Nhà có người ốm, cả nhà rối theo. Người bệnh nằm một chỗ, lo việc nhà, lo việc cửa, lo con, lo vợ, mong sao chóng khỏi để mà làm ăn. Người nhà thì lo thuốc, lo tiền, lo chạy chữa, quên cả ăn cả ngủ. Càng lo thì người bệnh càng lâu khỏi. Càng rối thì nhà càng mệt. Nhiều khi bệnh không nặng, mà cái lo làm cho bệnh nặng thêm.
Sách cổ nói về chuyện chăm người bệnh rất kỹ. Trong sách Vệ sinh yếu quyết của Hải Thượng Lãn Ông, mục Điều dưỡng bệnh nhân mở đầu bằng một câu rất hay: cần khuyên người bệnh thảnh thơi trong lòng. Tinh thần giữ vững ở trong, yên tâm điều trị mới mong chóng lành. Nhược bằng xúc động thất tình, kém ăn, kém ngủ, bệnh tình sẽ tăng. Ví bằng lo chết quá chừng, dễ sinh sợ hãi, mê trầm ngất đi.
Nghĩa là việc đầu tiên khi chăm người bệnh không phải là thuốc, mà là lòng. Người bệnh phải yên lòng trước đã, rồi thuốc mới có tác dụng. Người bệnh mà cứ lo, cứ sợ, thì ăn không ngon, ngủ không yên, thuốc uống vào cũng khó tiêu. Cho nên người nhà chăm bệnh, việc đầu tiên là làm cho người bệnh yên lòng. Nói lời nhẹ nhàng, đừng làm ồn ào, đừng khóc lóc trước mặt người bệnh. Sách dặn: dù khi gặp bệnh chí nguy, ta đừng thổ lộ chớ hề xôn xao. Cấm người khóc lóc ồn ào. Cần nên vững dạ tin vào thuốc thang.
Nói thì dễ, làm thì khó. Người thân mình ốm nặng, ai mà không lo. Nhưng lo thì lo trong lòng, đừng để người bệnh thấy. Người bệnh nằm đó, nhìn mặt người nhà là biết bệnh mình nặng hay nhẹ. Người nhà mà mặt mày ủ rũ, khóc lóc, thì người bệnh càng sợ. Người nhà mà bình tĩnh, nói năng nhẹ nhàng, thì người bệnh cũng yên theo. Cho nên chăm người bệnh trước hết là giữ được cái bình tĩnh của chính mình.
Việc thứ hai là ăn và ngủ. Sách có câu: ăn được ngủ được là liều thuốc tiên. Người bệnh ăn được, ngủ được, thì đã khỏi được một nửa. Cho nên phải lo cho người bệnh ăn cho được, ngủ cho được. Sách dặn: đương sốt, sau hạ kiêng cơm, nên ăn cháo loãng, chớ ham bánh quà. Ốm mà sốt thì đừng ép ăn cơm, ăn đồ khô, đồ cứng. Cho ăn cháo loãng, dễ tiêu, ấm bụng. Oẹ nôn tả lị cần ngừa, ăn chất khô nóng, thịt thà khó tiêu. Kiêng ăn bệnh chóng khỏi nhiều, uống ăn hỗn tạp, bệnh đều nặng thêm. Nghĩa là lúc ốm thì ăn nhẹ, ăn ít món, ăn thứ dễ tiêu. Đừng thấy người bệnh gầy mà ép ăn cho nhiều, ăn cho bổ. Ăn không tiêu thì bệnh càng nặng.
Ngủ cũng vậy. Sách dặn: muốn đêm ngon giấc, chớ cho ngủ nhiều. Nghe qua tưởng lạ. Ngủ nhiều sao lại không tốt? Vì người bệnh nằm cả ngày, ngủ nhiều ban ngày thì đêm lại thức, thức khuya thì uống nước, đái nhiều thâu canh, không ngủ sức khỏe sụt mau. Cho nên ban ngày cho người bệnh thức vừa phải, ngồi dậy một chút, nói chuyện một chút, tối đến mới ngủ ngon được một giấc. Lại phải giữ chỗ nằm cho sạch, cho thoáng. Áo quần nên giặt cho liền, lại năng thay chiếu, lau giường đỡ hôi. Chỗ nằm sạch thì người bệnh mới dễ chịu, mới ngủ được.
Việc thứ ba là chữa sớm, đừng để bệnh nặng rồi mới chữa. Sách dặn: chữa ngay khi bệnh còn nông, chần chừ bệnh nặng khó lòng khỏi ngay. Có câu: đau chóng đỡ chầy, là vì không biết chữa ngay kịp thời. Người bệnh mới chớm ốm, mới ho, mới sốt nhẹ, thì lo chữa ngay. Đừng đợi đến khi bệnh nặng rồi mới chạy thầy chạy thuốc. Lúc ấy vừa tốn tiền, vừa khó khỏi. Mà chữa thì phải chữa cho đúng gốc, theo gốc mà chữa mới hiệu. Đừng tin phù phép, đừng nghe lời thế gian bày vẽ cất mả, làm đàn. Tiền mất, tật mang, được gì.
Một điều nữa sách dặn rất thiết thực. Thuốc thang sẵn có khắp nơi. Trong vườn, ngoài ruộng, trên đồi, dưới sông. Hàng ngàn thảo mộc thú trùng, thiếu gì thuốc bổ, thuốc công quanh mình. Cứ gì phải đợi sâm, linh. Hạt sen, ý dĩ tính bình sẵn ngay. Đậu đen trồng được trong vườn, hà tất phải đợi địa hoàng từ xa. Nghĩa là chăm người bệnh không nhất thiết phải tốn kém. Cháo loãng, hạt sen, ý dĩ, đậu đen, những thứ có sẵn trong nhà, trong vườn, đã là thuốc bổ rồi. Quan trọng là ăn đúng lúc, uống đúng bệnh, và giữ lòng cho yên.
Cho nên chăm người bệnh trong nhà, sách cổ gói lại chỉ có mấy việc. Giữ lòng người bệnh cho yên. Cho ăn nhẹ, dễ tiêu. Cho ngủ cho ngon. Chữa sớm khi bệnh còn nông. Giữ chỗ nằm cho sạch. Không cần làm gì cao xa. Chỉ cần làm đều mấy việc ấy, mỗi ngày một chút, thì người bệnh chóng lại sức, mà người nhà cũng đỡ vất vả. Bệnh đến thì ai cũng lo. Nhưng lo mà rối thì bệnh càng nặng. Lo mà bình tĩnh, làm đúng việc, thì bệnh lui dần. Đó là cách chăm người bệnh mà sách cổ để lại, đến bây giờ vẫn còn dùng được.
Nội dung bài này chỉ mang tính tham khảo theo sách cổ, không thay thế lời khuyên y tế của bác sĩ. Người bệnh nặng, sốt cao, khó thở hay có dấu hiệu nguy hiểm thì phải đưa đi khám ngay, không tự chữa ở nhà.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư