Có bao giờ bạn để ý đến hơi thở của mình không? Hầu hết chúng ta thở mà không nghĩ đến chuyện thở. Thở nhanh khi vội, thở gấp khi mệt, thở dồn khi lo lắng. Hơi thở cứ chạy theo cảm xúc, mà chúng ta không hay biết. Nhưng người xưa thì rất để ý đến hơi thở. Họ xem hơi thở là gốc của dưỡng sinh.
Trong cuốn Khí Đạo, tác giả dẫn lại lời của Viên Thân Nghĩa thời nhà Minh, trong cuốn Nhiếp sinh tam yếu, thiên Dưỡng khí. Ông viết: dưỡng khí, cần phải bắt đầu từ điều tức. Điều tức nghĩa là điều hòa hơi thở. Muốn dưỡng khí thì phải bắt đầu từ hơi thở. Đó là bước đầu tiên.
Muốn điều tức được thuận, cần phải điều tâm trước đã. Tâm tĩnh thì hơi thở điều hòa. Tâm loạn thì hơi thở loạn. Chính vì thế, biết điều tâm mới là biết dưỡng. Dưỡng khí quý ở chỗ dưỡng tâm, dưỡng tâm quý ở chỗ quả dục. Một câu nói mà gói cả phép dưỡng sinh vào trong đó.
Tâm tĩnh thì hơi thở điều hòa. Ngẫm lại thì rất đúng. Khi lo lắng, hơi thở dồn dập, ngắn, gấp. Khi tức giận, hơi thở mạnh, hổn hển. Khi bình tĩnh, hơi thở chậm, sâu, đều. Hơi thở là tấm gương của tâm trạng. Nhìn hơi thở thì biết lòng mình đang ra sao.
Cũng trong cuốn Khí Đạo, có một đoạn khác nói về hô hấp thổ nạp. Đoạn này viết: tu tính để bảo dưỡng thần, yên tâm để bảo toàn thân. Không để cảm xúc yêu ghét đọng lại ở tình, không để sướng vui, lo âu lưu lại ở ý. Để cho khí bình hòa, rồi lại hô hấp thổ nạp, ăn uống dưỡng thân, khiến hình thần gắn bó với nhau, trong ngoài cùng giúp nhau.
Thổ nạp nghĩa là thở ra và hít vào, theo một nhịp có ý thức. Hít vào chậm rãi, thở ra chậm rãi. Không vội. Không gấp. Hít vào thì bụng hơi phình ra, thở ra thì bụng xẹp xuống. Làm như vậy vài hơi, người sẽ thấy nhẹ nhàng, đầu óc tỉnh táo.
Sách còn dẫn lời của Vương Văn Lộc thời nhà Minh, trong cuốn Y tiên. Ông viết: dưỡng sinh quý ở chỗ dưỡng khí, dưỡng khí quý ở chỗ dưỡng tâm, dưỡng tâm quý ở chỗ quả dục, quả dục để bảo vệ nguyên khí. Tinh không dùng bừa thì khí không tán, khí không tán thì thần không mất. Lại nói: không dùng suy nghĩ bừa bãi, không động ý bừa bãi. Ý động thì thần chuyển, thần chuyển thì khí tản, khí tản thì tinh mất.
Nghe thì có vẻ cao siêu, nhưng ý thì giản dị. Suy nghĩ lung tung, lo lắng triền miên thì khí tán ra, người mệt đi. Tâm yên thì khí tụ lại, người khỏe lên. Hơi thở chậm là cách để tâm yên. Tâm yên thì hơi thở càng chậm. Hai thứ ấy giúp nhau, như hai người bạn.
Sách còn viết: thận trọng khi vui sướng, tránh cáu giận thì khí sẽ điều hòa. Phòng lạnh tránh nóng thì hình thể sẽ vững. Đấy là dưỡng khí. Dưỡng khí là điểm trọng yếu của việc dưỡng sinh. Vui quá cũng hại, giận quá cũng hại. Giữ cho cảm xúc vừa phải, hơi thở điều hòa, thì khí trong người mới ổn định.
Triết học cổ còn nói: đời con người, khí tụ thì sống, khí tản thì chết. Cho nên đạo dưỡng sinh quý ở chỗ giữ khí. Hơi thở chậm, đều, sâu là cách giữ khí đơn giản nhất. Không cần dụng cụ. Không cần thầy dạy. Chỉ cần ngồi xuống, thở chậm lại.
Làm thế nào để thở chậm? Rất đơn giản. Ngồi thẳng lưng, thả lỏng vai, thả lỏng mặt. Hít vào bằng mũi, chậm rãi, đếm thầm một, hai, ba, bốn. Thở ra bằng miệng hoặc mũi, cũng chậm rãi, đếm thầm một, hai, ba, bốn, năm, sáu. Thở ra dài hơn hít vào một chút. Làm như vậy mười hơi. Rồi sẽ thấy người khác hẳn.
Tập thở chậm nên tập vào buổi sáng, sau khi ngủ dậy, hoặc buổi tối, trước khi đi ngủ. Sáng thì thở chậm để bắt đầu ngày mới với tâm trí tỉnh táo. Tối thì thở chậm để kết thúc ngày cũ, chuẩn bị cho giấc ngủ. Mỗi lần chỉ vài phút. Không cần nhiều. Quan trọng là đều đặn.
Hơi thở là thứ chúng ta có sẵn, miễn phí, lúc nào cũng ở bên mình. Vậy mà ít ai để ý đến nó. Người xưa thì xem nó là gốc của dưỡng sinh. Thở chậm, sống lâu. Bốn chữ thôi, mà là cả một phép sống.
Bây giờ, hãy thử một lần. Ngồi thẳng, thả lỏng vai, hít vào chậm rãi, thở ra chậm rãi. Làm mười hơi. Rồi cảm nhận xem người mình có nhẹ nhàng hơn không. Chỉ mười hơi thôi. Mà đã là dưỡng sinh rồi.
Nội dung này chỉ mang tính tham khảo, không thay thế lời khuyên y tế.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư