Ông Ba bảy mươi tuổi, thích trồng cây. Sáng nào ông cũng ra vườn, tưới rau, tỉa cành, bắt sâu. Con trai ông thấy vậy thì nói: "Cha già rồi, nghỉ đi cho khỏe, trồng trọt làm gì cho mệt." Ông nghe lời, nghỉ một tuần. Một tuần ấy ông buồn hẳn, ăn không ngon, ngủ không yên, cứ đi ra đi vào. Đến tuần sau, ông lại ra vườn, con trai lại cản. Hai cha con cãi nhau. Con thì thương cha, cha thì tủi thân. Cả hai đều có lý, mà nhà thì mất vui.
Chuyện này quen lắm. Con cái thương cha mẹ nên muốn cha mẹ nghỉ ngơi, muốn cha mẹ ở nhà cho khỏe. Nhưng cha mẹ già không chỉ cần nghỉ ngơi, cha mẹ còn cần được làm điều mình thích. Người già mà không được làm gì, ngồi không cả ngày, thì buồn chán lắm. Buồn chán lâu ngày thành bệnh, bệnh trong người thì ít mà bệnh trong lòng thì nhiều. Có cụ thích trồng cây, có cụ thích đi chùa, có cụ thích đi chợ sớm, có cụ thích hát, có cụ thích đánh cờ. Những việc ấy với con cái có khi là vô bổ, nhưng với cha mẹ thì đó là niềm vui sống.
Trong kinh Tăng Chi, Đức Phật dạy cha mẹ là Phạm Thiên, là bậc đáng kính thờ trong nhà. Sách Đường Về Cực Lạc dẫn lại: những gia đình nào kính dưỡng cha mẹ thì được xem như ngang hàng với Phạm Thiên. Kính dưỡng không chỉ là cho cha mẹ ăn no mặc ấm, mà còn là tôn trọng cách sống của cha mẹ. Người được kính trọng thì được làm điều mình thích, được sống theo ý mình. Người bị quản lý chặt chẽ, muốn làm gì cũng bị cản, thì dù ăn ngon mặc đẹp cũng không thấy mình được tôn trọng. Hiếu là kính dưỡng, mà kính dưỡng bắt đầu từ việc tôn trọng niềm vui của cha mẹ.
Kinh Hiếu có câu: lập thân hành đạo, dương danh ở đời sau để làm rạng rỡ cha mẹ, đó là hiếu trọn vẹn. Câu này thường được hiểu là con cái phải sống tốt để cha mẹ được thơm lây. Nhưng nghĩ ngược lại cũng đúng: cha mẹ sống vui vẻ, làm điều mình thích, thì con cái mới yên lòng lập thân hành đạo. Người con đi làm xa mà cứ lo cha mẹ ở nhà buồn chán thì làm sao yên tâm làm việc. Người con thấy cha mẹ vui vẻ với vườn rau, với câu lạc bộ, với chùa chiền thì mới yên lòng mà sống cuộc đời của mình.
Vậy làm sao để vừa thương cha mẹ, vừa để cha mẹ được làm điều mình thích? Trước hết là đừng cấm đoán bằng tình thương. Câu "cha đừng làm nữa, mệt lắm" nghe thì thương mà thật ra là cấm. Thay vào đó, hãy nói "cha làm ít thôi, mệt thì nghỉ, con phụ cha một tay". Cũng là lo cho sức khỏe của cha, nhưng câu sau để cha được làm điều cha thích, còn câu trước thì tước đi niềm vui của cha. Khác nhau một chút trong lời nói, mà khác nhau rất nhiều trong lòng người nghe.
Thứ hai là giúp cha mẹ làm điều mình thích một cách an toàn và vui vẻ hơn. Cha thích trồng cây thì mua thêm chậu, thêm hạt giống, làm giàn cho cha đỡ phải cúi. Mẹ thích đi chùa thì chở mẹ đi, hoặc rủ mẹ đi cùng. Cha thích đánh cờ thì tìm cho cha một nhóm bạn già gần nhà. Mẹ thích hát thì mua cho mẹ cái loa nhỏ. Những việc này không tốn nhiều tiền, nhưng lại làm cho niềm vui của cha mẹ được trọn vẹn. Hiếu đôi khi không phải là cho cha mẹ thứ cha mẹ cần, mà là giúp cha mẹ được sống với thứ cha mẹ thích.
Thứ ba là đừng chê niềm vui của cha mẹ là vô bổ. Có người con thấy mẹ thích xem phim bộ thì chê mẹ lãng phí thời gian. Có người thấy cha thích nuôi chim thì chê cha tốn tiền. Những lời chê như vậy làm cha mẹ tủi thân lắm, vì niềm vui của mình bị coi thường. Mỗi người có một niềm vui riêng, và niềm vui của người già thường giản dị. Giản dị không có nghĩa là vô bổ. Một chậu cây, một con chim, một buổi đi chùa, những thứ ấy giữ cho cha mẹ vui vẻ mỗi ngày, mà vui vẻ mỗi ngày thì sống thọ hơn thuốc bổ nhiều.
Cũng có trường hợp cha mẹ thích làm điều không tốt cho sức khỏe, như thức khuya xem phim, ăn mặn, uống rượu. Lúc ấy con cái vẫn phải khuyên, nhưng khuyên bằng cách gợi ý thay thế chứ không phải cấm đoán. Mẹ thích xem phim khuya thì rủ mẹ xem sớm hơn, xem cùng mẹ cho vui. Cha thích uống rượu thì mua rượu ngon, dặn cha uống ít thôi, uống cùng bạn cho vui. Khuyên như vậy thì cha mẹ nghe, còn cấm thẳng thì cha mẹ làm lén, mà làm lén thì còn nguy hiểm hơn.
Hiếu, nói cho cùng, là để cha mẹ được sống cuộc đời của cha mẹ, không phải sống cuộc đời mà con cái sắp đặt. Con cái có thể lo cho cha mẹ ăn ngon mặc đẹp, nhưng nếu cha mẹ không được làm điều mình thích thì vẫn thấy thiếu. Người già không cần nhiều, chỉ cần mỗi sáng thức dậy có việc mình thích để làm, có người để trò chuyện, có niềm vui để chờ đợi. Giữ được niềm vui ấy cho cha mẹ, đó là hiếu.
Hôm nay về nhà, thử hỏi cha mẹ thích làm gì nhất. Nếu cha thích trồng cây, hãy ra vườn cùng cha một buổi. Nếu mẹ thích đi chùa, hãy chở mẹ đi một lần. Đừng vội cản, đừng vội chê. Chỉ cần ngồi xuống, lắng nghe cha mẹ kể về niềm vui của mình, rồi giúp cha mẹ giữ lấy niềm vui ấy. Cha mẹ vui thì nhà mới vui. Mà nhà vui thì hiếu mới trọn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư