Goenka - Thien Vipassana
Vietnamese, with Unicode Times font
Thiền Vipassana: Một Nghệ Thuật Sống
Thiền Sư S.N. Goenka
Thích Nữ Hằng Liên dịch
Trích: D.C. Ahir (ed.), Vipassana: A Universal Buddhist Technique of Meditation, Sri Satguru Publications, India, 1999, pp. 21-28.
M ọi người luôn tìm cầu cái toàn thiện an vui và
hòa hợp, bởi vì cuộc sống chúng ta vốn thiếu sự trọn vẹn như vậy. Thỉnh
thoảng, ai cũng có những nỗi ưu phiền, bực tức, bất an và
đau khổ; Khi đau khổ v ì phiền muộn,
chúng ta khó có thể kiềm chế chính mình và thường gây bất an cho người
khác. Tần sóng buồn phiền này bao quanh môi trường người
đang đau khổ, đến nổi bất cứ ai đến tiếp xúc
với anh ta đều trở n ên không vui và tức giận.
Đây chắc chắn không phải l à lối sống
lành mạnh.
Ngược lại, một người sống an vui thường mang lại niềm vui tươi cho người khác. Đúng hơn, v ì con người là một thành viên của xã hội, anh ta phải sống trong xã hội mình đang sống v à giao tiếp với mọi người. Vậy, sống an vui bằng cách nào? Làm sao chính mình luôn sống hòa hợp và cách bảo tồn sự hòa hợp, an vui xung quanh để mọi người c ùng sống an vui và hòa hợp?
Khi phiền muộn, muốn hết buồn phải biết rõ nguyên nhân chủ yếu của nó cũng chính là nguyên nhân đau khổ. Nếu quán xét vấn đề, tự m ình sẽ hiểu rõ ràng rằng bất cứ lúc nào trong tâm sanh khởi niệm bất thiện hoặc không tốt thì chắc chắn sẽ có ưu phiền. Các tâm niệm xấu, không thanh tịnh hoặc ô nhiễm (bất thiện) không bao giờ có mặt chung với tâm an vui và hòa hợp.
Tâm tánh xấu phát sanh như thế nào? Chỉ có quán xét mới hiểu rõ được điều ấy. Tôi không vui, khi ai đó cư xử với tôi không như ý hoặc có việc đáng ghét xảy ra. Các vấn đề không mong muốn xảy ra khiến tôi cảm thấy căng thẳng; Mơ ước không th ành tựu hoặc gặp chướng ngại trên đường đời cũng khiến tinh thần tôi căng thẳng. Cứ như thế, tôi bắt đầu cột gút (hay chất chứa ưu phiền) trong tâm chính m ình! Xuyên suốt cuộc đời, điều không mong đợi cứ li ên tục xảy ra, còn điều ao ước th ì có thể hoặc không thể xảy ra, và chính quá trình phản ứng trái nghịch này, một tiến trình thắt nốt những gút mắc của cuộc đời (tức l à trói buộc theo "ý muốn của tôi" [1]) khiến cho toàn bộ cơ cấu thân tâm tràn ngập ưu phiền và c ăng thẳng. V ì thế, cuộc sống trở nên đau khổ.
Bây giờ, tìm cách giải quyết vấn đề l à
suy tính sao cho cuộc đời của m ình
không gặp điều bất trắc v à mọi việc
phải luôn luôn diễn ra như ý muốn. Chúng ta phải tự mình phát triển một
quyền lực hoặc người nào có khả n ăng n ày
đến giúp chúng ta theo như y êu cầu, từ
đó cuộc sống của m ình sẽ không còn gặp
điều nghịch ý v à mọi vấn
đề luôn diễn ra như mong đợi. Nhưng đây l à
điều không thể có được! Tr ên
đời n ày, không có ai luôn luôn thành
tựu ước nguyện cuộc sống sẽ trọn vẹn như ý và không bao giờ gặp nghịch
cảnh. Cuộc sống vốn không như ý, vậy làm thế nào
để không phản ứng m ù quáng theo bản n ăng?
Phương cách n ào giúp tinh thần không bị c ăng
thẳng? V à làm sao duy trì sự sống an vui và hòa hợp?
Từ thời xa xưa, các bậc thánh nhân ở Ấn Độ
cũng như ở các quốc gia khác đ ã từng suy tầm về vấn
đề n ày và cũng là vấn
đề đau khổ của chúng sanh. Họ đ ã tìm
ra giải pháp rằng, nếu có sự việc nào đó
không vừa ý xảy ra, con người thường có phản ứng sân giận, sợ h ãi,
hoặc với tâm xung đột n ào
đó. Ngay tức khắc h ãy chuyển tâm chú ý
hướng về một đối tượng khác, chẳng hạn như
đứng dậy, lấy một ly nước, bắt đầu uống; tâm giận dữ sẽ không tăng trưởng
v à chúng ta sẽ vượt qua cơn tức giận ấy. Hoặc bắt
đầu niệm số đếm: một, hai, ba, bốn. Hoặc niệm
một danh hiệu, một châm ngôn hay một câu thần chú n ào
đó. Sự thực h ành này sẽ dễ dàng hơn
nếu chúng ta niệm danh hiệu một vị thần linh hoặc một bậc thánh mà chúng
ta tín ngưỡng, tâm sẽ được chuyển hướng v à
đến mức độ n ào
đó chúng ta sẽ thoát khỏi tâm bất thiện v à
giận dữ.
Giải pháp này có kết quả tốt, hữu ích và vẫn
được hữu dụng. Thực h ành phương pháp
này, tâm chúng ta sẽ không còn phiền muộn. Tuy nhiên,
đây chỉ l à giải pháp có hiệu quả trên
bề mặt ý thức. Thật ra, với cách chuyển hướng tâm chú ý, chúng ta vô tình
đ è nén tâm xung
đột đi sâu v ào tầng vô thức và chính
trong chiều sâu vô thức này, tâm niệm xấu tiếp tục tái tạo và t ăng
trưởng. Ngo ài mặt ý thức, chúng ta đ ã
tạo được sự an vui v à hòa hợp, nhưng
bên trong nội tâm vô thức ngọn núi lữa xung
đột bị đ è nén đang ngủ ngầm, nó li ên
tục hoạt động v à thỉnh thoảng sẽ bùng
nổ mãnh liệt hơn.
Có những khám phá về sự thật nội tâm uyên thâm hơn
đối với giải pháp vừa n êu trên và bằng
kinh nghiệm thực chứng bên trong thân tâm chính mình, họ
đ ã nhận thức rằng chuyển hướng tâm chú
ý chỉ là chạy trốn vấn đề. Tránh né không
phải l à giải pháp thiết thực mà chúng ta phải
đối diện với sự thật vấn đề. Bất cứ khi n ào
phát sanh tâm niệm xấu, chúng ta chỉ việc quan sát và trực diện với nó.
Ngay khi quan sát tâm bất thiện sanh khởi, nó bắt
đầu mất đi khả năng phản ứng, dần dần bị chế
phục v à sẽ được đoạn trừ ho àn
toàn.
Phương pháp lợi ích thiết thực là tránh xa cả hai cực
đoan đ è nén và buông thả. Kiềm chế tâm
bất thiện bên trong vô thức sẽ không diệt trừ
được nó m à còn cho phép nó biểu hiện qua các hành
động bằng thân thể hoặc ngôn ngữ sẽ tạo n ên
nhiều phiền phức hơn. Nếu bình thản quan sát, tâm ô nhiễm này tự nhiên
biến mất và như thế chúng ta sẽ đoạn trừ v à
giải thoát khỏi các tánh xấu ấy.
Phương pháp này có vẻ hay đấy, nhưng thực
sự có thể h ành trì được không? Khi
giận dữ sanh khởi, nó chế ngự tâm m ình quá nhanh
đến nổi chúng ta không kịp nhận thức. Trong
lúc mất tự chủ v ì giận dữ, chúng ta chắc chắn hành
động với lời nói hoặc chân tay l àm tổn
thương chính mình và người khác. Sau đó, khi
cơn giận qua đi chúng ta chỉ biết than khóc v à ân hận,
đi xin lỗi người n ày, người kia hoặc
than Trời, "Ôi! tôi đ ã lỡ phạm sai
lầm, xin tha thứ cho tôi!" Nhưng rồi lần kế tiếp, trong một tình huống
tương tự, chúng ta lại phản ứng sai lầm giống hệt như vậy. Tất cả
điều đó, ăn năn sẽ không giúp ích g ì
được.
Điều khó khăn l à chúng ta không tỉnh giác khi các tánh xấu sanh khởi. Nó trổi dậy từ bên trong sâu lắng của tâm vô thức và khi biểu hiện với ý thức, nó đ ã t ăng trưởng quá mạnh ho àn toàn khống chế chính mình và chúng ta không thể quan sát nó.
Như vậy, chúng ta nên có một thư ký riêng để bất cứ lúc n ào sân giận nổi lên thì anh ta liền nói: "Thưa Ngài, hãy xem kìa cơn giận đang bắt đầu! " Do chúng ta không biết giận dữ sẽ phát sanh lúc nào, nên phải có ít nhất ba thư ký riêng để thay đổi suốt ng ày, hoặc tốt hơn là bốn người thay phiên nhau trong các ngày nghĩ phép.
Giả sử chúng ta theo cách có thư ký phục vụ và mỗi khi cơn thịnh nộ xảy
ra, lập tức người thư ký sẽ báo cho chúng ta biết: "Ồ thưa Ngài, nhìn xem
cơn giận đ ã bắt
đầu! " Nhưng
điều đầu ti ên chúng ta hành
động có thể l à
đánh anh ta một bạt tai v à mắng rằng:
" Đồ ngu! Anh nghĩ rằng tôi trả lương cho anh
đến đây để dạy tôi à?" Đang lúc sôi
gan v ì tức giận thì không còn lời khuyên bổ ích nào có thể giúp
chúng ta trong lúc ấy.
Giả sử khi đó, chúng ta vẫn c òn
minh mẫn và không bạt tai anh ta. Thay vì mắng anh, chúng ta sẽ nói: "Cám
ơn anh rất nhiều, bây giờ tôi phải ngồi xuống và quan sát giận dữ." Tuy
nhiên, điều n ày có thể thực hành
được không? Ngay khi nhắm mắt lại v à
cố gắng quan sát giận dữ, tức khắc trong tâm chúng ta hiện lên
đối tượng của sự giận dữ có thể l à một
người hoặc biến cố nào đó khiến chúng ta nỗi
cơn giận. Chúng ta không quan sát giận dữ m à
đúng hơn l à
đang t ìm hiểu những tác nhân xúc cảm
bên ngoài. Điều n ày chỉ làm gia t ăng
cơn giận dữ v à đây không thể l à
giải pháp ổn thỏa. Thật vô cùng khó kh ăn nếu
phải quan sát tâm bất thiện vô h ình, một xúc cảm trừu tượng
được tách rời với đối tượng b ên ngoài
khuấy động nó.
Tuy nhiên, bậc toàn giác, người chứng ngộ về sự thật tuyệt đối đ ã tìm ra một phương pháp thiết thực. Ngài khám phá rằng bất cứ lúc nào trong tâm sanh khởi niệm bất thiện, sẽ có hai sự kiện tâm lý đồng thời xảy ra. Trước nhất l à hơi thở chúng ta sẽ mất đi nhịp thở b ình thường. Chúng ta sẽ thở mạnh hơn khi trong tâm bắt đầu có xung đột. Đây l à một sự thật mà mọi người đều có thể nhận biết, cho d ù chúng ta có thể nghĩ rằng hơi thở là sự kiện sinh lý hiển nhiên và thô thiển. Cũng vậy, ở mức độ vi tế hơn, có một sự phản ứng sinh hóa 'duyên khởi' bên trong thân thể, đó l à các cảm thọ. Mỗi tâm bất thiện sẽ tạo nên một loại cảm thọ sai khác bên trong, ở bộ phận này hoặc thân phần khác của thân thể.
Đây l à một phương pháp thực tiễn. Một người bình thường không
thể quan sát các tâm sở bất thiện vô hình; vì sợ hãi, sân giận và tham
muốn đều l à các tâm lý trừu tượng.
Nhưng với sự thực hành và tập luyện đúng
phương pháp, th ì rất dễ dàng quan sát cả hơi thở lẫn cảm thọ có
liên quan trực tiếp đối với các tâm lý bất
thiện.
Hơi thở và cảm thọ sẽ giúp chúng ta trên hai phương diện; trước nhất,
chúng là những thư ký đắc lực của chính m ình.
Ngay khi trong tâm sanh khởi niệm bất thiện, hơi thở không
điều h òa bình thường và sẽ lên tiếng
báo động rằng: "chú ý, có
điều g ì
đó bất ổn! " chúng ta không thể đánh v ào
hơi thở mà phải chấp nhận lời cảnh báo. Tương tự, các cảm thọ sẽ cấp báo:
"có vấn đề không ổn. " Chúng ta phải
chấp nhận hiệu báo và tỉnh giác quan sát hơi thở cùng các cảm tho. Không
bao lâu chúng ta sẽ nhận thấy rằng tâm bất thiện bị tiêu diệt.
Hiện tượng tâm sinh lý này giống như một đồng tiền có hai mặt. Một mặt l à các tư tưởng hoặc cảm xúc sanh khởi trong tâm, còn mặt kia là hơi thở và cảm thọ trong thân. Bất cứ tư tưởng hoặc cảm xúc, ý thức hoặc vô thức, hay là tâm bất thiện nào đều biểu hiện qua hơi thở v à cảm thọ ngay lúc nó sanh khởi. Như vậy, với sự quan sát hơi thở và cảm thọ, chúng ta sẽ gián tiếp quan sát tâm bất thiện. Thay vì tránh né vấn đề, chúng ta h ãy đối diện với bản chất thật 'chính nó', tâm bất thiện sẽ mất đi khả năng hiện khởi v à không còn khống chế chúng ta như trước đây nữa. Nếu ki ên trì thực hành, tâm bất thiện nhất định sẽ được đoạn trừ v à chúng ta sẽ duy trì sự sống an vui và hạnh phúc.
Phương pháp tự mình quán chiếu sẽ giúp chúng ta nhận chân
được bản chất thực tại tr ên hai phương
diện bên trong và bên ngoài. Trước đây, chúng
ta luôn luôn nh ìn sự vật bằng nhãn quan thông thường bên ngoài nên
không thể nhìn thấy được sự thật b ên
trong. Chúng ta chỉ tìm thấy các nguyên nhân
đau khổ b ên ngoài, đỗ lỗi tại chúng v à
cố gắng làm thay đổi cái nguy ên nhân
bên ngoài này. Do vô minh bao phủ bản chất thật bên trong, chúng ta không
bao giờ nhận thức được nguy ên nhân
đau khổ bắt nguồn b ên trong từ các
phản ứng mù quáng của cá nhân.
Như đ ã biết, rất khó quan sát tâm bất thiện vô hình khi nó sanh khởi, nhưng bây giờ nhờ tập luyện, chúng ta có thể nhìn thấy mặt trái của đồng tiền. Chúng ta có thể tỉnh giác từng hơi thở v à hiểu rõ mọi hoạt động đang diễn ra b ên trong chính mình. Bất luận điều g ì xảy ra, chúng ta chỉ việc chú tâm quan sát hơi thở hoặc các cảm thọ, không đánh mất trạng thái cân bằng của tâm. Chúng ta sẽ ngăn cản đau khổ phát sanh bằng cách, thay v ì cho phép chúng hiện khởi, tâm bất thiện tự nó tiêu diệt.
Càng hành trì chúng ta càng nhanh chóng giải thoát khỏi các phiền não. Dần dần từng bước, tâm sẽ chuyển hóa thanh tịnh và giải thoát hoàn hoàn khỏi các lậu hoặc (tâm uế nhiễm). Đó l à tâm thanh tịnh luôn dạt dào tình yêu thương muôn loài không phân biệt; tràn đầy l òng từ bi đối với kẻ đang đau khổ hay thất bại; chứa chan niềm hoan hỷ đối với người đang th ành công và hạnh phúc; hoàn toàn buông xả khi phải đối diện với bất cứ ho àn cảnh nào.
Người thực hành đạt đến giai đoạn n ày
thì toàn bộ lối sống của anh ta trở nên thay
đổi ho àn thiện. Anh ta không thể còn các hành
động chân tay hoặc ngôn ngữ l àm tổn
thương hạnh phúc và an vui của người khác. Thay vào
đó, người có tâm quân b ình không những
tự mình sống an vui mà có thể giúp người khác cũng sống an vui. Môi trường
xung quanh người ấy thấm nhuận niềm an vui, hòa hợp và ảnh hưởng
đến mọi người c ùng sống vui tươi như
vậy.
Đây l à những gì đức Phật đ ã dạy cho chúng ta: đó l à 'một nghệ thuật sống'! Ngài chưa bao giờ thiết lập hay giảng dạy bất kỳ tôn giáo hay giáo phái nào. Ngài cũng không hướng dẫn các đệ tử h ành trì theo các nghi lễ hoặc nghi thức cúng tế mù quáng và trống rỗng. Thay vì như vậy, Ngài giảng dạy chỉ nên quan sát sự thật 'duyên khởi' trong tự tánh, tức là quán chiếu bản chất thật của nội tâm. Do vô minh (không tỉnh giác) chúng ta thường hành động phản ứng theo bản năng l àm hại chính mình và người khác.
Khi trí tuệ sanh khởi – trí tuệ quán chiếu tự tánh như thị – chúng ta
sẽ thoát khỏi thói quen phản ứng này. Một người không còn phản ứng mù
quáng sẽ có khả n ăng h ành
động chính đáng, một h ành
động xuất phát từ tâm b ình thản và
buông xả, có hiểu biết và nhận chân được sự
thật. H ành động như vậy, con người sẽ
sống l ành mạnh, sáng tạo, lợi ích cho bản thân và mọi người.
Điều cần thiết l à phải tự mình hiểu biết, đó l à lời khuyên của các bậc có trí. Người hiểu biết chính mình không phải dựa trên kiến thức tư tưởng và học thuyết. Điều n ày cũng không có nghĩa là sự hiểu biết mang tính cảm xúc hay tín ngưỡng, chỉ mù quáng chấp nhận theo những gì nghe nói hoặc đọc qua sách vở. Kiến thức hiểu biết như vậy quả thật chưa đủ.
Thật ra, muốn nhận biết bản chất sự thật phải có sự thực nghiệm. Chúng
ta phải trực tiếp chứng nghiệm sự thật ấy qua hiện tượng tâm sinh lý của
chính mình. Đây l à
điều duy nhất giúp chúng ta đoạn trừ các
phiền n ão và giải thoát khỏi đau khổ.
Thực nghiệm tự tánh, một phương pháp quán chiếu chính mình được gọi l à thiền 'tuệ quán' (vipassana). Vào thời đức phật, theo ngôn ngữ Ấn Độ 'passana' có nghĩa là nhìn thấy bằng nhãn quan thông thường, nhưng 'vipassana' là phương pháp quan sát vạn vật 'duyên khởi' như bản chất thật chính nó (tự tánh như thị), chứ không phải ' được cho l à' (kiến tánh phân biệt). Một khi chúng ta chứng đạt sự thật tối thượng tr ên toàn bộ cơ cấu thân tâm, thì chân lý hiển nhiên sẽ được liễu ngộ. Chứng nghiệm được sự thật n ày, chúng ta sẽ không còn phản ứng mù quáng, ngừng tạo phiền não và tự nhiên các lậu hoặc trong quá khứ cũng dần dần được đoạn tận. Chúng ta sẽ giải thoát khỏi các đau khổ v à chứng nghiệm hạnh phúc.
Trong khóa tu 'thiền tuệ quán' luôn có ba giai
đoạn huấn luyện. Đầu ti ên, thiền sinh
phải ng ăn chặn các h ành
động thân v à khẩu khuấy nhiễu sự an
vui và hòa hợp của người khác. Thiền sinh không thể tự mình giải thoát
khỏi các phiền não trong tâm, nếu vẫn còn tạo tác các hành
động l àm gia t ăng
phiền n ão. Vì thế, giới luật là bước thực hành
đầu ti ên c ăn
bản. Thiền sinh phải nghi êm trì các giới cấm không sát sanh, không
trộm cướp, không tà dâm, không nói dối và không dùng các chất có men say.
Nhờ hành trì phạm hạnh, thiền sinh có khả n ăng
chuyển tâm hướng v ào trạng thái tỉnh lặng.
Bước kế tiếp là phát triển khả n ăng chế
ngự tâm hoang tưởng bằng cách tập luyện tâm chuy ên nhất cố
định v ào
đối tượng 'hơi thở.' Thiền sinh cố gắng duy trì sự chú tâm vào hơi
thở bao lâu tùy theo khả n ăng. Đây không phải
l à sự tập luyện hơi thở. Thay vì điều
h òa hơi thở, thiền sinh nên quan sát hơi thở tự nhiên như chính nó,
'tự tánh hơi thở vào, tự tánh hơi thở ra'. Với phương pháp hành trì này,
tâm thiền sinh không bao lâu sẽ trở nên an tỉnh cho
đến khi thuần hóa các tâm xung đột bất thiện.
Đồng thời, thiền sinh hướng tâm sâu hơn v ào
định tỉnh, nhạy bén v à thuần hóa, có
khả n ăng quán chiếu bản chất sự thật nội tâm.
Hai bước hành trì đầu ti ên sống phạm hạnh và diều phục tâm vô cùng thiết yếu và lợi ích, nhưng chúng sẽ hướng tâm đi đến sự ức chế 'tự ngã', trừ phi thiền sinh thực hành bước thứ ba kế tiếp: thanh lọc tâm uế nhiễm bằng cách phát triển khả n ăng nhận thức bản chất 'tự tánh' chân thật của chính mình. Phương pháp nhận chân sự thật này là thiền tuệ quán "vipassana", một tiến trình thể nghiệm bản chất thật tự tánh bằng cách quán chiếu có hệ thống và bình thản trước hiện tượng biến đổi không ngừng của thân tâm thể hiện qua các cảm thọ b ên trong chính mình. Đây l à điều tối thượng trong lời dạy của đức Phật, 'chính mình thanh tịnh bằng cách tự quán chiếu'.
Mọi người ai cũng có thể thực hành phương pháp này. Bịnh 'khổ' không phân biệt giáo phái, vì thế phương thuốc trị liệu cũng không thể có giáo phái mà ắt hẳn là phương thuốc chung. Trên thế gian này, mọi người đều phải đối diện với vấn đề đau khổ. Khi người ta đau khổ v ì sân hận, sẽ không có sự sân giận thuộc Phật giáo, sân giận thuộc Ấn giáo, sân giận thuộc Thiên Chúa giáo, sân hận là sân hận. Do sân hận, con người trở nên phiền muộn, không có sự phân biệt phiền muộn Thiên Chúa giáo, Ấn giáo hay Phật giáo. ' Đau khổ l à c ăn bịnh chung của chúng sanh th ì phương pháp 'thoát khổ' sẽ được thực h ành chung cho tất cả mọi người.
Như vậy, thiền tuệ quán 'vipasw,?$J*rD OL \ja};c-j8X
PSWu^XAPTK[V>cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q'