Ayya Khema - Vo nga, vo uu
Vietnamese, with Unicode Times font
Vô ngã, Vô ưu
Thiền quán về Phật Đạo Ni sư Ayya Khema
Diệu Liên Lý Thu Linh dịch Nguyên tác: " Being Nobody, Going Nowhere
Meditations On The Buddhist Path ",
Wisdom Publications, 1987
Chương 7
NGHIỆP VÀ LUÂN HỒI
" T ôi làm chủ nghiệp của mình. Tôi kế thừa nghiệp. Sinh ra tôi đ ã mang nghiệp. Tôi và nghiệp tương quan lẫn nhau. Tôi sống theo sự dẫn dắt của nghiệp. Tôi tạo ra nghiệp gì, xấu hay tốt, tôi sẽ là người thọ lãnh sau nầy". Đức Phật dạy rằng ta phải tự nhắc nhở mình như thế mỗi ngày. Những điều nầy quan trọng thế n ào mà ta phải tâm niệm mỗi ngày như thế?
Karma có nghĩa là hành động.
Vào thời Đức Phật, nó đ ã
được d ùng với nghĩa như thế. ‘ Karma
Yoga’ có nghĩa là Yoga của hành động.
Nhưng Đức Phật nói: “ Karma ,
hỡi các vị tỳ kheo, ta nói là, sự chủ tâm". Karma không chỉ bất
cứ hành động n ào, nhưng chỉ vào sự
chủ tâm ở sau mỗi hành động. Không
chỉ sự chủ tâm khi hành động m à cả
trong lúc nghĩ suy, nói n ăng. Một
cách lý thuyết, nếu ta dùng từ Karma
để chỉ h ành động, v à kết quả
của hành động, l à không
đúng, nhưng v ì
đ ã được
sử dụng quá lâu theo nghĩa đó, người ta khó thể hiểu Karma
một cách khác hơn.
Hành động ta l àm với sự chủ tâm
thì rất khác với hành động vô tâm.
Nếu ta vô ý dẩm chết một con kiến, thì đó
không phải l à nghiệp sát sanh, dầu ta có thiếu chánh niệm. Vì
không có sự cố ý, chủ tâm sau hành động đó.
Nhưng nếu có một ổ kiến trong vườn, và ta muốn dẹp sạch nó bằng cách xịt
thuốc lên ổ kiến, cố ý giết chúng càng nhiều càng tốt, thì
đó l à ta
đ ã tạo nghiệp sát sanh vì
đ ã có sự chủ tâm
đằng sau h ành
động đó.
Bất cứ điều g ì ta làm với chủ tâm
đều mang lại hậu quả, do ta đ ã có sự
suy nghĩ về chúng trước khi hành động
Vì thế ta nên cảnh giác với mọi tư tưởng của mình. Đó là điều ta có thể
luyện tập khi tham thiền. Phải biết rõ quá trình tư duy của mình, mới
mong tạo ra nghiệp thiện, nếu không ta chỉ hành
động m à không có sự chủ tâm, cố ý.
Khi ta biết tâm, tư tưởng của chính mình, ta có thể sửa
đổi chúng cho tốt hơn, theo một hướng đúng
hơn, theo hướng để tạo ra nghiệp thiện.
Người ta thường nói: "Tôi tạo ra nghiệp thiện
để khi tái sinh tôi được đẹp đẽ hơn”.
Đó là một sự trao đổi đó có tính cách thương mại. Làm một cái gì
đó để đổi lấy một cái khác. Dầu có
tốt hơn so với hành động theo bản năng,
thiếu chủ tâm, nhưng cũng khó đem lại cho ta kết quả tốt đẹp hơn v ì
phương cách đó đầy ng ã chấp.
Hành động thiện cần được l àm
trong sự sáng suốt, biết rằng nếu không làm thế, ta chỉ
đem lại đau khổ cho chính m ình. Tâm
thiện là điều ti ên quyết giúp ta
sống an bình, hoà nhịp với chính ta, với tha nhân. Nghĩ
đến kết quả l à có sự chờ
đợi, mong mỏi, bám víu. Tất cả những
mong mỏi chỉ mang đến sự thất vọng.
Không có sự mong mỏi nào trở thành hiện thực như ta
đ ã mong muốn. Sự mong mỏi dẫn ta
đến tương lai hơn l à trụ ở giờ phút
hiện tại. Kiếp sau, hay kiếp sau nữa, hay sau sau nửa, kiếp nào? N ăm
phút tới th ì sao? Hành động thiện
đúng ra phải được l àm với tất cả tâm hồn
đến nổi không c òn có thể nghĩ
đến g ì khác nửa. Nhưng nếu như có
điều g ì khác nửa chen vào, lúc
đó trí tuệ sẽ bảo cho ta cách chọn lựa
đúng.
Khi hai người cùng làm một hành động, họ sẽ không có c ùng một nghiệp quả. Đức Phật so sánh việc tạo nghiệp ác của hai người với bỏ một muổng muối vào ly nước hay bỏ xuống sông Hằng. Ly nước muối sẽ không uống được, nhưng nước sông Hằng có g ì thay đổi đâu. Cũng thế, với người có cả một dòng ‘sông thiện’ thì một hành động sai quấy cũng không ảnh hưởng nhiều. Nhưng nếu ta chỉ có một ‘ly nước phúc’ thì chỉ một hành động sai quấy cũng đủ l àm cay đắng cả cuộc đời. Vì ta không biết mình đ ã tạo tác ra những gì ở các kiếp trước, tốt hơn hết là giả thuyết rằng phúc của ta chỉ đầy một ly nước. Đôi khi ta thường tự hỏi tại sao có những người làm bao điều ác mà vẫn sống hạnh phúc. Gia đ ình, tiền bạc, sức khỏe đều tốt l ành. Tại sao họ không bị trừng phạt? Họ chưa bị trừng phạt đó thôi. Họ sẽ lãnh những hậu quả của việc họ làm. Không có gì gọi là tai nạn hay may rủi. Không có gì xảy ra ngẩu nhiên trong vũ trụ nầy. Tr ăng, sao, mặt trời - mọi việc đều đi theo một định luật, trái đất ta đang sống cũng thế. Nghiệp của ta cũng thế.
Nghiệp không phân biệt, ta nên nhớ điều
đó. Nó không biết thiên vị ai. Nó là nhân quả. Nó không
để ý đến người h ành
động. Những gì
đ ã được
giữ trong d òng sông nhân, sẽ ở đó v à
sẽ tựu quả khi ‘chín mùi’.
Ta mang theo một số ‘thói quen’ từ trong những kiếp sống trước, nhưng
phần lớn những gì xảy ra cho chúng ta đều l à
quả của các hành động trong đời sống hiện
tại. Ta không cần phải nghĩ: "À, có lẻ
đó l à kết quả những việc tôi
đ ã làm hai, ba kiếp về trước", hay
"Nếu tôi làm như thế, kiếp sau tôi sẽ được
an to àn". Suy nghĩ như thế là trốn tránh trách nhiệm. Nếu ta có
trách nhiệm với chính mình thì chắc là ta sẽ nhớ lại ta
đ ã làm gì
đó hay đ ã bỏ qua không làm gì
đó; ngay trong chính cuộc đời nầy để đưa
đến những kết quả như ng ày hôm nay, như ngay hiện tại nầy.
Ta có thể dễ dàng nhận ra sự tương quan. Bất cứ hành
động khéo léo, tốt đẹp n ào ta
đ ã làm trong
đời sống hiện tại, cũng cho ta kết quả.
Chúng tiềm ẩn trong khả n ăng, sức mạnh, sức
khoẻ, cá tính của ta. Chúng ta là người tạo ra số phận của mình.
Không ai có thể thực sự làm gì cho ta được.
Nếu ta còn tin rằng ai đó có thể h ành
động thay ta, th ì ta
đ ã không hiểu ý nghĩa của câu: "Tôi
làm chủ nghiệp của tôi". Nghiệp là thứ duy nhất ta có thể sở hữu. Mọi
thứ khác đều l à vay mượn. Ta sẽ
không mang theo được g ì trừ nghiệp.
Mọi thứ khác kẻ hậu sinh ta sẽ thừa hưởng. Chỉ có nghiệp là của ta.
Khi tái sinh, ta mang theo các nghiệp duyên, và chính nghiệp duyên
tạo ra các hoàn cảnh, cơ hội cho ta. Ta có sự lựa chọn, nhưng không phải
là tuyệt đối. Tất cả chúng ta
đều có sự lựa chọn l à có nên
đến thiền viện không. Khi bạn
đ ã chọn có mặt ở nơi
đó, bạn đ ã tạo một nghiệp lành. Khi
nghe Pháp, bạn có sự chọn lựa hoặc là nghe mơ mơ màng màng hay nghe với
cả tâm hồn. Khi đ ã dốc tâm nghe, bạn
có lựa chọn là quên liền sau đó hay cố gắng
lưu giữ lại. Và nếu có giữ, bạn sẽ giữ bằng cách luôn thực hành
chúng hay chỉ nhớ vì chúng lý thú. Khi đ ã
chọn sống theo Pháp, bạn lại có thể hoặc chọn luôn sống như thế hay chỉ
khi có dịp, có hoàn cảnh thuận tiện.
Có được sự lựa chọn không ngừng nghĩ, từng giây phút l à quyền của chúng ta. Mỗi giây phút, trừ lúc ngủ, là mỗi phút giây tạo nghiệp. Đó là lý do tại sao chúng ta cần hoàn chỉnh nghệ thuật sống của mình từng giây phút một. Nếu ta không canh chừng từng giây phút tạo nghiệp của mình, thì nó khó tạo ra nhiều điều có lợi cho chúng ta. Có bao nhiêu giây phút tội lổi có thể xảy ra. Vì thế tâm cần phải được canh giữ từng giây từng phút v ì đó l à những giây phút có sự lựa chọn, những giây phút của nghiệp. Ta càng có những sự chọn lựa khôn ngoan, khéo léo, ta càng tạo ra nhiều cơ hội tốt cho mình. Giống như sống trong một ngôi nhà có nhiều cửa chính, cửa sổ, ta sẽ có bấy nhiêu cánh cửa để chọn lựa khi cần ra khỏi nh à. Nếu ta cứ tiếp tục có những chọn lựa sai lầm, thì cơ hội của ta sẽ giảm dần cho đến khi ta tỉnh dậy trong lao t ù, nơi cơ hội đ ã ở đằng sau cánh cửa của sự lựa chọn. Lúc ấy, ta sẽ chẳng có sự lựa chọn nào cho đến khi được giải thoát. Đôi khi ta tự hỏi sao người khác hình như có nhiều chọn lựa để làm bao công việc thú vị, trong khi ta chẳng có chọn lựa nào cả, thì đó là vì các nghiệp ta đã tạo ra.
Đức Phật nói có những người sanh ra trong ánh sáng và đi về phía ánh sáng. Có người sanh ra trong ánh sáng, để đi v ào bóng tối. Có người sanh ra trong bóng tối, nhưng đi về phía ánh sáng. Và cuối cùng là có những người sanh ra trong bóng tối, để tiếp tục đi trong bóng tối. Điều đó có nghĩa là, dầu ta được sanh ra trong bất cứ hoàn cảnh nào, ta vẫn có nhiều cơ hội để lựa chọn.
Có một phụ nữ tên là Helen Keller khi sinh ra bị
điếc, câm v à mù. Vậy mà bà vẫn học
hành, viết sách và chỉ dạy những người khuyết tật khác sống tốt hơn. Rõ
ràng là bà đ ã sanh ra trong bóng
tối, nhưng đi về phía ánh sáng.
Tất cả chúng ta trong mỗi giây phút đều
có một cơ hội đến với mình. Nếu ta
để lỡ mất cơ hội đó, có thể ta sẽ chẳng bao giờ có một cơ hội thứ hai
như thế nữa. Vì khi ta đánh mất một
cơ hội, cũng giống như ta đ ã khóa bớt một cánh cửa của c ăn
nh à cuộc đời ta lại. Do
đó ho àn toàn chú tâm cho từng giây
phút là một việc làm cần thiết.
Đức Phật cũng ví nghiệp giống như một ổ nhện giăng, một ổ nhện
đ ã được
bện quá khéo léo đến nổi ta không biết đâu l à sợi nhện
đầu ti ên
đâu l à sợi cuối. Chúng ta không thể
biết nếu mình bịnh hôm nay là do đ ã
làm việc gì đó không tốt mười lăm năm về
trước hay v ì ta đ ã không
để ý đến vấn đề ăn uống hôm qua.
Nhân quả của ta cũng là những sợi dây nhện
đan chéo nhau đến nổi ta không biết r õ ràng tại sao sự việc xảy
ra thế nầy, thế nọ. Tuy nhiên ta có thể hiểu lý do của những việc quan
trọng xảy ra trong đời ta. Ta có thể
dễ dàng nhớ lại những lựa chọn sai lầm vì dễ dãi với chính mình, và hậu
quả của chúng gây ra.
Nghiệp đến từ quá khứ hay sẽ xảy ra trong tương lai không quan trọng, v ì quá khứ giống như một giấc mộng còn tương lai thì chưa đến. Việc ta nên quan tâm là ngay giờ phút hiện tại. Còn lại tất cả chỉ là một giấc mộng, trong đó ta không biết m ình tỉnh hay mê, không biết việc gì đang xảy ra. Không có gì vui thích trong một cuộc sống như thế khi thực tại như phủ một lớp sương mù. Tất cả chúng ta khi chưa giác ngộ thì còn sống trong lớp sương mù đó, nhưng ta có thể thức tĩnh m ình ra khỏi giấc mơ đó. Thực ra có giây phút nào khác hơn là giây phút hiện tại. Ta không thể sống lại trong quá khứ hay kinh nghiệm trước tương lai. Chỉ có một việc duy nhất ta có thể làm là: Sống cho giây phút nầy. Để làm được thế, ta phải hoàn toàn tỉnh thức, nhận biết. Tỉnh thức và nhận biết về chủ tâm của ta.
Tâm là chủ. Không có gì có thể hiện hữu nếu không do tâm tạo ra. Tâm là động lực tiềm ẩn của bao nghiệp ta tạo ra . Ta có ba cửa ngỏ: tư duy, ngữ và hành (thân, khẩu, ý). Đây là ba cửa đưa ta đến sự tạo ra nghiệp, và ta tiếp xúc với thế giới bên ngoài qua ba cửa nầy.
Dầu rằng tư duy là động lực tiềm ẩn, nó
tạo ra nghiệp nhẹ nhất nếu không thể hiện ra bằng lời nói hay
hành động. Thí dụ như ta thù ghét
ai, và một tư tưởng loé qua đầu: “Nếu hắn
đến gần ta nữa, ta sẽ giết hắn”, nhưng ta không nói g ì hay làm
gì. Dầu đó l à một tư tưởng xấu, tạo
ra nghiệp ác, nhưng vì không có hành động
cụ thể, n ên nghiệp báo cũng nhẹ. Nhưng nếu ta cứ tiếp tục suy
nghĩ như thế, nó sẽ tạo thành thói quen dẫn
đến thốt ra lời nói. Nếu kẻ ta ghét
đến gần, ta thực sự nói: “Nếu anh đến gần tôi, tôi sẽ giết anh”, th ì
nghiệp sẽ nặng hơn. Trước mắt là ta sẽ tạo ra kẻ thù, và ta
đ ã củng cố tư tưởng xấu bằng lời
nói. Và nếu cứ tiếp tục nói lời ác đó, nó
sẽ dẫn ta đến h ành động. Lúc
đó nghiệp báo thật nặng nề v à mang
lại bao hậu quả thảm khốc. Ý nghĩ, tư tưởng cần phải
được canh giữ v à sửa
đổi nếu cần. Nếu một tư tưởng xấu
dấy lên, tốt nhất giữ đừng cho nó biến th ành
lời nói hay hành động
LUÂN HỒI
Luân hồi là một trong những đề t ài
được nhiều người b àn cãi sôi nổi,
đầy hy vọng, phấn khởi hay phản đối, bác
bỏ. Một trong những ẩn dụ cổ điển về
luân hồi l à về cây nến. Một ngọn nến
đ ã được dốt cháy đến tận tim.
Một ngọn nến khác được đốt từ ánh nến sắp t àn
đó, rồi lại t àn
đi, rồi môt ngọn nến khác lại được thắp
sáng l ên. Rõ ràng là đ ã có
ngọn nến sáp khác, nhưng còn ngọn lửa, đó
có phải l à ngọn lửa cũ được tiếp tục
đốt hay ngọn lửa mới? Nếu ta làm một cuộc trưng cầu ý kiến, thì
chắc rằng phân nửa sẽ bảo là củ, phân nửa baỏ là mới. Sự thật thì không
ai trúng cả. Ở đây chỉ l à sự tiếp
nối của n ăng lượng. Sức nóng
đ ã được
chuyển tiếp. Sức nóng là n ăng lựơng,
v à điều đó cũng giống như luân hồi
của chúng ta -một sự tiếp nối của sức nóng, năng lượng của l òng
yêu sự sống. Nỗi đam m ê
được trường tồn sẽ không bao giờ giảm cho
đến khi giải thoát.
Một hôm người cùng tử Vacchagotta hỏi Đức Phật: “Bạch Đức Thế Tôn, sau khi chết kẻ Giác Ngộ đi về đâu?” Đức Phật đáp: "Nầy Cùng tử, hãy lượm những que củi nhỏ quanh đây v à nhóm lửa lên". Người cùng tử lượm các que củi và đốt lửa. Đức Phật lại nói: "Hãy bỏ thêm củi vào!" Người cùng tử làm theo lời Đức Phật dạy. Đức Phật hỏi: "Thế nào rồi?" Vacchagotta đáp: "Dạ, lủa cháy rất tốt". Đức Phật lại bảo: "Thôi đừng bỏ thêm củi vào nữa". Sau đó đám lửa lụn t àn. Đức Phật hỏi: "Thế nào rồi?" "Dạ, đám lửa đ ã tàn, thưa Ngài". Đức Phật nói: "Vậy đám lửa đã đi đâu? Đi tới trước? Hay phía sau? Trái? Phải? Lên hay xuống?". Người Cùng tử trã lời: "Dạ không đi đâu cả. Nó chỉ tắt". Đức Phật nói: "Đúng thế. Đó cũng là điều sẽ xảy ra cho kẻ Giác Ngộ sau khi chết".
Không chêm thêm củi vào ngọn lửa đam m ê,
ham muốn, cầu sinh tử, thì ngọn lửa sẽ tắt. Đấng Giác Ngộ không tạo ra
nghiệp thì họ sẽ không luân hồi. Với chúng ta -vẫn còn lòng ham muốn
sinh tồn- và đó l à hộ chiều
đưa chúng ta đi v ào luân hồi sanh
tử. Sức nóng của đam m ê là n ăng
lượng chuyển tiếp. Đôi khi cũng có những nỗi đam mê trái ngược
lại phát sinh. Tôi không muốn sống vì đời
sống quá khổ. ‘Tôi muốn sống" hay ‘Tôi không muốn sống", đều là
các ảo tưởng của ngã chấp. Muốn được sống l à
nỗi ao ước mãnh liệt nhất. Mãnh liệt đến
nỗi tr ên giường đợi chết, cũng có ít
người buông tay, chịu thua một cách nhẹ nh àng.
Người ta nói giây phút hấp hối là giây phút hiếm quí nhất
để ta giác ngộ, v ì giây phút
đó l à giây phút ta từ bỏ sở hữu của
thân. Nhưng phần lớn chúng ta không muốn xuôi tay. Dầu cơ thể ta
đ ã bất lực, ta vẫn chống cự, vùng
vẫy. Tuy nhiên, nếu ta tự ý buông xuôi thì
đó có thể l à giây phút giác ngộ. Khi cuộc sống của ta còn thoải
mái và mọi thứ trên đời c òn như ý:
ta có thức ăn ngon, thân thể khỏe mạnh,
người quanh ta thương mến - th ì ta không thấy nhu cầu phải từ bỏ
cuộc sống nầy. Giải thóat lúc đó không phải
l à điều tối ưu. Nhưng khi sắp
chết, đó có thể l à
điều chúng ta phải l àm: buông tay
theo số mệnh.
Những gì đ ã
được khắc ghi trong tâm qua các thói quen
suy nghĩ, lời nói v à hành động tạo
ra chất chồng nghiệp. Những gì luân hồi, tái sinh sẽ là một
đồ họa di truyền, một đồ hoạ của nghiệp, ho àn
toàn không phân biệt. Đức Phật nói thật là sai lầm khi nghĩ rằng người
tạo nghiệp và người lãnh nghiệp báo là một; mà nghĩ rằng khác cũng sai.
Sự thật là cả hai. Có một sự kế thừa nhưng không có một thực thể. Không
có một cá nhân nào gây nhân và lãnh quả, nhưng có sự tiếp nối. Người tái
sinh không phải là cùng một con người vừa mất
đi có lẻ dễ hiểu v ì thân, tâm, tình
cảm đ ã thay
đổi. Mọi thứ
đều đ ã thay
đổi kể từ giây phút nghiệp được tạo ra cho
đến lúc nghiệp báo. Nhưng có một sự tiếp nối giữa người gieo nhân
và người lãnh quả, điều đó cũng rỏ.
Vì nghiệp bao trùm cả đời ta. Trong
đó đ ã bao hàm các nghiệp quá khứ,
nhưng không có nghĩa là ta có thể nói: "Ồ,
đó chỉ l à nghiệp của tôi", rồi bó tay
đầu h àng.
Có những vị thầy dưới thời Đức Phật đ ã
dạy rằng tất cả mọi thứ đều do nghiệp tạo
ra, do đó ta không có sự lựa chọn n ào. Đức Phật bác bỏ lối dạy
đó. Cũng có các vị thầy dưới thời cEX]5Ac2.| Ǖv B%] CDUvq{C[J_Ҝ-ԸEo&t1©pE! 0fh#$91HڠQ/!Ӓv2&Z3 W3@S:b
&ϑ e)ɗTĠ|(R1"(B:$źrF
eΨWrtk@VDa^:U?QPW)8GXvRy7Mlt\WSI
=v0z*@xz; Te:LNO.pZϦ`]6p(eTHVxPi"D(eڣ0
H.Fhp&$iك`ʛe%XUm~KN#{ІΨ
%h9pQd l$q'