m à thức (hiện tại) có điều kiện phát sinh.

- "Thức duyên danh sắc": Do thức, các hiện tượng tâm-vật lý có điều kiện phát sinh.

- "Danh sắc duyên lục nhập": Do danh sắc, các c ăn (5 căn vật lý v à ý c ăn) có điều kiện phát sinh.

- "Lục nhập duyên xúc": Do lục nhập, ấn tượng cảm quan (hay xúc) có điều kiện phát sinh.

- "Xúc duyên thọ": Do xúc, cảm thọ có điều kiện phát sinh.

- "Thọ duyên ái": Do thọ, tham ái có điều kiện phát sinh.

- "Ái duyên thủ": Do ái, chấp thủ có điều kiện phát sinh.

- "Thủ duyên hữu": Do thủ, mà hữu có điều

kiện phát sinh. Hữu l à tiến trình n ăng

động v à thụ động của đời sống, gồm

Nghiệp hữu (nghiệp đưa đến tái sinh, Kamma-bhava ) và Sinh

hữu (hậu quả của nghiệp hữu, Upapatti-bhava ).

- "Hữu duyên sinh": Do nghiệp hữu mà có tiến trình tái sinh.

- "Sinh duyên già chết": Do tái sinh mà già chết (sầu, bi, khổ, ưu, não) có điều kiện phát khởi. Như thế, to àn bộ khổ uẩn nầy lại tái sinh khởi trong tương lai.

Đồ biểu dưới đây chỉ r õ tương quan duyên khởi giữa 3 đời kế tiếp:

Quá khứ 1. Vô minh (avijj ā)

2. Hành (sankh ārā) Nghiệp hữu (kamma-bhava)

5 nhân: 1, 2, 8, 9, 10

Hiện tại 3. Thức (viññ āna)

4. Danh sắc (n āma-rūpa)

5. Lục nhập ( āyatana)

6. Xúc (phassa)

7. Thọ (vedan ā) Sinh hữu (upapatti-bhava)

5 quả: 3, 4, 5, 6, 7

8. Ái (tanh ā)

9. Thủ (up ādāna)

10. Hữu (bhava) Nghiệp hữu (kamma-bhava)

5 nhân: 1, 2, 8, 9, 10

Vị lai 11. Sinh (j āti)

12. Già chết (jar ā-marana)

Sinh hữu (upapatti-bhava)

5 quả: 3, 4, 5, 6, 7

1. "Vô minh duyên hành": Các nghiệp thiện, bất thiện về thân, ngữ,

ý, đều do vô minh m à sinh khởi. "Hành"

nghĩa là các tư tâm sở ( cetan ā,

tác ý) thiện và bất thiện, những hành

động cố ý, tóm lại l à "Nghiệp".

Cần trình bày ở đây rằng "nghiệp"

(kamma) trong Phật giáo chỉ là một thuật ngữ có nghĩa là những hành

động cố ý, thiện hay ác, đem lại hậu quả

trong hiện tại, hoặc l àm nhân cho số phận và sự tái sinh trong

tương lai. Nghiệp không bao giờ có nghĩa là "hậu quả của hành

động", như nhiều học giả Tây phương thường

hiểu lầm.

Bằng cách nào nghiệp hành được phát sinh do duy ên vô minh? Về bất thiện nghiệp tương ưng với tham, sân hay si, các nghiệp hành nầy có điều kiện (duy ên) là vô minh tương ưng bất ly với chúng, luôn luôn trong mọi trường hợp. Vậy, vô minh là một duyên cho các bất thiện hành (nghiệp), qua câu sinh duyên (s ahajāta-paccaya) , tương ưng duyên (sampayutta-paccaya) , hữu duyên (atthi-paccaya) vv. Hơn nữa, vô minh đối với bất thiện nghiệp c òn là một duyên như thân y duyên ( upanissaya-paccaya) , chẳng hạn như khi vô minh đi k èm với tham, xúi giục một người phạm các tội ác như giết người, trộm cắp, tà dâm, vv. Trong trường hợp ấy, vô minh là một duyên "tự nhiên thân y" (pakati- upanissaya-paccaya) . Nó cũng có thể trở thành một "sở duyên thân y" ( ārammanūpanissaya-paccaya) , duyên của tư tưởng chúng ta. Điều nầy xảy ra như trường hợp có người nhớ lại một tình trạng vô minh về trước, phối hợp với khoái lạc, và khi hồi tưởng như thế, các bất thiện pháp khởi lên, như dục tham, sầu, ưu, vv.

Với các nghiệp (hành) thiện, thì vô minh chỉ có thể làm một điều kiện gọi l à thân y duyên, chứ không bao giờ làm câu sinh duyên, vv. bởi vì thiện tâm vào lúc hành thiện đương nhi ên không thể tương ưng với bất cứ một bất thiện pháp nào, như vô minh. Vô minh là một duyên, kể như "tự nhiên thân y duyên" (pakatupanissaya) , chẳng hạn một người bị vô minh và thói khoe khoang thúc đẩy m à nổ lực để đắc các thiền, v à cuối cùng nhờ kiên trì cũng đạt các thiện tâm ấy. Vô minh cũng có thể l à thân y duyên cho các nghiệp thiện, kể như "sở duyên thân y", thí dụ một người tư duy về vô minh là c ăn để của mọi đau khổ tr ên đời, v à cuối cùng đạt đến tuệ giác v à nhập vào một trong bốn thánh đạo.

2. "Hành duyên thức": Câu nầy dạy rằng các hành, (nghiệp) thiện và bất thiện, là nguyên nhân cho sự tái sinh trong tương lai ở một sinh thú hay cõi ( gati ) thích hợp. Hành nghiệp đời trước tạo điều kiện cho sự khởi sinh trong bụng mẹ một tập hợp danh sắc mới, gồm 5 uẩn, ở đây được biểu trưng bằng Thức. Nhưng tất cả những dị thục thức ( vip āka ) như vậy (như nhãn thức, nhĩ thức, vv.) cũng như tất cả tâm pháp tương ưng (thọ, vv.) đều l à vô ký về phương diện nghiệp. Cần hiểu rằng ngay từ sát-na đầu ti ên nhập thai mẹ, dị thục thức của bào thai đ ã hoạt động rồi.

Để giải tỏa ngộ nhận của vài học giả Tây phương về lý Duyên khởi như "kinh nghiệm cá nhân về một sát-na nghiệp duy nhất" và ngộ nhận về tính cách " đồng thời" của cả 12 chi phần, ở đây, cần phải xác định r õ rằng lý Duyên khởi phải được hiểu như gồm 3 đời kế tiếp; v à điều nầy không những ph ù hợp với các trường phái Phật Giáo khác nhau, và với tất cả các luận giải cổ điển, m à còn phù hợp với giải thích có ghi trong kinh tạng. Thí dụ, trong Tương Ưng Nhân Duyên (Tương Ưng XII, 51) có ghi: "Khi Vô minh (1) và Thủ (9) chấm dứt, thì không có Hành nghiệp (2=10), dù là công đức, phi công đức, hay bất động - phước h ành, phi phước hành và bất đồng h ành - được phát sinh, v à như vậy không có Thức (3=11) nào sẽ khởi lên trở lại trong một mẫu thai mới". Và thêm vào đó: "Bởi v ì, nếu Thức không tái xuất hiện trong mẫu thai, thì trong trường hợp ấy, Danh sắc (4) có sinh khởi không?" Xin xem đồ biểu ở tr ên.

Mục đích của Đức Phật khi giảng dạy Duy ên

khởi là để chứng minh cho nhân loại đau khổ

thấy rằng, l àm thế nào do duyên vô minh và bị mê hoặc mà cuộc tồn

sinh và khổ đau hiện tại đ ã phát sinh,

và thế nào, do sự diệt tận của vô minh, và từ

đó ái diệt v à thủ diệt, mà không còn sự tái sinh nào sẽ tiếp theo,

và như vậy sự đứng dừng của tiến tr ình

hiện hữu được thực hiện, v à cùng với

sự dừng lại ấy là sự chấm dứt mọi đau khổ.

3. "Thức duyên danh sắc" : Câu nầy có nghĩa là nếu không có Thức thì

không thể có tiến trình hiện hữu gồm tâm lý - vật lý. Danh (hay Tâm, n āma )

ở đây cần được hiểu l à các tâm pháp dị

thục như là thọ, tưởng, hành ( cetan ā,

ở đây chỉ cho phi nghiệp h ành),

xúc, tác ý (Trung Bộ, 9; Tương Ưng XII, 2). Có bảy tâm sở (cetasika)

c ăn bản tương ứng với mỗi tâm: thọ, tưởng, h ành,

xúc, tác ý, mạng và định. Sắc ( r ūpa)

ở đây có nghĩa l à bốn nguyên tố vật

chất ( dh ātu , giới:

đất, nước, lửa, gió) v à 24 sở tạo sắc

(up ādā-rūpa) , theo A-tỳ- đ àm.

Danh hay Tâm luôn luôn do duyên thức: Thức là một duyên kể như câu sinh (sahaj āta) , hỗ tương (aññamañña) , tương ưng (sampayutta) vv. cho Tâm, vì 4 tâm uẩn luôn luôn hợp thành một đơn vị bất khả phân.

Thức đối với Sắc l à một duyên kể

như câu sinh, chỉ vào lúc sát-na nhập thai, còn sau

đó l à một duyên như Hậu sinh duyên

(pacch ājāta-paccaya) và Thực duyên

( āhāra) . Cũng như cơn

đói tiếp tục khởi l ên là một duyên và

là một chỗ y cứ cho thân xác đ ã sinh

từ trước, thức khởi lên sau đó cũng l à

một duyên và chỗ sở y cho sự duy trì của thân tiền sinh.

4. "Danh sắc duyên lục nhập" : Sáu Nhập hay Sáu Xứ chỉ 5 giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) và ý xứ (man āyatana) , tức là tâm thức.

Tâm (danh) đối với 5 sắc xứ (5 giác quan, āyatana ) là một duyên theo kiểu Hậu sinh duyên.

Tâm, nghĩa là thọ, vv. với nghĩa là ý xứ - vì luôn luôn tương ưng với nhau, không rời - là một duyên theo kiểu câu sinh duyên.

Sắc, ở đây l à 4 giới (4

đại), đối với 5 sắc xứ hay giác quan, l à

một duyên kể như Thân y duyên. Sắc với nghĩa là 5 c ăn

vật lý, đối với ý xứ l à một duyên kể như thân y và tiền sinh

(purej āta-paccaya) .

5. "Lục nhập duyên xúc" : Nếu không có 5 giác quan thì không thể có cảm giác, và nếu không có ý xứ thì không có ấn tượng của Tâm.

Như vậy, 5 giác quan - mắt, tai, vv. - đối

với 5 ấn tượng tương ứng l à một duyên, kể như thân y (nissaya)

và tiền sinh (purej āta) , còn ý

xứ đối với ấn tượng tâm l à một duyên

kể như câu sinh, tương ưng, hỗ tương.

6. "Xúc duyên thọ": Các ấn tượng cảm quan và ý thức đối với cảm giác tương ưng, l à một duyên kể như câu sinh, tương ưng, hỗ tương.

7. "Thọ duyên ái": Bất cứ cảm giác nào, dù dễ chịu, khó chịu hay trung tính, thuộc thân hay tâm, quá khứ hay vị lai, đều có thể trở th ành một duyên, theo kiểu Thân y duyên, loại Sở duyên thân y, cho tham ái. Ngay cả cảm giác đau đớn thuộc vật lý v à tâm lý cũng có thể trở thành một Sở duyên thân y cho khát ái - do cái khát vọng muốn thoát ly khỏi cảm giác đau đớn ấy.

8. "Ái duyên thủ" : Thủ được giải thích

l à một dạng t ăng cường của khát ái. Có

4 loại thủ: i) Dục thủ (k āmūpādāna) :

Bám vào sắc dục; ii) Kiến thủ (ditth ūpādāna) :

Chấp thủ vào tà kiến; iii) Giới cấm thủ (s īlabbatūpādāna) :

Chấp thủ vào nghi thức; iv) Ngã luận thủ (attav ādūpādāna) :

Chấp thủ vào niềm tin có một bản ngã.

Dục ái đối với dục thủ l à một duyên "tự nhiên thân y". Đối với kiến thủ, giới cấm thủ và ngã luận thủ, thì ái là một duyên, theo kiểu câu sinh, hỗ tương, nhân duyên vv. Nó cũng có thể là một duyên tự nhiên thân y. Chẳng hạn, do khát vọng tái sinh lên trời vv. mà người ta có thể bám lấy những nghi thức, lễ tục, với hy vọng đạt được đối tượng khát ái của họ bằng cách đó.

9. "Thủ duyên hữu" : Các nghiệp hữu thiện và bất thiện, cũng như quả dị thục có tính cách thụ động - tiến tr ình tái sinh, đều bao h àm trong "Hữu" nầy.

Nghiệp hữu gồm 5 nhân: vô minh, hành, ái, thủ, và tiến trình tạo nghiệp (xem số 1, 2, 8, 9, 10 ở đồ biểu). Sinh hữu gồm 5 nghiệp dị thục (xem số 3, 4, 5, 6, 7 ở đồ biểu).

Tiến trình tạo nghiệp ở đây, nói cho đúng, l à một thuật ngữ để chỉ chung các tư tâm sở tạo nghiệp v à tất cả tâm sở tương ưng, trong khi vòng khoen thứ 2 (Hành) chỉ có tiêu biểu cho nghiệp tích lũy từ trước. Nhưng cả hai Hành và Hữu, thật ra, cũng chỉ cho một thứ, tức là nghiệp làm nhân cho Tái sinh, như ta sẽ thấy dưới đây.

Thủ có thể là một thân y duyên cho nhiều loại nghiệp thiện và bất thiện. Chẳng hạn Dục thủ có thể là một duyên thân y tự nhiên cho sát sinh, trộm cướp, tà dâm, tà ngữ, tà niệm vv. Giới cấm thủ có thể đưa đến tự m ãn, cuồng tín, tàn bạo vv. Thủ đối với ác nghiệp tương ưng, cũng l à một duyên theo kiểu câu sinh, tương ưng, hỗ tương.

10. "Hữu duyên sinh": Do nghiệp hữu thiện hay bất thiện mà có "Sinh

hữu" hay tiến trình tái sinh. Câu số 2 và 10, như

đ ã trình bày, thật ra cùng chỉ một

điều l à nghiệp làm nhân cho tái sinh,

nói cách khác, tư tâm sở (tác ý) là hạt giống, từ

đó khởi l ên lên

đời sống mới, cũng như từ hột xo ài

khởi lên cây xoài mới.

Ở đây, 5 nghiệp nhân (vô minh, h ành,

ái, thủ, hữu) thuộc đời quá khứ l à

điều kiện cho những nghiệp quả trong đời hiện

tại; v à 5 nghiệp nhân trong hiện tại là

điều kiện cho 5 nghiệp quả (dị thục - thức,

danh sắc, lục nhập, xúc, thọ) của đời kế tiếp (xem đồ biểu ở tr ên).

Như trong Thanh Tịnh Đạo XVII có ghi:

"Có n ăm nhân trong quá khứ,

V à n ăm quả trong đời hiện tại.

Hiện tại chúng ta lại gieo năm nhân,

V à tương lai gặt hái n ăm quả."

Trong tiến trình biến chuyển liên tục của hiện tượng tâm-vật nầy, không có một cái gì truyền từ một sát-na nầy đến sát-na kế tiếp. V ì thế, không có một thực thể trường tồn hay bản ngã, cái tôi, ở trong tiến trình hiện hữu để luân chuyển từ đời nầy đến đời sau. "Không có một con người hay một linh hồn n ào đi từ đời trước đến đời nầy; tuy vậy, b ào thai hiện tại không thể hiện hữu nếu không có những nhân duyên đi trước" (Thanh Tịnh Đạo XVII). "Có thể chứng minh điều nầy bằng nhiều ví dụ, như tiếng vang, ánh sáng ngọn đ èn, dấu ấn, hay hình ảnh do gương phản chiếu" (Thanh Tịnh Đạo XVII).

"Người nào không biết gì về các pháp do duyên sinh, và không hiểu rằng nghiệp (hành) là do vô minh sinh ra, vv. thì sẽ nghĩ rằng chính cái ngã của mình biết hoặc không biết, hành động v à sai khiến hành động, v à chính cái ngã ấy khởi lên vào lúc tái sinh. Hoặc người ấy cho rằng các nguyên tử, hay một vị Tạo hóa, với sự trợ giúp của tiến trình thai nghén, đ ã hình thành cái thân nầy, hay chính cái ngã có các c ăn gây cảm thọ, ước muốn, chấp thủ, tiếp tục v à tái hiện hữu trong một sự thọ sinh mới. Hoặc người ấy cho rằng tất cả loài hữu tình sinh ra do định mệnh, hay t ình cờ ngẫu nhiên sinh ra" (Thanh Tịnh Đạo XVII).

Ở đây, khi nghe nói đạo Phật dạy rằng bất

cứ g ì trong thế gian đều do duy ên

sinh, có một số người có thể đi đến kết luận

l à đạo Phật giảng dạy một loại định

mệnh thuyết, v à con người không có ý chí tự do, hoặc ý chí là không

tự do.

Vấn đề "con người có một ý chí tự do hay không" th ì, thật ra, không cần thiết đối với người Phật tử, v ì người ấy biết rằng ngoài những hiện tượng tâm-vật hằng biến chuyển nầy, không có một thực thể nào gọi là "con người" cả, và danh xưng "con người" cũng chỉ là một giả danh, không tương ứng với một thực tại nào. Và vấn đề "ý chí có tự do hay không" cũng phải được dẹp bỏ, v ì ý chí hay "hành" là một hiện tượng tâm chỉ chớp lên trong một sát-na, và như vậy, nó không có một hiện hữu kế tục từ trong sát-na trước. Về một sự việc không hiện hữu, hay chưa hiện hữu, ta không thể hỏi nó có tự do hay không tự do. Câu hỏi duy nhất có thể chấp nhận là: Sự phát sinh của "ý chí" có vượt ngoài duyên sinh, hay nó cũng là duyên sinh? Nhưng câu hỏi đó cũng có thể áp dụng cho tất cả tâm pháp khác, v à các hiện tượng vật lý nữa; nói cách khác, là cho tất cả mọi sự kiện, tất cả sự sinh khởi của bất cứ cái gì. Và câu trả lời sẽ là: Dù là ý chí sinh, hay cảm thọ sinh, hay bất cứ tâm pháp hay sắc pháp nào sinh, thì sự sinh khởi của bất cứ việc gì cũng đều t ùy thuộc vào các duyên ( điều kiện); v à nếu không có duyên, thì không bao giờ có cái gì có thể sinh ra hay hiện hữu được.

Theo đạo Phật, mọi sự thuộc tâm lý hay vật

lý xảy ra ph ù hợp với các định luật v à

các điều kiện (duy ên). Nếu không như

vậy, thì chỉ có một mớ hỗn độn c àn

khôn và sự ngẫu nhiên mù quáng. Nhưng điều

nầy không thể xảy ra, v à nó mâu thuẫn với mọi

định luật của tư tưởng.

11. "Sinh duyên già chết": Nếu không có sinh ra thì không thể có

già chết, không có nỗi đau đớn v à khổ

não. Như vậy, Tái sinh đối với Gi à

chết là một duyên, kểw,?$J*rD OL \ja};c-j8X

PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.|ǕvB%]CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b

&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF

eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI

=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0

H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ

%h9pQd l$q'M΂_^.z~r匱 CũM;a%%C(_.-g4Q'YB.54]qC]0|)+

endstream

endobj

153 0 obj

>

endobj

154 0 obj

>stream

x\K;ϧ9NK~/-@KNy

d/[R~*<c²xRު*0

← Văn bản trướcBinh Anson - So luoc ve Ly Duyen KhoiVăn bản tiếp →Binh Anson - Ve chu Chanh
☰ Mục lục Thư Viện Phật Học — Văn Bản Chọn Lọc (BudSas)
⬇ Tải .txt