Trong bếp nhà bà ngoại có một cái hũ sành nhỏ, lúc nào cũng đầy mè đen. Mè rang thơm, giã nhỏ với muối, để dành ăn với cơm trắng. Hôm nào nhà nấu chè đậu xanh, bà rắc thêm một chút mè đen rang lên trên cho thơm. Hôm nào làm bánh ít, bà trộn mè đen vào nhân đậu xanh. Mùi mè rang thơm khắp gian bếp, ai đi ngang cũng muốn nếm thử một miếng. Mè đen là thứ nhỏ bé mà nhà nào cũng có, rẻ tiền mà thơm ngon, ăn hoài không chán.
Mè đen, sách xưa gọi là hắc chi ma, là một vị quen thuộc trong kho thuốc của người xưa. Từ điển thuật ngữ Đạo giáo ghi rằng hắc chi ma tức là mè đen, là một loại dụng dược của Đạo gia, còn gọi là ô ma, du ma, hổ ma, giáo ma. Người xưa không chỉ coi mè đen là món ăn, mà còn xếp nó vào hàng những vị dùng để dưỡng sinh. Một hạt mè nhỏ như vậy mà được ghi tên trong từ điển của Đạo gia, đủ thấy người xưa coi trọng nó thế nào.
Trong từ điển, người ta còn kể ra thành phần của mè đen: chất mỡ, đường, lòng trắng trứng, phốt pho, can xi và nhiều chất khác. Những chất này là gì, người xưa không giải thích bằng ngôn ngữ khoa học như bây giờ. Nhưng họ đã quan sát và ghi lại từ lâu đời rằng mè đen là thứ tốt cho sức khỏe, dùng làm thuốc, làm món ăn đều được. Một hạt nhỏ mà chứa nhiều chất bổ như vậy, bảo sao người xưa quý nó.
Trong bếp Việt, mè đen có mặt ở khắp nơi. Muối mè là món ăn quen thuộc nhất. Mè đen rang thơm, giã nhỏ với muối hột, để trong hũ ăn dần với cơm trắng, với xôi, với cháo. Cơm muối mè là món ăn của người nghèo ngày xưa, mà cũng là món ăn thanh đạm của người tu hành. Ăn cơm muối mè, người ta thấy lòng mình nhẹ nhàng, thanh thản. Không cần thịt cá, chỉ cơm trắng với muối mè cũng đủ một bữa ăn ngon.
Chè mè đen cũng là một món ăn được nhiều người thích. Mè đen rang thơm, xay nhuyễn, nấu với nước và đường thành một bát chè sánh mịn, ăn nóng vào buổi tối. Chè mè đen vừa thơm vừa bùi, ăn xong người ấm lại. Các bà, các mẹ ngày xưa hay nấu chè mè đen cho con cháu ăn vào mùa lạnh. Một bát chè nhỏ mà chứa cả tình thương của người nấu.
Mè đen còn dùng để rắc lên các món ăn khác. Bánh ít, bánh trôi, xôi, cháo, món nào rắc thêm chút mè đen rang cũng thơm hơn, ngon hơn. Mè đen rang lên có mùi thơm rất đặc biệt, vừa bùi vừa ngậy. Chỉ cần một nắm mè nhỏ, rang trên chảo nóng vài phút là thơm cả gian bếp. Rang mè cũng cần khéo tay: lửa nhỏ, đảo đều tay, mè nổ lách tách, chín vàng đều thì bắc xuống ngay. Rang quá lửa thì mè cháy đắng, mất ngon.
Ăn mè đen cũng cần điều độ như mọi món ăn khác. Mè đen tốt mà ăn quá nhiều trong một lúc thì đầy bụng, khó tiêu. Mỗi ngày ăn một chút, rắc lên cơm, lên cháo, lên chè là vừa. Ăn mè đen như một gia vị, như một món ăn kèm, chứ không ăn thay cơm. Người bụng yếu thì nên ăn ít thử trước, nhai kỹ cho dễ tiêu. Sách xưa dặn rằng dùng thức ăn thì phải liệu theo sức của từng người. Mè đen cũng vậy, ăn theo sức mình mới là dưỡng sinh.
Ngày nay, mè đen vẫn bán ở khắp các chợ. Mua mè đen nên chọn hạt đều, đen bóng, không mốc, không hôi dầu. Mua về rang thơm, để trong hũ kín dùng dần. Nhà nào cũng nên có một hũ mè đen rang sẵn trong bếp. Sáng ăn xôi rắc mè, trưa ăn cơm muối mè, tối ăn chè mè đen. Những món ăn nhỏ như vậy làm cho bữa ăn thêm phong phú, mà không tốn nhiều tiền.
Mè đen cũng gợi nhớ về những bữa ăn xưa. Ai từng ăn cơm muối mè với bà, với mẹ đều nhớ cái vị bùi bùi, mặn mặn, thơm thơm của nó. Món ăn nghèo mà ngon, đơn giản mà ấm lòng. Ngày nay món ăn sang trọng nhiều, nhưng thỉnh thoảng ăn lại một bữa cơm muối mè, người ta vẫn thấy ngon. Ngon không phải vì món ăn cao sang, mà vì nó gắn với ký ức, với những người thân đã nấu cho mình ăn.
Một hạt mè đen nhỏ bé, người xưa ghi tên nó vào từ điển dưỡng sinh, người nay vẫn giữ nó trong bếp nhà mình. Từ một vị dụng dược của Đạo gia tới một món ăn dân dã trên mâm cơm Việt, mè đen đã đi cùng người Việt bao nhiêu thế hệ. Hôm nay, mình thử rang một mẻ mè đen, giã muối mè cho cả nhà ăn xem sao. Biết đâu, từ một nắm mè nhỏ, bữa cơm nhà mình lại thơm hơn, ấm hơn thường ngày.
Bài này chỉ để tham khảo theo sách cổ, không thay cho lời khuyên của bác sĩ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư