Nhan Qua
Vietnamese, with Unicode Times font
Nhân Quả
Thích Đức Thắng
N hân quả là một
định luật tất yếu trong sự h ình thành
nhân sinh quan và vũ trụ quan qua liên hệ duyên khởi của cuộc sống con
người, mà qua đó nhân quả được coi như l à
một luật tắc không thể thiếu được khi h ình
thành một xã hội nhân bản đạo đức. Nhân quả v ì
thế không chỉ có riêng của Phật giáo, mà trước
đó v à ngay trong thời kỳ
đức Phật c òn tại thế, các luận sư
ngoại đạo cũng đ ã lập thành luận
thuyết chủ trương rõ ràng rồi, nhưng cũng vì kiến giải quá nhiều về nhân
quả, nên mọi kiến giải trở thành đa th ù
sai biệt và chống đối nhau tr ên quan
điểm nảy sinh ra bốn loại m à
đức Phật gọi l à tà chấp.
Đức Phật, chỉ kết hợp lại những g ì khế
cơ khế lý mà thành lập nhân quả Phật giáo. Nhân quả Phật giáo vì thế
đ ã trở thành hai hệ thống qua Phật
giáo phát triển của các hệ phái sau này, đó l à
nhân quả Tiểu thừa và nhân quả Đại thừa trong
việc kết hợp với định thức duy ên khởi tùy thuộc vào thời gian và
không gian mà hình thành cơ sở lý luận cho tất cả mọi quan hệ duyên khởi
trong thế giới. Nhân quả tiếng Sanskrit goi là hetu-phala , chỉ
cho nguyên nhân cùng kết quả. Cũng chỉ cho luật nhân quả, là thể của giáo
nghĩa Phật giáo, dùng để thuyết minh l àm
cơ sở lý luận cho tất mọi quan hệ của thế giới. Bởi vì sự hình thành của
tất cả các pháp, thì Nhân là "N ăng sinh" quả
l à "Sở sinh", có nghĩa là pháp nào có khả n ăng
dẫn sinh đến kết quả, th ì pháp ấy là Nhân, và do
được nhân sinh ra th ì
đó chính l à Quả. Nhân quả như thế chỉ
có được qua lệ thuộc thời gian tính có thể
quan niệm theo Phật giáo Tiểu thừa, nhưng không phải v ì thế mà nhân
quả được nh ìn một cách nhất quán. Ngay
đến trong Phật giáo cũng t ùy thuộc vào
c ăn cơ chúng sinh m à
đức Phật thuyết về nhân quả của thời v à
không cho thích hợp với c ăn cơ của họ, n ên
nhân quả cũng vì thế mà có sự sai khác về quan niệm và giải thích giữa các
nhà Tiểu thừa và Đại thừa về mặt chủ trương.
V à vào lúc bấy giờ nhân quả cũng được
nh ìn từ nhiều nhãn quan qua các chủ trương của các nhà luận sư
trước đó v à vào lúc bấy giờ tại Ấn
Độ khi đức Phật ra đời. Những chủ trương nhân
quả của ngoại đạo v ào lúc bấy giờ và trước
đó tại Ấn Độ có thể phân ra l àm bốn
loại, và đức Phật liệt họ v ào bốn loại
tà chấp như dưới đây :
1. Số luận ( Skt: S āmkhya )
chủ trương: Tất cả pháp là "một", chủ trương tất cả chỉ là một, nhận hai
tướng "ngã" cùng "giác" bất khả phân ly, nhân quả
đồng nhau, cũng l à chủ trương của luận
sư T ăng Khư ngoại đạo.
2. Thắng luận ( Skt: Vai śesika, Pāli: Vasesika ) chủ trương: Tất cả pháp là "khác". Chủ trương này cho rằng tất cả pháp là khác nhau, giữa "ngã" cùng "trí", " n ăng" c ùng "sở" chúng khác nhau, cũng là chủ trương của luận sư Tuỳ Thế ngoại đạo.
3. Ni-kiền Tử ( Skt: Nirgrantha-jñ ātapatra, Pāli: Nirgantha-nātaputta ) chủ trương: Tất cả pháp vừa "một" vừa "khác". Chủ trương này cho rằng tất cả các pháp vừa tồn tại trong một mà cũng vừa tồn tại trong khác, chúng cùng nghĩa với nhau.
4. Nhã- đề Tử c ùng Tà Mạng ngoại
đạo chủ trương: Tất cả pháp chẳng phải "một"
chẳng phải "khác". Chủ trương n ày cho rằng tất cả các pháp không
liên hệ với nhau (bất câu), không cùng tồn tại, mà chỉ có tính tương
đối.
Và chủ trương của các phái ngoại đạo ở Ấn
Độ cổ đại về các vấn đề như một khác, thường vô thường, nhân quả có không
... Theo Tứ tông luận Tiểu thừa, ngoại
đạo, dẫn xuất của Bồ-tát Đề-b à Ấn
Độ, v à Bồ- đề
Lưu Chi dịch sang Hán thời hậu Ngụy th ì, Ngài dùng Tông kính
luận Đại thừa
để phá tứ chấp của ngoại đạo c ùng Tiểu
thừa.
Theo các nhà ngọai đạo cổ đại Ấn độ, có thể phân chia l àm bốn lọai luận điểm về quan hệ nhân quả, m à Phật giáo liệt họ vào bốn loại chấp:
- Tà nhân tà quả: Họ chủ trương đem nguy ên nhân sinh khởi ra vạn vật vũ trụ qui về n ăng lực do trời Đại tự tại.
- Không nhân, có quả: chủ trương này, họ thừa nhận sự tồn tại của thế giới hiện tượng là quả, chỉ vì cái nhân của cái quả này khó mà tham cứu, nên họ phủ nhận nguyên nhân khởi lên quả này.
- Có nhân, không quả: Chủ trương này, họ thừa nhận sự tồn tại của thế giới hiện tượng cho là nhân, chỉ vì kết quả của nhân này khó mà tham cứu, cho nên họ phủ định kết quả của nhân n ày.
- Không nhân, không quả: Chủ trương này, họ phủ định cả nhân lẫn quả.
Ngòai bốn loại nhân quả trên ra, Phật giáo còn nhận thấy có hai thứ luận thuyết về nhân quả nữa:
- Trong nhân có quả: Chủ trương này, thừa nhận mọi hiện tượng trong thế
giới đang hiện hữu qua quả chúng đ ã có
sẵn đầy đủ trong nhân, đây l à chủ
trương của các nhà tư tưởng Bà-la-môn giáo cùng học phái Số luận; tức là
họ chấp nhận trong nhân luôn luôn đầy đủ tánh
quả, cho n ên tính chất của nhân cùng quả tương
đồng.
- Trong nhân không có quả: Chủ trương này cùng với học phái Thắng luận,
họ không chấp nhận chủ trương trong nhân có quả và
đối lập lại chủ trương tr ên. Họ
đề xướng cần phải kết hợp nhiều yếu tố căn
bản độc lập mới có thể sinh khởi ra thế giới hiện tượng, v ì vậy
trong nhân ắt đ ã không có quả, mà cần
phải vay mượn nhiều tướng nhân để hỗ tương h òa
hợp mới có thể sinh ra quả được; do vậy, tính
chất nhân c ùng quả không tương đồng.
Luận thuyết n ày cũng có thể gọi là trong quả
đ ã có nhân.
Còn nhân quả của Phật giáo đại để phân ra
l àm hai hệ thống Tiểu thừa và Đại
thừa. Tiểu thừa lấy Câu xá luận 6 ( Đ.
29. No: 1558, tr. 30a-36a) l àm điển h ình
đề xuất ra thuyết tứ duy ên, lục nhân,
ngũ quả; còn Đại thừa th ì lấy Duy thức
tông của Thành Duy Thức luận 8 ( Đ. 31,
No: 1586, tr. 41b) làm đại
biểu, d ùng tứ duyên, thập nhân, ngũ quả làm nội dung chủ yếu
để luận về nhân quả.
Về Tứ duyên, tức chỉ cho Nhân duyên ( Skt. hetu-pratyaya ),
Đẳng vô gián duy ên ( Skt.
samanantara-pratyaya ), Sở duyên duyên ( Skt.
ālambana-pratyaya ), T ăng
thượng duy ên ( Skt. adhipati-pratyaya ) thì
Đại thừa v à Tiểu thừa
đều nói về chúng tuy có khác nhau; nhưng về
lục nhân tức l à N ăng tác nhân, câu hữu
nhân, đồng lọai nhân, tương ưng nhân, biến h ành nhân, dị thục nhân,
mà chủ yếu là Phát Trí luận 1, 15,
Đại Tỳ B à Sa luận 10, 11, 16 cùng Câu Xá luận 6 của các
bộ luận Tiểu thừa chủ trương. Theo các nhà Tiểu thừa thì N ăng
tác nhân gồm thâu cả Đẳng vô gián duy ên, Sở duyên duyên, T ăng
thượng duy ên trong tứ duyên, còn Nhân duyên thì
đem khai diễn xếp v ào hạng
đầu của ngũ nhân. Nếu đem ba học thuyết Tứ
duy ên, lục nhân, ngũ quả mà nói thì,
đó chính l à tư tưởng luận hòan chỉnh về nhân quả của Phật giáo.
A - NHÂN QUẢ THEO TIỂU THỪA
I - Theo chủ trương Tứ duyên thì gồm:
1/ Nhân duyên: tức là nguyên nhân nội tại trực tiếp sản sinh từ quả có được, như từ hạt giống sinh ra mầm, v à như vậy hạt giống chính là nhân duyên của mầm. Từ "Nhân duyên" này, thì nhân cũng được hiểu như l à duyên. Ở trong Nhân duyên luận của Phật giáo, thông thường điều kiện chủ yếu dẫn sanh đến kết quả chính l à nhân, còn điều kiện thứ yếu chính l à duyên. Duyên này là điều kiện để cho các pháp sinh v à tồn tại. Nhận thức nguyên nhân là một trong bốn điều kiện. Có hai từ chỉ cho nhân: karana : nhân là cái tác thành, tạo tác nên quả. Hetu : là hạt giống cho sản sinh ra quả. Ở đây, từ nhân l à một cưỡng từ, nó cũng chỉ là một trong nhiều điều kiện, cho n ên gọi là "nhân duyên", chứ chẳng phải là cái nghĩa tầm thường của "nhân cùng duyên". Hơn nữa, duyên này có khả n ăng thích nghi ứng dụng cho tất cả mọi hiện tượng đối với tinh thần lẫn vật chất.
2/ Đẳng vô gián duy ên, còn gọi
là Thứ đệ duy ên : Tương tục trong
tâm, tâm sở, do một sát-na trước mở lối dẫn
đường l àm nguyên nhân sinh khởi cho một sát-na sau. Nghĩa là một
sát-na trước quá khứ của tâm, tâm sở diệt đi,
lại giúp cho lực dụng sinh khởi một sát-na sau ở trong hiện tại.
Chữ ' Đẳng' ở đây có nghĩa l à ý nghĩ
(niệm) trước đ ã diệt
đi, ý nghĩ sau sinh tiếp, thể dụng của hai ý
nghĩ n ày đồng đẳng (bằng nhau). Ngược
lại, nếu một sát-na trước thuộc nhóm tâm thiện, một sát-na sau thuộc nhóm
tâm ác, th ì tướng của sát-na trước và sau khác nhau không phải
đồng đẳng.
Chữ 'vô gián' có nghĩa là thời gian của hai ý nghĩ trước sau từng sinh diệt, sát-na không dừng, nên không có gián cách. Đối với các hiện tượng tinh thần duy ên này ít thích nghi, vì nhận thức họat động có được phải nhờ có điều kiện để phát sinh.
3/ Sở duyên duyên : gọi tắt là duyên duyên, là chỉ cho tất cả mọi đối tượng để cho tâm, tâm sở chỗ duy ên vào, đó chính l à tất cả mọi sự vật ngoại tại làm duyên trực tiếp hay gián tiếp sản sinh ra nội tâm sở. Như sự nhận thức của mắt (nhãn thức) phải dùng tất cả mọi cảnh sắc làm Sở duyên duyên, sự nhận thức của tai (nhĩ thức) phải dùng mọi thứ âm thinh để l àm sở duyên duyên, cho đến sự nhận thức của ý, phải d ùng tất cả các pháp trong quá khứ, hiện tại, vị lai làm sở duyên duyên.
4/ T ăng thượng duy ên : Ngoài
ba duyên đ ã kể trên ra, còn tất cả mọi
trợ duyên khác dù là vô ngại mà đ ã là
điều kiện nguy ên nhân phát sinh ra mọi
hiện tượng đều thuộc v ào T ăng
thượng duy ên.
Phật giáo đem tất cả vạn pháp phân l àm
n ăm vị: Tâm pháp, tâm sở pháp, tâm bất tương
ưng h ành pháp, sắc pháp, và vô vi pháp. Nếu
đem sự sinh khởi của năm vị c ùng với
sự quan hệ của tứ duyên mà nói thì, sự sinh khởi hiện tượng tinh thần của
tâm pháp cùng tâm sở hữu pháp cần phải đầy đủ
to àn bộ tứ duyên; nhưng trong tâm bất tương ưng hành pháp sự sinh
khởi của vô tưởng định c ùng diệt tận
định ít cần nhân duy ên,
đẳng vô gián duy ên, t ăng
thượng duy ên. Còn sở duyên duyên thì không cần thiết, vì nhân này
đối với hai định vô tưởng c ùng diệt
tận, thuộc về vô tâm định; hơn nữa, đ ã
không có tác dụng của tâm thức nên không cần sở duyên duyên. Vì sở duyên
duyên cần dùng tâm thức làm điều kiện tương
ưng tác dụng sinh khởi, cho n ên sự sinh khởi của hai
định n ày không cần sở duyên duyên. Sự
sinh khởi của tâm bất tương ưng hành pháp, mười hai pháp khác kia cùng sắc
pháp đều ít cần đến nhân duy ên cùng t ăng
thượng duy ên. Nhân này, sắc pháp cùng mười hai loại khác kia, tâm
bất tương ưng hành pháp đ ã không có
tâm thức tác dụng, cho nên không có sở duyên duyên, hai tướng sinh khởi
trước sau của chúng cũng chẳng phải đồng
đẳng, hơn nữa không có sự tương tục thứ tự cố định n ào, cho nên
không đồng không duy ên gián
đọan (vô đẳng vô gián duy ên). Vô vi
pháp, là chỉ cho thể tánh chân thật các pháp không có sinh diệt biến hóa,
tự nhiên không có điều kiện nguy ên
nhân sinh khởi để nói, cho n ên nó ở
ngoài phạm vi của tứ duyên này.
Nếu c ăn cứ v ào thời gian không gian
mà nói thì, Đẳng vô gián duy ên thuộc
nhân tố thời gian, sở duyên duyên thuộc nhân tố không gian, còn nhân
duyên, t ăng thượng duy ên thì dành cho
cả hai thời-không.
Theo các nhà Tiểu thừa ngoài tứ duyên ra, họ còn lập ra thuyết lục nhân, và sự quan hệ giữa tứ duyên và lục nhân ở đời sau cũng có sự sai khác.
II - Theo chủ trương của lục nhân thì:
Các nhà Tiểu thừa đ ã đem nhân của tất cả các pháp phân ra l àm sáu loại như sau:
1/ N ăng tác nhân ( k ārana-hetu ):
Vật nào khi sinh ra, phàm tất cả sự vật không phải là
đối tượng phát sinh ra tác dụng trở ngại, th ì
sự vật ấy là n ăng tác nhân, phạm vi của nó
rất rộng. Gồm có hai loại:
a/ Hữu lực n ăng tác nhân(cho sức, tăng
sức): như nh ãn c ăn sinh ra nh ãn
thức, đất cát sinh ra thảo mộc, song đối với
pháp hữu vi, ít giới hạn.
b/ Vô lực năng tác nhân ( không trở ngại): như hư không đối với vạn vật, d ành chung cho tất cả pháp vô vi.
Quả có được của nhân n ày là quả t ăng thượng.
2/ Câu hữu nhân ( sahabh ū-hetu ): là nhân câu hữu với quả. Gồm có hai loại:
a/ Nhân câu hữu hỗ tương với quả.
b/ Nhân câu hữu đồng nhất với quả.
Quả có được của nhân n ày là quả sĩ dụng.
3/ Đồng lọai nhân ( sabh āga-hetu ):
là tất cả các pháp hữu vi thuộc phạm vi quá khứ hiện tại mà pháp nào cùng
loại hay tương tợ thì đều l à nhân, cho
nên gọi là đồng loại nhân. Như pháp thiện l àm
nhân cho pháp thiện, cho đến pháp vô ký l àm
nhân cho pháp vô ký. Pháp đồng loại n ày
c ăn cứ v ào tánh thiện ác mà lập. Quả
có được của nhân n ày là quả
đẳng lưu.
4/ Tương ưng nhân ( samprayukta-hetu ): Lúc nhận thức mới phát
sinh, tâm cùng tâm sở đồng thời phát khởi
tương ưng, hỗ tương nương v ào nhau mà tồn tại. Cho nên gọi là tương
ưng nhân. Quả có được của nhân n ày là
quả sĩ dụng.
5/ Biến hành nhân ( sarvatraga-hetu ): Chỉ cho phiền não có khả n ăng biến đi khắp đối với tất cả các pháp nhiễm ô m à nói. Cùng với đồng lọai nhân ở tr ên là pháp nhân quả dị thời trước sau, song vì đồng loại nhân thông đối với tất cả các pháp, trong khi biến h ành nhân thì do mười một biến hành trong tâm sở biến sinh khắp tất cả các hoặc, cho nên gọi là biến hành nhân. Mười một biến hành nghịch lại đối với lý của tứ đế, trong bảy loại phiền n ão thuộc khổ đế như thân kiến, bi ên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới cấm thủ kiến, nghi và vô minh, cùng bốn loại phiền não của tập đế như t à kiến, kiến thủ kiến, nghi, vô minh, mười một loại phiền não này tức là nhân sinh khởi ra tất cả các loại phiền não. Quả có được của nhân n ày gọi là đẳng loại quả.
6/ Dị thục nhân ( vip āka-hetu ):
Chỉ cho nhân nghiệp thiện ác của quả báo khổ vui trong ba
đời. Như ác pháp ngũ nghịch cảm báo địa ngục,
thiện hữu lậu của thập thiện chi êu quả cảm lên trời. Quả
địa ngục c ùng lên trời kia
đều chẳng phải thiện, chẳng phải ác, m à
lại lệ thuộc vào tánh vô ký. Ở đây, v ì
nhân thiện nhân ác đều cảm quả vô ký nhân quả
dị lọai m à thuần thục, cho nên nhân này gọi là nhân dị thục. Quả có
được của nhân n ày gọi là quả dị thục
theo Câu Xá luận .
Như Câu Xá luận bảo sớ 7 thì, sự nhiếp thâu giữa tứ duyên và lục
nhân giống như trên đ ã nói là N ăng
tác nhân bao gồm cả ba duyên:
đẳng vô gián duy ên , sở duyên duyên , t ăng
thượng duy ên , câu hữu nhân cùng n ăm
nhân khác kia thâu nhiếp chung cả nhân duyên . Theo
Câu xá luận Quang ký 7 thì, tứ duyên bao quát cả phạm vi rộng
rãi, còn lục nhân thuộc phạm vi hẹp, cho nên tứ duyên bao
hàm cả lục nhân , ngược lại lục nhân không thể hàm nhiếp tứ duyên
được. Có nghĩa l à câu hữu nhân
cùng ngũ nhân và nhân duyên chắc chắn có thể hỗ tương thông
nhiếp lẫn nhau; song n ăng tác nhân
tuy thông với t ăng thượng duy ên, nhưng
chưa có thể hàm nhiếp hai duyên đẳng vô gián
v à sở duyên.
Trên đây l à quan điểm của các nh à Tiểu thừa chủ trương về tứ duyên và lục nhân.
Theo thuyết của các nhà Đại thừa th ì
chủ trương tứ duyên và thập nhân, chứ không phải là lục nhân như các nhà
Tiểu thừa. Dưới đây l à sự hình thành
của tứ duyên và thập nhân, theo cái nhìn của các nhà
Đại thừa:
B - NHÂN QUẢ THEO CÁC NHÀ ĐẠI THỪA
I - Theo chủ trương của tứ duyên thì gồm có:
1/ Nhân duyên: trong các pháp hữu vi có khả n ăng tự thân sinh ra từ quả. Như giống lúa mạch sinh ra lúa mạch, giống lúa dé sinh ra lúa dé. Thể tánh của nhân duy ên này có hai:
a- Chủng tử (hạt giống), chỉ cho tất cả các pháp thiện, ác, vô ký hàm tàng trong thức thứ tám A-lại-da chủng tử này đối với dị thời (một lúc n ào đó) có thể dẫn sinh chủng tử tự loại (chủng tử sinh chủng tử), đối với đồng thời (c ùng lúc) có khả n ăng sinh khởi hiện h ành tự loại (chủng tử sinh hiện hành).
b- Hiện hành, chỉ cho hiện hành của bảy chuyển thức mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân, ý, mạt-na có khả n ăng huân tập th ành
chủng tử tự loại trong bản thức ( đệ bát thức)
(hiện h ành huân chủng tử).
2/ Đẳng vô gián duy ên : là
quan hệ sinh khởi của tâm, tâm sở do ý nghĩ trước dẫn sinh ý nghĩ sau,
từng ý nghĩ, ý nghĩ tương tục không có gián
đọan. Chủ trương n ày cùng với Tiểu thừa trên
đại thể l à tương
đồng, duy chỉ có thể của bát thức l à
mỗi tự thể có sự sai khác, cho nên mỗi tự thể sản sinh ra quan hệ tương
tục trước sau không gián đọan; Tiểu thừa chấp
nhận sự gián đọan của dị thức cũng có thể hỗ tương h ình thành cùng
đồng sự quan hệ li ên tục của vô gián
đọan.
3/ Sở duyên duyên: phàm đối tượng
của tâm, tâm sở th ành tựu thì đó l à
nguyên nhân, mà khiến cho tâm, tâm sở lúc sản sinh ra kết quả, thì
đối tượng của tâm, tâm sở gọi l à sở
duyên duyên.w,?$J*rD OL \ja};c-j8X
PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q'