Chiều tan làm, anh Thắng kẹt xe gần một tiếng, về tới nhà đã sáu giờ rưỡi. Mẹ anh từ trong bếp hỏi vọng ra: "Về rồi à con, ăn cơm chưa?" Anh quẳng cặp xuống ghế, gắt lên: "Con mệt lắm, mẹ đừng hỏi nữa!" Bà im lặng, quay vào bếp. Bữa cơm hôm ấy, hai mẹ con không nói với nhau câu nào. Đêm nằm, anh Thắng mới thấy ân hận. Cả ngày anh nhịn được sếp, nhịn được khách hàng, nhịn được người chen lấn ngoài đường. Vậy mà về tới nhà, anh lại trút hết lên người thương mình nhất.
Chuyện này quen lắm, phải không? Ở ngoài đời, ta cẩn thận từng lời vì sợ mất lòng người dưng. Về nhà, ta lại thoải mái gắt gỏng vì nghĩ người nhà sẽ chịu đựng được. Ta quên mất một điều: người nhà chịu đựng được không có nghĩa là người nhà không đau. Cha mẹ già càng như vậy. Các cụ nghe con gắt một câu, có khi cả đêm không ngủ được, cứ nghĩ mãi không biết mình đã làm gì sai.
Trong đạo Bụt có pháp môn gọi là ái ngữ, tức là nói lời thương yêu. Sách Đạo Bụt Nguyên Chất nhắc người học phải thực tập chánh ngữ và ái ngữ, tức là lời nói đúng đắn và lời nói có tình thương. Ái ngữ không phải là nói ngọt để lấy lòng. Ái ngữ là nói sao cho người nghe không bị tổn thương, nói sao cho người nghe cảm thấy được tôn trọng. Một câu hỏi "ăn cơm chưa" của mẹ, đáp lại bằng "con ăn rồi, mẹ ăn đi" thì nhẹ nhàng. Đáp lại bằng tiếng gắt thì câu hỏi quan tâm bỗng thành cái cớ để cãi nhau.
Cùng với ái ngữ là pháp lắng nghe. Sách cũng dạy phải áp dụng ái ngữ và lắng nghe để giúp người kia điều chỉnh những tri giác sai lầm, để họ hết bị khổ đau. Cha mẹ già thường nói nhiều, hỏi nhiều, nhắc nhiều. Con cái nghe mãi thành bực. Nhưng thử lắng nghe một lần cho kỹ: đằng sau câu hỏi "bao giờ con về" là nỗi nhớ. Đằng sau câu nhắc "mặc ấm vào" là nỗi lo. Đằng sau câu cằn nhằn "sao không gọi điện" là nỗi cô đơn. Nghe được như vậy thì ta không còn gắt nữa, vì ta biết cha mẹ không làm phiền ta, cha mẹ chỉ đang thương ta theo cách của cha mẹ.
Sách Muôn Kiếp Nhân Sinh có nhắc bốn điều làm nên tình người: bố thí, ái ngữ, lợi hành và đồng sự. Bố thí là cho đi, lợi hành là làm điều có ích cho người, đồng sự là cùng làm cùng sống với người. Còn ái ngữ đứng ngay sau bố thí, vì lời nói là thứ ta cho đi mỗi ngày mà không tốn tiền. Một lời dịu dàng với cha mẹ là một món quà. Một lời gắt gỏng với cha mẹ là một món nợ, mà món nợ ấy ta phải trả bằng sự ân hận của chính mình.
Vậy làm sao để không trút bực dọc lên cha mẹ? Có một cách rất thực tế: trước khi mở cửa nhà, dừng lại ba hơi thở. Đứng ngoài cửa, hít vào thở ra ba lần, tự nhủ: chuyện ngoài đường để ngoài đường, chuyện ở cơ quan để ở cơ quan. Bước vào nhà với tâm thế mới. Cách này nghe đơn giản mà hiệu quả lắm, vì phần lớn những câu gắt gỏng đều bật ra trong ba giây đầu tiên khi ta vừa bước vào nhà, khi cơn bực còn chưa kịp lắng xuống.
Cách thứ hai: nói thật với cha mẹ rằng hôm nay con mệt. Thay vì gắt "mẹ đừng hỏi nữa", hãy nói "hôm nay con mệt quá, con muốn nghỉ một lát rồi ăn cơm với mẹ". Cũng là một câu nói, nhưng câu sau có tình thương trong đó. Cha mẹ nghe con nói mệt thì sẽ thương con, chứ không buồn vì con. Người già không sợ con mệt, người già chỉ sợ con giận mình mà không nói lý do.
Cách thứ ba: nếu đã lỡ gắt rồi thì xin lỗi ngay, đừng để qua đêm. Một câu "lúc nãy con gắt, mẹ đừng buồn, tại con mệt" có thể xóa đi cả buổi tối nặng nề. Nhiều người nghĩ xin lỗi cha mẹ là mất mặt. Thật ra xin lỗi cha mẹ là điều dễ nhất trên đời, vì cha mẹ là người sẵn sàng tha thứ cho ta nhất. Cái khó không phải là cha mẹ có tha thứ không, mà là ta có chịu mở miệng hay không.
Hiếu đôi khi không nằm ở những việc lớn lao. Hiếu nằm ở chỗ ta giữ được lời nói dịu dàng với cha mẹ trong những lúc ta mệt mỏi nhất. Người ngoài chỉ gặp ta lúc ta vui vẻ, lúc ta chỉn chu. Cha mẹ gặp ta lúc ta mệt, lúc ta bực, lúc ta xấu tính nhất. Nếu ngay cả lúc xấu tính nhất mà ta vẫn nói được một lời tử tế với cha mẹ, đó mới là hiếu thật.
Tối nay về nhà, nếu mẹ hỏi "ăn cơm chưa", hãy trả lời chậm lại một chút, dịu dàng một chút. Câu hỏi ấy có thể mẹ đã hỏi cả ngàn lần, nhưng mỗi lần hỏi đều là một lần thương. Ta không mất gì khi đáp lại bằng một câu dịu dàng. Còn nếu ta đáp lại bằng tiếng gắt, thì người đau không chỉ là mẹ, mà chính là ta, vào lúc đêm xuống và ta nằm nghĩ lại.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư