Có những người, mỗi lần đến rằm tháng bảy, nhìn người ta cài hoa hồng lên ngực mà lòng chùng xuống. Người ta còn cha còn mẹ để cài hoa đỏ. Còn mình, cha mẹ đã không còn nữa. Có người mất cha từ khi chưa kịp nhớ mặt cha. Có người mất mẹ từ khi còn rất nhỏ. Có người lớn lên trong nhà người khác, nghe người ta kể về cha mẹ mình qua vài câu chuyện rời rạc. Đến ngày lễ Vu Lan, họ không biết phải hướng về ai, không biết phải làm gì cho cha mẹ của mình.
Trong kho truyện tích Vu Lan có một câu chuyện như vậy. Ngày xưa, ở miền Bắc nước ta, có một chú bé mồ côi cha, sống với mẹ tại một miền quê hẻo lánh. Năm chú được mười hai tuổi, bà mẹ vẫn còn buôn bán tảo tần nuôi con. Một hôm, trước khi mang hàng ra chợ bán, bà mẹ trao cho con một giỏ cua đồng, bảo giã ra nấu canh. Chú bé mang giỏ cua ra làm. Vừa sắp giáng chày đập con cua đầu tiên, thấy con vật quýnh quáng, quờ quạng tìm đường sống, chú bé chợt động lòng thương, không nỡ tiếp tục, liền đem giỏ cua ra trút xuống ruộng.
Tan chợ, bà mẹ mang hàng về. Nhìn mâm cơm đạm bạc, bà ngạc nhiên hỏi con. Chú bé thật thà nói rằng thấy chúng nó khóc, con thương quá nên thả hết rồi. Vừa đói vừa giận, bà mẹ vơ lấy cây đũa bếp, gõ cho con một cái. Chú bé hoảng sợ, co giò chạy ra khỏi nhà. Chú đi, đi mãi, và xa mẹ từ đó.
Ba mươi năm đã qua. Bà mẹ đã già nua, vẫn bán hàng từng buổi chợ để mưu sinh. Một hôm, đang ngồi bán hàng, bà gặp một vị tăng trung niên ghé lại hỏi thăm. Vị tăng đem bà về chùa nuôi dưỡng, cho bà làm công quả trong chùa. Bà mất trong chùa, được mọi người lo liệu chu đáo. Hòa thượng trụ trì dặn mọi người đừng mai táng vội. Khi ngài trở về, ngài đứng trước quan tài mà khấn rằng trong kinh Phật có dạy, một người con tu hành đạt đạo thì cha mẹ sẽ được sinh thiên. Nếu lời nói ấy là xác thật, xin cho chiếc quan tài này bay bổng lên và vỡ làm ba mảnh. Hòa thượng vừa dứt lời, chiếc quan tài đựng thân xác bà cụ từ từ bay lên, rồi hạ xuống vỡ làm ba mảnh. Trước sự kinh ngạc của mọi người, hòa thượng thuật lại thân thế của mình. Ngài chính là chú bé thả cua năm xưa. Người ta gọi ngài là Hòa thượng Cua.
Câu chuyện này không phải để chúng ta tin vào chuyện quan tài bay lên. Câu chuyện này nói về một điều rất thật. Một đứa trẻ mồ côi cha, lạc mất mẹ từ năm mười hai tuổi, ba mươi năm không gặp lại mẹ, vậy mà lòng hiếu vẫn không mất. Ngài không còn cơ hội phụng dưỡng mẹ bằng cơm áo hằng ngày như bao người con khác. Nhưng ngài phụng dưỡng mẹ bằng cả một đời tu hành chân chính. Ngài đón mẹ về chùa khi mẹ đã già yếu. Ngài lo cho mẹ những năm cuối đời. Và khi mẹ mất, ngài dùng công đức tu tập của mình để hồi hướng cho mẹ.
Người mồ côi thường hay tự trách mình. Trách mình không kịp báo hiếu. Trách mình không có cha mẹ để phụng dưỡng. Có người nghĩ rằng cha mẹ mất rồi thì hiếu thảo cũng hết ý nghĩa. Nhưng trong đạo Phật, hiếu không dừng lại ở lúc cha mẹ còn sống. Kinh Vu Lan dạy rằng đến rằm tháng bảy mỗi năm, người con có thể sắm sửa cơm canh cúng dường chúng Tăng ngày Tự tứ, để cầu nguyện cho cha mẹ hiện tại được trường thọ, và cầu cho cha mẹ bảy đời quá vãng được lìa nơi khổ đau, sinh về cõi lành. Hiếu là một việc làm kéo dài, không gói gọn trong một đời người.
Người mồ côi hướng về cha mẹ bằng cách nào. Trước hết, bằng cách sống cho tốt. Cha mẹ nào cũng mong con mình nên người. Cha mẹ đã khuất lại càng mong như vậy. Một người con sống tử tế, không làm điều ác, biết thương người, biết giúp người, đó chính là cách làm cho cha mẹ được yên lòng. Cha mẹ không còn nữa, nhưng cách sống của con vẫn là món quà dành cho cha mẹ.
Thứ hai, bằng cách giữ gìn những gì cha mẹ để lại. Có thể cha mẹ không để lại tiền bạc gì nhiều. Nhưng cha mẹ để lại tên tuổi, để lại nếp nhà, để lại những lời dạy. Giữ gìn danh dự của gia đình, sống sao cho người đời nhắc đến cha mẹ mình mà không phải cúi mặt, đó cũng là hiếu.
Thứ ba, bằng cách làm phước và hồi hướng. Đến chùa, tụng một thời kinh, làm một việc thiện, rồi thành tâm hồi hướng công đức ấy cho cha mẹ. Việc làm này không cần phải lớn lao. Một việc thiện nhỏ làm bằng lòng thành cũng đã có ý nghĩa. Quan trọng là lòng mình hướng về cha mẹ, không phải là mâm cúng lớn hay nhỏ.
Thứ tư, bằng cách thương người như thương cha mẹ mình. Kinh dạy rằng hãy thương tất cả chúng sinh như cha mẹ, thân bằng quyến thuộc của mình. Người mồ côi hiểu rõ nỗi đau mất cha mất mẹ hơn ai hết. Vì vậy, khi thấy một người già neo đơn, một đứa trẻ mồ côi, họ có thể dang tay ra giúp đỡ. Giúp một người già như giúp chính cha mẹ mình. Thương một đứa trẻ như thương chính mình ngày xưa. Đó cũng là một cách báo hiếu, mở rộng lòng hiếu ra ngoài gia đình của mình.
Có một điều nữa cần nói. Người mồ côi đừng giữ mãi nỗi đau trong lòng rồi tự làm khổ mình. Có người mất cha mẹ từ nhỏ, lớn lên lúc nào cũng thấy mình thiếu thốn, thấy mình thiệt thòi hơn người khác. Nỗi buồn đó là thật, không ai phủ nhận. Nhưng nếu để nỗi buồn đó biến thành oán trách cuộc đời, biến thành sự buông xuôi, thì cha mẹ ở nơi xa cũng không yên lòng. Hiếu đạo là không làm khổ cho mình, không làm khổ cho cha mẹ và người thân. Sống vui, sống khỏe, sống có ích, đó cũng là hiếu.
Ngày xưa chú bé thả cua chỉ vì động lòng thương một con vật nhỏ. Lòng thương đó sau này lớn lên thành một đời tu hành. Ngài không kịp ở bên mẹ những năm tháng dài. Nhưng cuối cùng ngài vẫn tìm được mẹ, vẫn lo được cho mẹ những ngày cuối đời, và vẫn dùng cả đời mình để báo đáp. Người mồ côi cũng vậy. Dù cha mẹ không còn bên cạnh, dù mình không nhớ rõ mặt cha mẹ, lòng hiếu vẫn có chỗ để đi. Chỉ cần mình sống tốt, làm lành, và nhớ về cha mẹ bằng lòng biết ơn, thì cha mẹ vẫn luôn ở trong lòng mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư