Có một chị bán hàng ngoài chợ, nấu ăn rất ngon. Một hôm có khách chê món của chị mặn quá. Chị buồn cả ngày, tối về cứ nghĩ mãi: hay là mình nấu dở thật? Hôm sau, có khách khác khen món chị ngon nhất chợ. Chị vui cả ngày, đi chợ cũng thấy nhẹ chân. Chỉ hai lời nói của người khác, mà tâm trạng của chị lên xuống như con sóng. Khen thì vui, chê thì buồn. Mà chị không nhận ra, cái vui buồn ấy không phải của mình, mà là của người khác đưa cho.
Khen và chê là hai thứ ai cũng gặp mỗi ngày. Đi làm bị sếp chê, về nhà bị vợ chê, ra đường bị người ta chê. Rồi có hôm được khen, lòng lại phơi phới. Mình cứ sống theo lời người khác như vậy, thì mình là ai? Hôm nay người ta khen, mình vui. Mai người ta chê, mình buồn. Tâm mình thành con diều, gió thổi đâu thì bay đó. Mà gió thì thổi hoài, không bao giờ ngừng.
Trong kho sách, có một bài kệ về hạnh Xả nói đúng chuyện này: An nhiên hành xả giữa đời, khen chê đặng thất khổ vui thường tình. Điều tâm giữ ý quân bình, trong cơn bão loạn biết gìn chánh tri. Nghĩa là khen chê, được mất, khổ vui, đều là chuyện thường tình ở đời. Người hành xả thì an nhiên giữa những thứ đó, giữ tâm quân bình, không để khen làm mình bay lên, không để chê làm mình rơi xuống. Nghe thì cao, nhưng thật ra nó là một cách sống rất thực tế: đừng giao chìa khóa tâm trạng của mình cho người khác.
Cũng trong kho sách, có một đoạn nhắc người Phật tử: đừng hùa theo sự khen chê của người đời. Người ta khen chê theo cái nhìn của họ, theo cái hiểu của họ, theo cả tâm trạng của họ hôm đó. Có người khen mình vì họ đang vui. Có người chê mình vì họ đang bực. Lời khen chê ấy nói về họ nhiều hơn là nói về mình. Mình mà tin hết, thì mình sống bằng cái nhìn của người khác, chứ không phải bằng cái thấy của mình.
Vậy thì buông khen chê bằng cách nào? Không phải bằng cách bịt tai, không nghe ai nói gì. Người ta nói, mình vẫn nghe. Nhưng nghe xong, mình hỏi lại mình một câu: điều họ nói có đúng không? Nếu đúng, thì mình sửa, cảm ơn họ, rồi thôi. Nếu sai, thì mình để đó, không cần cãi, không cần chứng minh. Cãi để làm gì? Người ta đã chê, mình cãi thì họ càng chê. Người ta đã khen, mình khoe thì họ càng ghen. Im lặng mà sống cho tốt, đó là câu trả lời hay nhất cho cả khen lẫn chê.
Có một điều nữa ít ai để ý: mình khổ vì chê, nhưng mình cũng khổ vì khen. Được khen nhiều, mình sợ mất lời khen. Được khen rồi, mình phải cố giữ hình ảnh đó. Có người được khen nấu ăn ngon, từ đó bữa nào cũng lo, sợ nấu dở thì người ta thất vọng. Có người được khen giỏi, từ đó không dám sai, sợ sai thì mất danh. Khen cũng là một cái lồng, chỉ là lồng đẹp hơn lồng chê thôi. Buông khen cũng quan trọng như buông chê vậy.
Tập buông khen chê có thể bắt đầu từ một việc nhỏ: mỗi khi được khen, hãy nói cảm ơn, rồi thôi, đừng nhắc lại. Mỗi khi bị chê, hãy nghe, rồi thôi, đừng mang về nhà. Đừng kể cho người khác nghe hôm nay ai khen mình, ai chê mình. Kể ra là mình đang giữ nó lại, đang nuôi nó lớn lên. Để nó đi qua như gió thoảng, thì lòng mình mới yên được. Gió thoảng qua hiên nhà, có ai giữ gió lại bao giờ đâu?
Chị bán hàng đầu bài, sau này có một hôm khách chê mặn, chị chỉ cười, nói: vậy để em nấu nhạt lại cho anh. Hôm sau khách khen ngon, chị cũng cười, nói: cảm ơn anh. Chị không còn vui cả ngày vì một lời khen, cũng không buồn cả ngày vì một lời chê. Chị vẫn nấu như vậy, vẫn bán như vậy, mà lòng chị thì khác hẳn. Chị bảo: giờ chị nấu cho người ăn, không nấu cho lời khen nữa. Câu ấy nghe đơn giản, mà là cả một sự tự do.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư