Có một người đàn ông ngoài bốn mươi, làm ăn khá giả, nhà cửa đàng hoàng. Một hôm giỗ cha, người họ hàng xa buột miệng: "Nó có phải con ruột đâu, ngày xưa ông bà nhặt nó về nuôi đấy." Câu nói rơi xuống giữa mâm cỗ, cả nhà im bặt. Người đàn ông đứng dậy, rót chén rượu, thắp nén nhang rồi nói chậm rãi: "Cha mẹ tôi nuôi tôi từ lúc tôi còn đỏ hỏn. Ai sinh ra tôi, tôi không biết. Nhưng ai nuôi tôi khôn lớn, tôi biết rõ." Cả nhà lặng đi, rồi ai nấy gật đầu.
Câu chuyện ấy nhắc ta một điều giản dị mà nhiều khi ta quên: hiếu không đo bằng máu mủ, hiếu đo bằng công nuôi dưỡng. Có người sinh con mà không nuôi được con. Có người không sinh con mà nuôi con nên người. Đứa trẻ nhớ ai? Đứa trẻ nhớ bàn tay bế mình những đêm sốt, nhớ người dậy sớm nấu cháo, nhớ người cõng mình đi học qua con đường đất lầy. Những điều ấy không nằm trong huyết thống, mà nằm trong từng ngày sống cùng nhau.
Sách xưa có câu nói về ơn dưỡng dục. Trong Tinh Mệnh Khuê Chỉ Toàn Thư có lời thơ nhắc trẻ nhỏ: hài nhi còn bé chưa thành người, phải nhờ ơn dưỡng dục của mẹ. Chữ dưỡng dục ở đây không chỉ là cho ăn cho mặc. Dưỡng là nuôi thân, dục là dạy nên người. Một người nuôi con mà chỉ cho ăn thì chưa đủ, còn phải dạy con biết phải trái, biết thương người. Người làm được cả hai điều ấy, dù không sinh ra đứa trẻ, vẫn xứng đáng được gọi là cha mẹ.
Kinh Hiếu cũng dạy một ý rất sâu: thân thể tóc da này là của cha mẹ cho, giữ gìn không để hư hại là bước đầu của hiếu. Câu ấy thường được hiểu là giữ thân mình cho đàng hoàng. Nhưng nghĩ rộng ra, thân này ta có được là nhờ ai nuôi nấng từng ngày. Người mẹ nuôi thức trắng đêm khi con ốm, người cha nuôi đi làm thêm để con có tiền học, những vất vả ấy cũng làm nên thân thể và cuộc đời của ta. Vậy thì giữ thân cho tốt, sống cho đàng hoàng, cũng là cách trả ơn người đã nuôi mình.
Người xưa còn nói: uống nước nhớ nguồn, thử hỏi có ai lại quên được công ơn cha mẹ. Câu này nằm trong truyện về Tôn Tẫn, khi ông được hỏi có quên mộ phần cha mẹ không. Ông đáp rằng uống nước thì nhớ nguồn, làm sao quên ơn cha mẹ được. Nguồn ở đây không chỉ là nơi sinh ra, mà là nơi nuôi mình lớn lên. Ai cho ta uống nước đầu đời, ai cho ta bát cơm đầu tiên, người ấy chính là nguồn của ta.
Trong đời sống hôm nay, có nhiều gia đình nuôi con nuôi, có người được ông bà, dì, cậu hay người dưng nuôi từ nhỏ. Có đứa trẻ lớn lên rồi cứ canh cánh: mình có phải là con thật không, mình có bổn phận báo hiếu như con ruột không. Câu trả lời là có, và không cần phải đắn đo. Hiếu không phải là tờ giấy khai sinh. Hiếu là những buổi sáng người ấy dậy sớm hơn ta, những bữa cơm người ấy nhường phần ngon cho ta, những lần người ấy lo cho ta hơn lo cho chính mình.
Nhưng cũng có một phía khác cần nói. Có người nuôi con nuôi mà trong lòng vẫn phân biệt: con ruột thì khác, con nuôi thì khác. Lúc chia tài sản thì khác, lúc nhờ cậy thì khác. Làm như vậy là tự mình làm mòn chữ hiếu của đứa trẻ. Đứa trẻ nào cũng cảm nhận được mình có được thương thật hay không. Thương thật thì không cần nói nhiều, đứa trẻ tự biết. Còn thương mà có điều kiện, thương mà tính toán, đứa trẻ cũng tự biết.
Vậy báo hiếu với cha mẹ nuôi thì làm thế nào? Cũng như với cha mẹ ruột, không có gì khác. Khi cha mẹ còn khỏe, về thăm thường xuyên, hỏi han sức khỏe, lắng nghe chuyện của cha mẹ. Khi cha mẹ già yếu, chăm sóc tận tình, đừng gửi tiền rồi coi như xong. Khi cha mẹ qua đời, thờ cúng chu đáo, giữ nếp nhà. Và quan trọng nhất: sống cho đàng hoàng để cha mẹ nuôi được thơm lây. Người đời nhìn vào sẽ nói: ông bà ấy nuôi được đứa con tốt. Đó là lời khen lớn nhất dành cho người nuôi dưỡng.
Có người hỏi: vậy còn cha mẹ ruột đã sinh ra mình thì sao, có phải quên họ không? Không ai bắt ta quên. Biết ơn người sinh thành là lẽ thường. Nhưng hiếu trước hết thuộc về người đã nuôi mình nên người. Người sinh ra ta mà bỏ rơi ta, ta vẫn có thể biết ơn vì đã cho ta hình hài. Người nuôi ta khôn lớn, ta mang ơn suốt đời vì đã cho ta một cuộc đời. Hai ơn ấy khác nhau, và ơn dưỡng dục là ơn gắn liền với từng ngày sống.
Hiếu, nói cho cùng, là nhớ ai đã thương mình thật lòng và sống sao cho xứng với tình thương ấy. Máu mủ là chuyện của trời cho. Còn nuôi dưỡng là chuyện của lòng người. Người đã dùng cả đời để nuôi ta khôn lớn, dù không cùng máu mủ, vẫn là cha mẹ của ta. Nhớ được điều ấy, ta sẽ không còn phân biệt ruột hay nuôi nữa. Chỉ còn một câu hỏi duy nhất: hôm nay ta đã làm gì để cha mẹ mình vui lòng chưa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư