Bà Năm mất chồng cách đây ba năm. Từ ngày ông mất, bà giữ nguyên mọi thứ trong nhà như cũ. Căn phòng của ông vẫn để nguyên, quần áo vẫn treo trong tủ, đôi dép vẫn đặt ngay ngắn trước cửa. Con cháu khuyên bà dọn dẹp cho thoáng, bà lắc đầu: "Dọn đi rồi, nhà trống lắm." Mỗi tối, bà ngồi một mình ngoài hiên, nhìn lên trời, nhớ ông. Bà nói với tôi: "Bà biết ông đi rồi. Mà bà cứ thấy như ông còn đâu đó trong nhà. Buông sao được, cháu ơi."
Tôi không dám nói với bà rằng bà phải buông. Vì nỗi buồn mất người thân, không ai có quyền bảo người khác buông nhanh hay buông chậm. Mất mát là chuyện lớn nhất đời người. Người thân ra đi, một phần của mình cũng đi theo. Nỗi buồn đó, nó phải ở lại một thời gian, như vết thương phải có thời gian mới lành. Ép nó lành nhanh, nó chỉ lành ngoài da, bên trong vẫn mưng mủ.
Nhưng tôi cũng thấy, bà Năm đang khổ theo một cách rất lặng lẽ. Bà không khóc nhiều nữa, nhưng bà cũng không cười. Bà ăn ít, ngủ ít, đi đâu cũng thấy mệt. Con cháu tới chơi, bà vui một lúc, rồi lại trầm xuống. Bà giữ căn phòng của ông, giữ đôi dép của ông, giữ từng món đồ, như thể giữ được đồ thì giữ được người. Mà người thì đã đi rồi. Đồ còn đó, người không về. Giữ đồ càng chặt, lòng càng đau, vì mỗi món đồ đều nhắc bà nhớ rằng người đã không còn.
Trong kho sách Phật giáo, có một đoạn dạy về thói quen buông xả, mà tôi đọc xong nghĩ ngay tới bà Năm. Đoạn đó nói: nên tập cho quen tánh buông xả, để đến khi chết không tiếc thương, bận bịu một cái gì, thanh thản ra đi, chỉ tưởng nhớ đến Phật. Câu này nói về người sắp ra đi, nhưng cũng đúng với người ở lại. Tập buông xả, không phải để quên người thân. Mà để khi người thân đã đi rồi, lòng mình không còn bận bịu, níu kéo, tiếc thương tới mức không sống nổi. Người ra đi thanh thản, người ở lại cũng thanh thản. Hai sự thanh thản đó, đi cùng với nhau.
Cũng trong kho kinh, có đoạn nói về tính vô thường, vô ngã của mọi sự vật. Mọi sự vật trong thế giới này là vô thường, là vô ngã, không có thực thể nội tại. Dù là sắc đẹp lộng lẫy, dù là danh vọng cao xa, dù là tiền rừng bạc biển, tất cả đều vô thường, vô ngã, không có gì cần phải tham đắm. Tôi đọc đoạn này mà nghĩ: người thân của mình, cũng vô thường như vậy. Không phải vì mình không thương mà người ta ra đi. Mà vì đời là vậy. Đến rồi đi, gặp rồi xa. Thương nhau lúc còn nhau, là điều quan trọng nhất. Lúc còn nhau mà không thương, tới lúc mất nhau mới tiếc, thì nỗi tiếc đó mới là gánh nặng thật sự.
Tôi không khuyên bà Năm dọn phòng của ông ngay. Tôi chỉ kể cho bà nghe một chuyện nhỏ. Có một bà cụ khác, cũng mất chồng, cũng giữ đồ đạc của chồng nhiều năm. Một hôm, bà mang quần áo của ông đi tặng cho người nghèo, giữ lại một chiếc áo len ông hay mặc nhất, gấp gọn, đặt trong tủ. Bà nói: "Giữ một thứ thôi, để nhớ. Còn lại, cho người ta dùng, ông ở trên đó chắc cũng vui. Chứ để trong tủ, áo mốc, ông buồn." Bà cụ đó, sau lần dọn đồ, bắt đầu đi chùa, bắt đầu trồng hoa, bắt đầu cười trở lại. Bà nói: "Nhớ thì vẫn nhớ. Mà nhớ trong lòng, không phải nhớ trong tủ."
Bà Năm nghe xong, im lặng rất lâu. Rồi bà nói: "Để bà nghĩ đã." Tôi không giục bà. Vì buông nỗi buồn mất người thân, không phải là một quyết định làm trong một ngày. Nó là một hành trình. Có ngày buông được một chút, có ngày lại nắm chặt lại. Không sao cả. Miễn là mình biết mình đang đi về hướng nào: hướng về phía nhẹ nhàng, hay hướng về phía nặng nề.
Tôi xin gợi ý một vài điều nhỏ cho ai đang mang nỗi buồn mất người thân. Thứ nhất, đừng tự trách mình vì còn buồn. Buồn là thương, thương là còn nhớ. Không có gì sai. Thứ hai, mỗi ngày, làm một việc nhỏ cho người đã khuất: thắp một nén nhang, niệm Phật một lúc, làm một việc thiện rồi hồi hướng cho người đó. Làm vậy, mình thấy mình vẫn còn làm được điều gì đó cho người mình thương, lòng sẽ nhẹ hơn. Thứ ba, giữ lại một kỷ vật thôi, một thứ thật sự có ý nghĩa, còn lại, hãy để nó đi tới nơi nó còn hữu ích. Kỷ vật giữ trong lòng mới lâu. Giữ trong tủ, tủ chật, lòng cũng chật.
Buông nỗi buồn mất người thân, không phải là buông người đó. Người đó vẫn ở trong lòng mình, mãi mãi. Buông, là buông cái tay đang níu kéo, đang giữ chặt những thứ đã không còn giữ được. Thương trong lòng, không níu trong tay. Níu trong tay, tay mỏi, lòng đau. Thương trong lòng, lòng ấm, người đi cũng yên.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư