Phần trước đã nói về hiếu với tổ tiên: nhớ nguồn, giữ nếp nhà, kể chuyện ông bà cho con cháu, sống đàng hoàng để xứng với người đi trước. Bốn phần đã qua đi qua bốn mặt của chữ hiếu: bữa cơm, lời nói, lúc ốm đau, và tổ tiên. Phần cuối này gom lại thành một điều: hiếu là gốc của đạo làm người.
Trong Hiếu Kinh có câu: lập thân hành đạo, dương danh ư hậu thế, dĩ hiển phụ mẫu, hiếu chi chung dã. Nghĩa là: lập thân, hành đạo, làm rạng danh về sau, để làm vẻ vang cha mẹ, đó là hiếu đến cùng. Câu này được dẫn trong Trung Dung Tân Khảo, đặt hiếu ở tầm cao nhất: hiếu không chỉ là phụng dưỡng cha mẹ lúc còn sống, mà là sống cả một đời cho ra con người, để cha mẹ được thơm lây, tổ tiên được nở mày.
Nghe thì lớn lao, nhưng làm thì bắt đầu từ việc nhỏ. Lập thân là đứng cho vững: có nghề nghiệp lương thiện, có nếp sống đàng hoàng, không làm điều xấu hổ với gia đình. Hành đạo là sống theo lẽ phải: giữ chữ tín, biết thương người, biết giúp người khi có thể. Hai việc đó, làm được mỗi ngày, thì tự nhiên thành người có hiếu. Vì cha mẹ nào cũng chỉ mong một điều: con mình nên người.
Trong Kinh Thiện Sinh, Phật dạy người làm con kính thuận cha mẹ với năm điều: cung phụng không để thiếu thốn; muốn làm gì thì thưa cho cha mẹ biết; không trái điều cha mẹ làm; không trái điều cha mẹ dạy; không làm đoạn tuyệt chính nghiệp mà cha mẹ đã làm. Năm điều này nghe qua tưởng là lễ nghi cũ, nhưng ngẫm kỹ thì rất thực tế. Cung phụng không để thiếu thốn là lo cho cha mẹ đủ ăn đủ mặc. Thưa cho biết là tôn trọng cha mẹ. Không trái điều cha mẹ dạy là biết nghe lời phải. Không làm đoạn tuyệt nghề nghiệp của cha mẹ là biết giữ gốc rễ gia đình. Năm điều đó, làm được, thì đã tròn chữ hiếu.
Hiếu là gốc, vì từ hiếu mà sinh ra các đức khác. Người biết hiếu với cha mẹ thì biết ơn người khác. Biết ơn thì biết giúp đỡ. Biết giúp đỡ thì biết sống vì người khác, không chỉ vì mình. Ngược lại, người đối với cha mẹ còn bạc bẽo, thì khó mà tử tế thật lòng với ai. Vì vậy người xưa coi hiếu là đầu của trăm hạnh. Không phải ngẫu nhiên mà hiếu được đặt lên đầu.
Có người nghĩ hiếu là chuyện của gia đình, còn đạo làm người là chuyện của xã hội. Nhưng thật ra hai chuyện là một. Ra xã hội, người có hiếu thì biết kính trên nhường dưới, biết giữ chữ tín với bạn bè, biết thương đồng nghiệp, biết lo cho cấp dưới. Vì những điều đó đều bắt đầu từ cách mình đối với cha mẹ ở nhà. Nhà là trường học đầu tiên của đạo làm người. Cha mẹ là thầy đầu tiên.
Đừng đợi đến khi thành đạt mới báo hiếu. Đừng nghĩ phải giàu mới có hiếu. Hiếu bắt đầu từ hôm nay, từ bữa cơm, từ lời nói, từ lúc cha mẹ ốm, từ nén nhang cho tổ tiên. Chuỗi bài này đi qua năm phần, nhưng thật ra chỉ nói một điều: hiếu không phải là việc lớn làm một lần, mà là việc nhỏ làm mỗi ngày.
Làm mỗi ngày thì thành thói quen. Thành thói quen thì thành nếp nhà. Thành nếp nhà thì con cháu nhìn vào mà học. Cha mẹ hiếu với ông bà, con sẽ hiếu với cha mẹ. Đó là cách hiếu được truyền đi, không cần dạy bằng lời, chỉ cần sống cho đúng.
Cuối cùng, xin nhắc lại một câu trong Kinh Bốn Ân Lớn: ai còn cha mẹ được gọi là giàu, ai mất song thân được gọi là nghèo. Giàu ở đây không phải giàu tiền, mà giàu tình thân, giàu chỗ dựa, giàu người thương mình vô điều kiện. Còn cha mẹ, là còn giàu. Hãy trân trọng cái giàu đó. Đừng để đến khi mất rồi mới biết mình đã từng giàu như thế nào.
Hiếu đạo trong từng ngày, hết năm phần, xin khép lại ở đây. Nhưng hiếu đạo trong đời mình thì chưa khép. Ngày mai, bữa cơm vẫn đợi. Lời nói vẫn cần nhẹ nhàng. Cha mẹ vẫn cần con ở bên. Tổ tiên vẫn đợi con sống cho đàng hoàng. Hiếu là gốc của đạo làm người. Gốc còn vững thì cây còn xanh. Gốc hiếu còn vững thì đời người còn có chỗ dựa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư