Cô Lan là giáo viên. Một hôm phụ huynh chê cô dạy không hay trước mặt nhiều người. Chỉ một câu thôi. Nhưng cô buồn cả tuần. Ăn không ngon. Ngủ không yên. Lên lớp vẫn dạy, nhưng trong đầu cứ vang lên câu chê đó. Cô dạy hai mươi năm, được bao nhiêu học trò thương, bao nhiêu phụ huynh cảm ơn. Vậy mà một câu chê xóa sạch tất cả trong lòng cô. Khen thì cô vui một lúc. Chê thì cô đau cả tuần.
Anh thợ sửa xe đầu ngõ cũng vậy. Khách khen tay nghề giỏi, anh cười cả ngày, làm việc hăng hái. Khách chê một câu làm ẩu, anh xị mặt, cả ngày không muốn làm gì. Vui buồn của anh nằm trong miệng người khác. Người ta khen thì anh lên mây. Người ta chê thì anh rớt xuống đất. Anh không làm chủ được lòng mình. Miệng đời làm chủ thay anh.
Trong kinh Pháp Cú có câu nói về người trí: "Như ngọn núi kiên cố, không gió nào lay động. Cũng vậy giữa khen chê, người trí không dao động." Núi đứng đó, gió thổi qua thì cứ thổi, núi không nghiêng theo gió. Người trí cũng vậy. Nghe khen không phổng mũi. Nghe chê không sụp đổ. Vì người trí biết rõ mình làm gì, mình là ai. Lời khen chê chỉ là gió thoảng qua tai.
Sách về hạnh xả cũng viết một câu rất hay: "Khen chê đặng thất khổ vui thường tình." Nghĩa là khen chê, được mất, khổ vui đều là chuyện thường tình trong đời. Ai sống cũng gặp. Được khen thì đừng tưởng mình giỏi hơn người. Bị chê thì đừng tưởng mình vô dụng. Cả hai đều là sóng. Sóng lên rồi sóng xuống. Chỉ có người bám vào sóng mới bị sóng nhấn chìm.
Vì sao lời khen chê có sức mạnh lớn đến vậy? Vì mình sống bằng con mắt người khác. Mình không tự biết mình tốt hay chưa, nên mình đợi người ta nói. Người ta khen, mình yên tâm. Người ta chê, mình hoảng sợ. Mình giao cái cân đo giá trị của mình cho thiên hạ cầm. Mà thiên hạ thì mỗi người một ý, hôm nay khen, mai chê, không bao giờ có một đáp án chung. Giao đời mình cho cái cân như vậy thì làm sao mà yên được.
Buông lời khen chê không có nghĩa là bịt tai không nghe ai nói gì. Nghe thì vẫn nghe. Nhưng nghe bằng cái tai tỉnh táo. Người ta khen, mình cảm ơn, rồi xét xem mình có thật giỏi như vậy không. Người ta chê, mình cũng cảm ơn, rồi xét xem mình có thật dở như vậy không. Chê đúng thì mình sửa, đó là quà. Chê sai thì mình bỏ qua, đó là gió. Khen đúng thì mình mừng thầm, rồi làm tốt hơn. Khen sai thì mình đừng tin, kẻo thành tự cao. Lời người ta chỉ là dữ kiện để mình soi lại mình, không phải là bản án về mình.
Cô Lan sau một tuần buồn đã nghĩ lại. Cô hỏi đồng nghiệp: tiết dạy hôm đó của em có thật dở như phụ huynh nói không? Đồng nghiệp bảo: có một chỗ em giảng hơi nhanh, học trò chưa theo kịp. Còn lại thì tốt. Cô nghe xong thì nhẹ người. Hóa ra chỉ có một chỗ cần sửa, không phải cả tiết dạy đều dở. Cô sửa chỗ đó, tiết sau giảng chậm lại, học trò hiểu bài hơn. Một câu chê hóa ra lại giúp cô dạy hay hơn. Nhưng nó chỉ giúp được khi cô chịu nghe bằng lòng tỉnh, chứ không nghe bằng lòng tự ái.
Buông lời khen chê của người đời cũng là buông cái nhu cầu được mọi người công nhận. Mình làm việc tốt thì mình biết. Mình sống tử tế thì mình biết. Không cần cả làng khen mới yên tâm. Không cần không ai chê mới dám sống. Người sống được như vậy thì tự do lắm. Họ làm việc vì việc đáng làm, không vì tiếng khen. Họ sửa sai vì muốn tốt lên, không vì sợ tiếng chê. Khen chê đến rồi đi như gió. Còn họ thì đứng yên như núi. Tối nay, nếu ai đó khen hay chê mình một câu, hãy thử mỉm cười, cảm ơn, rồi để câu đó bay qua. Lòng mình vẫn là của mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư