Luan hoi, Nghiep bao
Vietnamese, with Unicode Times font
Luân hồi, nghiệp báo
Thích Đức Thắng
L uân hồi là một hình thức
biểu hiện hiện tượng sinh diệt của các pháp qua
định thức duy ên khởi từ nhân qua quả.
Qua đó nghiệp lực l à sức mạnh chủ
động h ình thành sự sinh diệt biến
đổi lưu chuyển được thể hiện qua quá khứ-hiện
tại-tương lai theo thời gian, t ùy thuộc vào từng thuộc tính của mỗi
cá nhân và cộng đồng xứ sở (biệt nghiệp v à
cộng nghiệp) và tùy thuộc vào sức nhanh chậm, mạnh yếu của tác nhân nghiệp
đ ã được
tạo ra bởi thân-khẩu-ý do ba độc tham-sân-si từ vô minh phát khởi của
chúng ta trong quá khứ, trong hiện tại, hay trong tương lai m à luân
chuyển theo chúng. Vậy luân hồi có được v à
hiện hữu tùy thuộc vào lực dụng của nghiệp nhân
đ ã được
tạo ra từ h ành vi của mỗi chúng ta và, theo
đó m à biến chuyển từ nơi này sang nơi
khác, từ cõi này sang cõi nọ, trong ba cõi sáu
đường để nhận l ãnh báo thọ quả mà mình
đ ã tạo ra trước
đó.
Bà-la-môn giáo cho rằng bốn đại chủng tánh
c ùng những tiện dân đang hiện hữu ở
trong luân hồi, tự chúng đời đời kiếp kiếp vĩnh viễn không bao giờ thay
đổi. Quan điểm n ày xuất hiện cuối thời
đại Phạm thư, v à cho mãi đến thời đại
Áo-nghĩa thư giáo nghĩa của chúng mới được ho àn chỉnh song song với
chủ trương của thuyết thường ngã vào thời đại
n ày [1]. Nhưng Phật giáo thì chủ trương, trước nghiệp báo con người
luôn luôn bình đẳng: Gi òng họ thấp, hạ
tiện đời n ày, nhưng nếu tu tập thiện
nghiệp và phước đức th ì chắc chắn
đời sau có thể sinh v ào giòng họ cao
quí, thậm chí có thể sinh về cõi trời; ngược lại hiện tại dù là giòng họ
cao quí, nếu tạo ra những ác hạnh thì, đời
sau sẽ sinh v ào giòng họ hạ lưu, cho
đến có thế đưa họ xuống địa ngục theo quan điểm chủ trương nhân quả duy ên
sinh vô ngã của mình. Ở đây đức Phật chỉ chấp
nhận có h ình thức luân hồi do sức mạnh của nghiệp chi phối trong sự
tồn tục và lưu chuyển của mọi sinh mệnh qua hệ thống nhân quả duyên khởi
đủ để các pháp sinh khởi v à biến diệt,
chứ không chấp nhận một cái thường ngã như Bà-la-môn giáo chấp nhận vào
lúc bấy giờ. Do đó đức Phật nói về nguy ên
nhân bất bình đẳng của con người tại thế gian
n ày có được l à do hành vi thiện
ác đ ã tạo ra trước kia của con người,
nên ngày nay phải nhận lãnh quả báo không bình
đẳng như vậy do sức mạnh của nghiệp m à
cá thể đó đ ã tạo ra mạnh hay yếu, tốt
hay xấu trước kia mà thôi.
I - LUÂN HỒI
Luân hồi tiếng Sanskrit gọi là Sams ā ra
phiên âm là T ăng-sa-lạc, có nghĩa l à
chúng sanh từ vô thỉ cho đến ng ày hôm
nay, do nhân ba độc tham-sân-si của hoặc
nghiệp, m à cảm quả báo lưu chuyển sinh tử trong ba cõi sáu
đường, như sự chuyển động bất tận của một
bánh xe quay không bao giờ dừng nghỉ, cho n ên gọi là luân hồi. Luân
hồi ở đây c òn có nghĩa là sinh tử, hay
sinh tử luân hồi, sinh tử tương tục, luân hồi chuyển sinh, lưu chuyển hay
luân chuyển. Luân hồi còn là một trong những giáo nghĩa chủ yếu của
Bà-la-môn giáo Ấn Độ xưa kia. Phật giáo cũng
nương v ào nghĩa này, thêm vào những gì không có và, bớt
đi những g ì không phù hợp với chân lý,
để biến th ành giáo nghĩa của riêng
mình.
Luân hồi như thế, không chỉ dành cho chúng sinh hữu tình hạn hẹp trong cõi Ta-bà này, mà cho tất cả mọi chúng sinh hiện trôi l ăn trong sáu c õi ba đường, cũng đều bị lệ thuộc v ào những tác nhân do hành vi thiện ác nhiều ít bởi tham ái chấp ngã, phát xuất từ tâm lệ thuộc vào đối tượng có khả năng phát khởi ra h ành động tạo tác (tư tâm sở) m à nhận lãnh những kết quả lành dữ trong hiện tại hay trong tương lai, tùy theo nghiệp lực mà chúng sinh ấy tạo ra trong quá khứ. Không những chúng chỉ dành cho biệt nghiệp chúng sinh hữu tình, mà còn dành cho tất cả mọi sự vật đang hiện hữu giữa thế gian n ày qua hiện tướng cộng nghiệp có sinh diệt biến dị đều bị lệ thuộc v ào định luật luân hồi n ày. Ở đây luân hồi được coi như l à một lực dụng của Nghiệp. Nó chính là công n ăng sinh khởi biến dịch từ nghiệp nhân qua nghiệp quả để ho àn thành chức n ăng trọn vẹn luật tắc NHÂN QUẢ DUY ÊN KHỞI qua tác động vô thường của nhân sinh quan v à, vũ trụ quan vô ngã Phật giáo. Như trong phần thuốc men của C ăn Bản Thuyết Nhất Thiết Hữu bộ Tỳ-nại-da, đức Phật dạy: "Xem xét nơi đến của các hữu t ình trong sinh tử luân hồi, hiện biến khắp mọi nơi là do từ một tâm lệ thuộc vào tư niệm (tư tâm sở)." [2]
Cũng đồng với quan điểm n ày, trong
kinh Đại Biện T à Chánh 1
đức Phật dạy: "Tất cả chúng sinh từ vô thỉ
cho đến ng ày nay, luân hồi lục đạo,
trôi nổi sinh tử không gián đoạn, chịu các khổ n ão, cho
đến ng ày nay,
đều phát xuất từ bản tâm. V ì sao? Vì
tâm từ lúc này sang lúc khác, từ ngày này qua ngày nọ, từ n ăm
n ày sang n ăm khác, tâm duy ên
vào các cảnh, nên tính tình nhiễm dính bụi
đời, tâm thường bị loạn động không định được, n ên thân cũng như
vậy." [3] Như vậy rõ ràng bản tâm lúc nào cũng dẫn
đầu, l àm chủ trong tất cả mọi tác nhân
cho chính nó và, tác động l ên hành vi
qua thân miệng tạo ra nghiệp nhân thiện ác, trong quá khứ, trong hiện tại
và, trong tương lai, để từ đó nghiệp lực hiện
h ành và dẫn dắt chúng sinh hữu tình phiêu dạt trong biển mê sinh tử
luân hồi sáu cõi ba đường m à chịu quả
báo hạnh phúc hoặc khổ đau. Như truyện tích
Pháp Cú 1 phẩm song song đức Phật đ ã kể lại sự tích về nguyên nhân
bị mù mắt của một Tỳ-kheo A-la-hán Cakkhupala. Tỳ-kheo này vì mắt bị mù
nên không thấy những sinh vật nhỏ ở dưới chân trên
đường đi kinh h ành, nên
đ ã vô tình dẫm chết rất nhiều mà không
hay biết, bị các Tỳ-kheo đồng bạn phát hiện v à
ghép Tỳ-kheo này vào tội sát sinh và đem tr ình
sự việc lên Phật. Nhân đây, đức Phật hỏi về
hiện tượng dẫm chết có cố ý hay không cố ý để rồi đưa đến kết luận l à
Tỳ-kheo này không phạm vào tội sát sinh vì vô tình và, cũng nhân
đây kể lại đời trước Tỳ-kheo n ày
đ ã từng làm một y sĩ giỏi, chữa bệnh
đau mắt cho một thiếu phụ ngh èo. Nhưng
vì do sự dối trá để thoát khỏi lời hứa sau
khi l ành bệnh sẽ chính tự thân bà và
đứa con gái l àm tôi tớ cho y sĩ, mà thiếu phụ này nói dối là mắt
mình chưa được l ành hẵn. Y sĩ này biết
là bà nói dối, nên nổi lên ác ý (tâm) thản nhiên
đưa cho b à một thứ thuốc và bảo hãy về
uống hết thuốc này thì bệnh mắt của bà sẽ khỏi hẳn. Nhưng thiếu phụ uống
vào thì đôi mắt bị m ù hẳn,
đúng như ác tâm m à y sĩ
đ ã dành cho bà. Chỉ vì ác tâm này mà
đời n ày dù thành A-la-hán nhưng
Tỳ-kheo vẫn phải đui m ù. Và sau
đó đức Phật dạy: "Các pháp do ý dẫn đầu, l àm
chủ và tác động. Do vậy, nếu ai đem ý nghĩ
vẫn đục m à miệng nói, thân làm, thì sự khổ não
đi theo người ấy như cái xe lăn theo chân con
vật kéo xe ấy." [4] Đó l à truyện tích về sức mạnh của một ác ý.
Và trong truyện tích Pháp Cú 2 phẩm Song Song, đức Phật đ ã kể lại sự tích sức mạnh một thiện ý (thiện niệm) của chàng trai Mattakundali con duy nhất của một trưởng giả giàu có. Chàng trai này bị bệnh sắp chết mà người cha vẫn xót của, không chịu bỏ tiền ra để mời thầy thuốc giỏi về trị bệnh cho con. Khi biết con sắp chết, ông cắn răng bỏ ra một số tiền thu ê người khiêng con đặt ra ngo ài mái hiên nhà, ông sợ chuyện ma chay sẽ bị nhiều người dòm ngó của cải nhà ông. Đức Phật biết, lúc n ày là đúng lúc, Ng ài xuất hiện trước mắt chàng, với ánh hào quang rực rỡ. Chàng ta mở mắt thấy Phật, chàng mừng lắm mà không thể ngồi dậy được, n ên cứ nhìn ch ăm chăm Ng ài, và cũng vào lúc này trút hơi thở cuối cùng trong niềm ngưỡng mộ hoan lạc. Do niệm thiện này mà chàng tái sinh về Đao Lợi thi ên làm một vị trời. Vị trưởng giả này cũng nhân đây m à bị kích động, từ đó về sau đến với Phật v à, biết bỏ của cải ra để l àm việc phước thiện. Và cũng nhân sự việc này đức Phật dạy: "Các pháp do ý dẫn đầu, l àm chủ và tác động. Do vậy, nếu ai đem ý nghĩ trong sáng m à miệng nói, thân làm, thì sự an vui đi theo người ấy như bóng theo h ình." [5]
Sự tác động của tâm thức đối với ngoại cảnh sinh ra mọi động lực, theo đó mọi hệ luỵ được kéo theo sau chúng, t ùy thuộc vào thiện tâm hay ác tâm, tùy theo thiện ý hay ác ý, tùy theo chân tâm hay vọng tâm mà mọi cảnh giới sẽ hiện tiền theo đó m à hiện hữu, như các nhà Hoa nghiêm và Duy thức thường chủ trương: "Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức." Ở đây đức Phật đứng tr ên phương diện tương đối nhị nguy ên nhân quả mà thiết lập vọng chân, thiện ác lệ thuộc vào những tác nhân chân vọng, thiện ác mà thiết lập nhân quả duyên sinh theo chiều lưu chuyển quán, chứ chưa nói đến chiều ho àn diệt quán. Theo luận Vô tâm 1 thì: "Chúng sinh vì mê vọng, nên đối với không tâm, vọng sinh ra tâm, m à tạo ra các loại nghiệp, và vọng chấp cho là có thật, nên khiến cho phải luân hồi trong sáu đường, sinh tử không dứt." [6] Từ m ê vọng chấp tâm có thật nên ái ngã ái pháp xuất hiện cấu kết tạo ra các loại nghiệp (tư nghiệp) và cũng từ đây mọi trói buộc hiện hữu khiến cho chúng ta phải sinh tử luân hồi trong sáu c õi ba đường.
Như kinh Tạp A-hàm đức Phật đ ã dạy các Tỳ-kheo: "Do vì vô minh che khuất, ái kết trói buộc, nên chúng sinh phải sinh tử luân hồi. Nếu ái kết không dứt, thì khổ biên không hết." [7]
Và cũng đứng tr ên quan
điểm n ày, Câu-xá luận sớ 29 giải
thích: "Tất cả mọi thứ phiền não đều phát
xuất từ nhân chấp ng ã, nghiệp sinh tử thì do phiền não khởi; tam
hữu (ba cõi) luân hồi có được từ nhân hoặc
nghiệp, bởi vậy nếu chấp ng ã thì không bao giờ giải thoát
được." [8]
Ở đây cho chúng ta thấy một cách r õ
ràng rằng tất cả mọi thứ phiền não có được
đều phát xuất từ nhân chấp ng ã, nghiệp sinh tử luân hồi là do từ
phiền não khởi và, luân hồi sinh tử trong ba cõi có
được l à từ nhân hoặc nghiệp. Như A-tỳ- đạt-ma
tạng Hiển tông luận 13 tr ình bày:
"Các uẩn là vô ngã
Tạo ra nghiệp não phiền
Chính do nó nối kết
Vào thai như lửa đ èn
Gặp nhau tiếp tục t ăng
Li ên tục do nghiệp hoặc
Hướng lại về đời khác
Luân lưu không mối manh." [9]
Tuy đức Phật đ ã nhìn thấy rõ
được năm uẩn l à vô ngã, nhưng chúng
sinh sinh ra từ vô minh nghiệp hoặc nên không thấy
được năm uẩn l à vô ngã nên
đ ã tạo ra không biết bao nhiêu là
phiền não, để rồi ôm lấy nghiệp v ào
thân tạo thành động cơ thúc đẩy chúng sanh đi
tới, c àng ngày càng nuôi lớn vô minh hoặc nghiệp mà không biết và,
cuối cùng trôi l ăn trong sáu c õi ba
đường u u minh minh, không biết đâu l à
đầu, đâu l à cuối chịu khổ
đau theo những tác nhân m à mình
đ ã tạo ra trong quá khứ! Hình ảnh nuôi
lớn vô minh hoặc nghiệp của chúng sinh cũng giống như hình ảnh của một
ngọn đ èn khi gặp lửa càng ngày sáng
càng t ăng l ên. Hình ảnh chúng sinh hữu
tình vì vô minh mê hoặc mà không tự biết, tự mình nuôi lớn chính mình qua
vô minh nghiệp hoặc như theo A-tỳ- đạt-ma Câu
Xá luận 9, đ ã đem mười hai chi nhân
duy ên ra để so sánh v à làm thí
dụ điển h ình cho sự sinh khởi của một
sinh mệnh chúng sinh hữu tình qua hoặc nghiệp:
"Từ hoặc sinh hoặc nghiệp
Từ nghiệp sinh sự tướng
Từ sự, sinh sự hoặc
Lý chi hữu ở đây".
Và luận rằng: Từ hoặc sinh ra hoặc chính là từ ái sinh ra thủ. Từ hoặc
sinh ra nghiệp chính là từ thủ sinh ra hữu, hay từ vô minh sinh ra hành.
Từ nghiệp sinh ra sự tướng chính là từ hành sinh ra thức cùng từ hữu sinh
ra sinh. Từ sự tướng sinh ra sự tướng chính là từ chi thức sinh ra danh
sắc, cho đến từ xúc sinh ra chi thọ c ùng
từ chi sinh sinh ra lão tử. Từ sự tướng sinh ra hoặc chính là từ thọ sinh
ra ái và, nhờ sự thành lập chi hữu ở đây n ên
lý nhân quả sự hoặc được hiển b ày qua:
Sinh tử là sự hoặc nhân, vô minh là sự hoặc quả. Vô minh, lão tử là tánh
của sự hoặc... Cho nên kinh nói thuần đại khổ
tập l à như vậy." [10] Vấn đề nuôi lớn
sinh mệnh theo hoặc nghiệp qua mười hai chi nhân duy ên như chúng
tôi cũng đ ã
đề cập một cách r õ ràng qua bài nghiên
cứu về Thập nhị nhân duyên trong Tập san Nghiên cứu số 5. Sự duyên khởi
của mười hai chi này chính là động cơ thúc
đẩy của hoặc nghiệp mang mầm mống khổ dẫn đạo chúng sinh trôi lăn trong ba
c õi sáu đường, m à hoặc nghiệp
khổ này theo Phiên dịch danh nghĩa tập 3 thì chúng
được định danh một cách r õ ràng qua
định nghĩa: "Hoặc nghiệp khổ chính l à
con đường phiền n ão của hoặc, con
đường nghiệp của nghiệp v à, con
đường khổ của khổ. Ba con đường n ày
thông cả ba cõi. Cho nên Bổ hành nói rằng: ‘Chia ra làm ba
đường: Kiến tư hoặc l à con
đường phiền n ão, phiền não thuần
nghiệp là con đường nghiệp v à, nội
giới hoặc sinh là con đường khổ.’" [11] Ba
con đường n ày thông cho cả ba cõi dục giới, sắc giới và, vô sắc
giới, vì nghiệp tánh của ba cõi này cho dù là thiện
đi nữa, nhưng chúng c òn bị lệ thuộc
vào nhân quả duyên khởi vô thường sinh diệt thì vẫn mang bộ mặt khổ. Khổ
quả ở ba cõi này vì vẫn còn lệ thuộc vào sự sinh diệt
đối với ba nghiệp thiện ác v à, vô ký
nên dù chúng có thuộc vào khía cạnh nào đi
nữa, th ì sự lệ thuộc này vẫn còn mọi sự chi phối của nhân quả duyên
sinh vô thường sinh diệt, nên chúng luôn mang bộ mặt khổ
đạo. Nhưng bộ mặt khổ đạo ở đây chúng ta có
thể thay đổi được chúng qua quả khổ không tự tánh n ày, như kinh
Nhơn Vương sớ 1 viết: "Hoặc là nơi phát sinh ra quả nghiệp phiền não, nó
là chỗ phát sinh ra nghiệp. Vì hoặc nghiệp như vậy nên chúng bị lệ thuộc
sinh diệt, do đó chúng l à không
(nhân), nên không quả... Nói tóm lại vì nhân hoặc nghiệp không nên quả
cũng không." [12] Vì sự hiện hữu của hoặc nghiệp có
được l à do nhân duyên
đủ h òa hợp mà hình thành, sự hiện hữu
có được n ày là một hiện hữu giả tạm;
nhưng vì chúng sanh vô minh chấp ngã, chấp pháp cho là thật có nên chúng
sanh hữu tình tạo ra nghiệp hoặc sinh tử luân hồi trôi l ăn
trong ba c õi sáu đường, n ên
phải chịu mọi sự khổ đau không dứt. Theo đức
Phật tự thân Ng ài đ ã thật sự
chứng ngộ thấy rõ rằng tất cả hoặc nghiệp có
được cũng do nhân duy ên hòa hợp mà thành, nên chúng không có tự
tánh; vì chúng không có tự tánh nên chúng là không. Nếu tất cả mọi chúng
sanh đều thấy r õ các pháp vốn không có
tự tánh, trong đó có cả hoặc nghiệp th ì
họ cũng sẽ đạt được như những g ì
đức Phật đ ã làm trong quá khứ và trong
hiện tại như trong C ăn Bản Nhứt Thiết Hữu bộ,
Tỳ-nại-da tạp sự 37 đức Phật đ ã dạy: "Phật bảo A-nan, từ thành
Câu-thi cho đến Ta-la song thọ b ên bờ
sông Kim Hà nơi sinh địa của các tráng sĩ đội
mũ chế để [13]. Nơi đây, chu vi mười hai du-thiện-na (do tuần), xưa kia
Như lai l àm Chuyển luân vương. Trong thời gian ở
đây sáu lần bỏ mạng, nay lại nơi đây m à
Bát-niết-bàn, đây l à lần thứ bảy. Hơn
nữa, Như lai Ứng cúng Chánh đẳng Chánh giác,
đối với mười phương c õi lại không có nơi nào lần thứ tám xả thân
mạng. Vì sao vậy? Vì các hoặc nghiệp đ ã
đoạn trừ, sự sinh của Ta đ ã chấm dứt,
không còn tái sinh vào đời sau nữa." [14] Ở
đây, chính đức Phật đ ã nhận là Ngài không còn tái sinh trong vòng
luân hồi sinh tử trong ba cõi sáu đường nữa,
sự sinh của Ng ài đ ã chấm dứt,
vì chính Ngài đ ã
đoạn trừ hết hoặc nghiệp. Vậy trước khi chúng
ta muốn đạt đến địa vị bất sinh bất diệt như Ng ài trong ba cõi sáu
đường th ì, chúng ta những chúng sanh
hữu tình như Ngài trước đây phải t ìm
hiểu và thực hành những gì, như đức Phật đ ã
từng thực hành trong quá khứ cũng như trong hiện tại,
để đạt Niết-b àn an vui giải thoát
trong đời n ày như chính Ngài
đ ã đạt,
qua việc đoạn trừ tận c ùng gốc rễ của nghiệp hoặc, là nguyên nhân
chính đưa chúng sanh trôi lăn trong ba c õi
sáu đường m à chịu khổ
đau, do vô minh chấp ng ã, chấp pháp mà
tạo ra hoặc nghiệp trói buộc chúng ta trong sinh tử luân hồi.
II - NGHIỆP
Nghiệp tiếng Sanskrit gọi là Karman, tiếng P āli
gọi l à Kamma, Trung quốc phiên âm là Yết-ma, có nghĩa là tạo tác, ý
chỉ cho hành vi, những gì đ ã tạo ra,
hay chỉ cho hành động, tác dụng, ý chí v.v...
Nói chung chỉ cho hoạt động của thân v à tâm của chúng ta, hay hoạt
động của thân tâm do ý chí tác động phát
sinh. Đây chính l à những tác nhân trong hiện tại
được chỉ đạo bởi ý chí phát sinh ra trong tâm
thức, hay những tác động tâm ý khiến cho thân v à miệng làm theo ý
chí sai khiến. Ở đây nếu nghiệp đem li ên
hệ với nhân quả mà kết hợp thì, chỉ cho tác nhân của những hành vi trong
quá khứ, hình thành lực lượng liên tục cho
đến ng ày hôm nay qua thọ quả, đó chính
l à sức mạnh của nghiệp, mà thường trong Phật giáo gọi là nghiệp
lực. Ngoài ra nghiệp cũng còn bao gồm những hành vi trên cả tư tưởng thiện
ác, khổ vui v.v... nhân quả báo ứng, cùng tư tưởng luân hồi
đời trước, đời n ày và,
đời sau vốn l à tư tưởng của Ấn
độ từ xưa đến nay hiện đang lưu h ành
vào lúc bấy giờ, Phật giáo vẫn chịu ảnh hưởng của chúng qua việc chấp nhận
những quan điểm, m à
đức Phật cho l cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q'