Tôi từng nghe một người cha nói rằng con trai ông phải học ngành y, vì cả dòng họ ông đều làm bác sĩ. Đứa trẻ thích vẽ. Nó vẽ khắp vở, vẽ lên tường, vẽ lên cả bàn tay mình. Cha nó xé vở vẽ của nó và bảo rằng vẽ không nuôi được thân. Đứa trẻ không khóc. Nó chỉ im lặng và không vẽ nữa. Mười năm sau nó thành bác sĩ, nhưng mỗi lần gặp tôi nó đều nói rằng mình như một người đang sống đời của người khác.
Kỳ vọng của cha mẹ thường bắt đầu từ thương. Mình thương con nên mình muốn con có một đời sống tốt. Mình đã đi qua những vất vả nên mình muốn con tránh được những vất vả đó. Nhưng thương con không có nghĩa là con phải giống mình. Con là một người khác, sinh ra vào một thời khác, có những khả năng khác và những giấc mơ khác. Ép con giống mình là lấy giấc mơ của mình đè lên giấc mơ của con.
Trong sách Phật Học Tinh Hoa có một đoạn nói rằng khi mình tha thiết nắm giữ cái gì thì cái đó không còn là tôi tớ của mình nữa mà đã trở thành chủ nhân của mình. Kỳ vọng cũng vậy. Lúc đầu mình nắm kỳ vọng để hướng dẫn con. Lâu dần kỳ vọng nắm lại mình. Mình không còn nhìn thấy con mình là ai nữa. Mình chỉ nhìn thấy con mình có đạt được kỳ vọng của mình hay không. Con trở thành một bản báo cáo điểm số, chứ không còn là một đứa trẻ.
Có những bà mẹ so điểm của con với điểm của con nhà người ta ngay trong bữa cơm. Có những ông bố hỏi con sao không được như anh họ, như chị họ. Đứa trẻ nghe nhiều sẽ tin rằng mình chỉ đáng được thương khi mình giỏi, khi mình giống người ta. Nó sẽ cố gắng, nhưng sự cố gắng đó đi kèm với sợ hãi. Sợ làm cha mẹ thất vọng. Sợ mình không đủ tốt. Lớn lên, nó có thể thành công, nhưng trong lòng nó vẫn là đứa trẻ sợ bị chê.
Buông kỳ vọng không có nghĩa là mặc kệ con. Buông kỳ vọng có nghĩa là mình thôi áp đặt hình mẫu của mình lên con, và bắt đầu nhìn xem con thật sự là ai. Con thích vẽ thì cho con vẽ. Con thích đá bóng thì cho con đá bóng. Con học chậm thì cùng con học chậm. Mình vẫn dạy con kỷ luật, vẫn dạy con cố gắng, nhưng mình cố gắng vì con, chứ không phải vì giấc mơ của mình.
Tôi có một cách tập cho cha mẹ. Mỗi tuần, hỏi con một câu mà không kèm theo lời khuyên. Con thích nhất điều gì ở trường? Con muốn làm gì vào cuối tuần? Nếu được chọn, con muốn học thêm môn nào? Hỏi xong thì chỉ nghe. Nghe hết câu của con rồi mới nói. Nghe con nói là cách nhanh nhất để biết con là ai. Nhiều cha mẹ nghe con nói xong mới ngạc nhiên: hóa ra con mình nghĩ sâu như vậy, hóa ra con mình có những ước mơ mà mình chưa từng hỏi.
Cách thứ hai là khen nỗ lực thay vì khen điểm số. Thay vì nói con giỏi quá, mình nói hôm nay con đã cố gắng rất nhiều, ba thấy con ngồi học chăm chú cả buổi. Điểm số là kết quả, mình không kiểm soát hết được. Nỗ lực là quá trình, con kiểm soát được. Khen nỗ lực thì con sẽ dám cố gắng tiếp. Khen điểm số thì con chỉ dám làm những việc chắc chắn được điểm cao, và sợ thử những việc mới.
Cách thứ ba là để con chọn một việc trong nhà. Chọn món ăn tối nay. Chọn chỗ đi chơi cuối tuần. Chọn màu sơn cho phòng của con. Những lựa chọn nhỏ đó dạy con rằng ý kiến của nó có giá trị. Đứa trẻ được chọn sẽ lớn lên thành người dám chọn. Đứa trẻ lúc nào cũng bị chọn hộ sẽ lớn lên thành người sợ chọn, sợ sai, sợ làm cha mẹ buồn.
Có người sẽ hỏi: vậy nếu con chọn sai thì sao? Con chọn nghỉ học để chơi game thì sao? Buông kỳ vọng không có nghĩa là buông luôn trách nhiệm dạy dỗ. Cha mẹ vẫn là người giữ bờ. Con được chọn trong bờ, chứ không phải ngoài bờ. Mình nói rõ với con đâu là bờ: học hành là bờ, sức khỏe là bờ, tôn trọng người khác là bờ. Trong bờ đó, con được tự do chọn. Ngoài bờ đó, cha mẹ sẽ can thiệp. Buông mà vẫn giữ bờ, đó mới là buông khôn ngoan.
Tôi mong các bậc cha mẹ thử một việc trong tuần này. Ngồi xuống cạnh con và nói một câu đơn giản: ba mẹ thương con vì con là con, không phải vì con giỏi hay con giống ai. Câu nói đó nghe thì đơn giản, nhưng với một đứa trẻ đã quen bị so sánh, nó như một cơn mưa sau hạn. Con mình không cần phải giống mình mới đáng được thương. Con mình chỉ cần là chính nó.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư