Chị Lan làm sai một việc nhỏ ở công ty. Gửi nhầm một email cho khách hàng. Sếp nhắc một câu. Chị sửa lại ngay. Việc xong trong mười phút.
Nhưng câu chuyện không dừng ở đó. Tối về, chị nằm trằn trọc. Sao mình lại cẩu thả như vậy. Sao mình không kiểm tra kỹ. Người ta sẽ nghĩ gì về mình. Mình đúng là vô dụng. Một lỗi nhỏ, chị tự kết án mình cả tuần. Ăn không ngon. Ngủ không yên. Gặp ai cũng thấy người ta đang đánh giá mình.
Có người sống như vậy nhiều năm. Không phải vì đời đối xử tệ với họ. Mà vì họ đối xử tệ với chính mình. Người ngoài chỉ nhắc một câu. Còn họ tự nhắc mình cả trăm lần. Người ngoài đã quên rồi. Còn họ thì nhớ mãi.
Cái nhìn khắt khe với chính mình có nhiều hình dạng. Có người soi gương là chê. Mặt mình sao nhiều mụn thế. Người mình sao béo thế. Già rồi, xấu rồi. Có người soi công việc là chê. Lương mình thấp hơn bạn bè. Nhà mình nhỏ hơn người ta. Con mình học không giỏi bằng con nhà người ta. Lúc nào cũng có một cái thước trong đầu, đo mình, rồi kết luận: mình chưa đủ tốt.
Lạ một điều. Những người này thường rất dễ thương với người khác. Bạn bè làm sai, họ an ủi: không sao đâu, ai chẳng có lúc sai. Con làm vỡ chén, họ nói: vỡ thì thôi, đừng sợ. Nhưng đến lượt mình, họ không cho mình cái sự dễ thương đó. Họ đòi mình phải hoàn hảo. Không được sai. Không được xấu. Không được thua ai.
Đòi mình hoàn hảo, nghe có vẻ là ý chí. Nhưng thật ra nó là một cái bẫy. Vì không ai hoàn hảo cả. Người đòi mình hoàn hảo sẽ thất vọng suốt đời. Hôm nay đạt được cái này, mai lại thấy mình thiếu cái khác. Chạy mãi không tới đích. Mệt mà không hiểu vì sao mình mệt.
Trong kinh Định Quan có một câu dạy rất hay. Rằng khi tâm không còn tranh đấu, không còn coi mình hay, không còn bám chặt vào cái tôi của mình, thì khổ và vui đều được xả bỏ. Câu đó nghe có vẻ xa. Nhưng ý của nó gần lắm. Khổ phần lớn đến từ cái tôi. Tôi phải giỏi. Tôi phải đẹp. Tôi phải được khen. Tôi không được sai. Càng ôm chặt những cái "tôi phải" đó, càng khổ. Buông được cái tôi đó xuống, lòng tự nhiên nhẹ.
Buông cái nhìn khắt khe với chính mình không có nghĩa là buông xuôi, mặc kệ bản thân. Không phải là sai thì kệ, xấu thì kệ, dở thì kệ. Mà là phân biệt hai việc khác nhau. Một là chịu trách nhiệm. Hai là tự trừng phạt. Chị Lan gửi nhầm email, chị sửa lại, rút kinh nghiệm, đó là chịu trách nhiệm. Còn nằm dằn vặt cả tuần, gọi mình là vô dụng, đó là tự trừng phạt. Việc thứ nhất giúp mình tốt lên. Việc thứ hai chỉ làm mình kiệt sức.
Có một cách nói chuyện với mình mà nhiều người chưa từng thử. Đó là nói với mình như nói với một người bạn thân. Bạn thân làm sai, mình nói gì? Mình nói: không sao, sửa lại là được. Mình sai, sao mình không nói với mình câu đó? Mình soi gương thấy mình mệt, sao không nói: hôm nay mình mệt, mình cần nghỉ. Thay vì: sao mình xấu thế này.
Người ta hay nghĩ thương mình là ích kỷ. Không phải. Thương mình là gốc. Người không thương nổi mình thì khó thương người khác cho bền. Người lúc nào cũng chê mình thì sớm muộn cũng chê cả người thân. Vì cái thước khắt khe đó, họ mang đi đo khắp nơi. Đo mình xong, đo chồng, đo con, đo bạn bè. Ai cũng không đạt. Nhà cửa vì thế mà nặng nề.
Tập buông cái nhìn khắt khe, bắt đầu từ những việc nhỏ. Hôm nay làm sai một việc, nói với mình một câu: "Sai rồi, sửa thôi." Không thêm câu thứ hai. Không thêm "sao mình ngu thế". Nhìn vào gương, thay vì chê một điểm xấu, tìm một điểm được. Mắt mình vẫn sáng. Tay mình vẫn làm được việc. Chân mình vẫn đi được. Cơ thể này đã đưa mình đi qua bao nhiêu năm, nó xứng đáng được cảm ơn, không phải bị chê.
Chị Lan, sau nhiều đêm mất ngủ, đã làm một việc đơn giản. Chị viết ra giấy những câu chị hay tự mắng mình. Rồi chị đọc lại. Chị bật cười. Vì những câu đó, nếu có ai nói với chị như vậy, chị đã giận lắm rồi. Vậy mà chị nói với mình mỗi ngày, không thương tiếc. Từ hôm đó, mỗi lần câu mắng quen thuộc hiện lên, chị nói thay bằng một câu khác: "Mình đang học. Học thì có sai." Việc ở công ty vẫn vậy. Nhưng chị ngủ ngon hơn. Làm việc cũng tốt hơn. Vì đầu óc không còn phải gánh thêm một phiên tòa tự xử mỗi đêm.
Buông cái nhìn khắt khe với chính mình, không phải là tha cho mình mọi lỗi. Mà là cho mình được làm người. Người thì có lúc sai, lúc đúng, lúc đẹp, lúc xấu. Chấp nhận điều đó, lòng mới yên. Lòng yên rồi, mới có sức mà sửa sai cho đàng hoàng. Người được thương thì mới lớn lên được. Kể cả khi người thương mình, chính là mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư