Buổi tối, cả nhà quây quần ăn cơm. Nhưng mỗi người một cái điện thoại. Ba lướt tin tức. Mẹ xem phim. Con chơi game. Mâm cơm đầy mà không ai nói với ai câu nào. Ăn xong, ai về phòng nấy.
Không ai làm gì sai cả. Nhưng có gì đó rất lạ. Cả nhà ở cùng nhau mà như không có nhau. Mỗi người sống trong một thế giới riêng, say sưa với cái màn hình nhỏ trên tay.
Kinh Pháp Cú có hai câu kệ nói về chuyện này, dù cách đây hơn hai ngàn năm chưa có điện thoại. Kệ thứ 21: Không phóng dật, đường sống, phóng dật là đường chết. Không phóng dật, không chết, phóng dật như chết rồi.
Phóng dật nghĩa là gì? Nghĩa là sống buông thả, sống mà không tỉnh táo, để mặc cho tâm mình chạy lung tung theo đủ thứ ham muốn. Sống phóng dật không phải là làm chuyện gì ghê gớm. Chỉ là sống mà không biết mình đang sống.
Ăn mà không biết mình đang ăn. Nói mà không biết mình đang nói. Nghe con kể chuyện mà đầu óc đang nghĩ tới công việc. Đi trên đường mà tâm đang ở chỗ khác. Đó là phóng dật. Và ai trong chúng ta cũng phóng dật mỗi ngày, nhiều hơn mình tưởng.
Câu kệ nói phóng dật là đường chết. Nghe nặng quá? Nhưng nghĩ kỹ thì đúng. Người sống mà không tỉnh táo thì giống như người chết rồi, vì họ không thật sự có mặt trong đời sống của mình. Họ đi qua ngày tháng như người mộng du. Đến khi nhìn lại, mười năm đã trôi qua mà mình chẳng nhớ mình đã sống như thế nào.
Tỉnh thức thì ngược lại. Tỉnh thức là biết mình đang làm gì, đang ở đâu, đang cảm thấy gì. Là ăn thì biết mình đang ăn. Nghe con nói thì thật sự nghe. Làm việc thì thật sự làm. Là có mặt trọn vẹn trong giây phút này.
Tỉnh thức nghe thì khó, nhưng tập thì rất đơn giản. Nó bắt đầu từ những việc nhỏ nhất.
Buổi sáng thức dậy, thay vì vớ ngay điện thoại, mình ngồi dậy, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cơ thể mình còn khỏe mạnh. Chỉ mười giây thôi. Nhưng mười giây đó là mình đang tỉnh.
Ăn cơm, mình đặt điện thoại xuống. Nhai chậm lại. Nếm vị của món ăn. Nhìn mặt người ngồi đối diện. Bữa cơm chỉ có vậy thôi mà ấm lên hẳn.
Làm việc, mình làm một việc một lúc. Đang viết báo cáo thì viết báo cáo, đừng vừa viết vừa lướt mạng. Làm một việc mà trọn vẹn thì việc xong nhanh hơn, mà đầu óc cũng nhẹ hơn. Làm năm việc cùng lúc thì việc nào cũng dở dang, mà người thì mệt rã rời.
Nghe ai nói, mình nghe cho hết câu. Đừng vội chen vào, đừng vội phán xét, đừng vừa nghe vừa nghĩ xem mình sẽ đáp lại câu gì. Nghe trọn vẹn là một món quà rất lớn mình tặng cho người đối diện. Vì ai cũng thèm được lắng nghe thật sự.
Giận lên, mình biết mình đang giận. Buồn lên, mình biết mình đang buồn. Không cần phải dẹp cảm xúc đi. Chỉ cần biết nó đang có mặt. Biết rồi thì mình không bị nó kéo đi như con trâu bị xỏ mũi. Mình vẫn giận, nhưng mình không nói ra những lời mà sau này mình hối hận.
Sống tỉnh thức không có nghĩa là lúc nào cũng nghiêm trang, không được vui chơi. Vui thì cứ vui, nhưng vui mà biết mình đang vui. Chơi thì cứ chơi, nhưng chơi mà biết mình đang chơi. Cái khác nhau chỉ là mình có mặt hay không.
Có một hình ảnh rất đẹp trong kinh: người trí, không phóng dật, như giữ tài sản quý. Tài sản quý ở đây là gì? Là chính đời sống của mình. Mỗi ngày trôi qua là một phần tài sản mất đi, không lấy lại được. Người tỉnh thức thì giữ gìn từng ngày như giữ vàng. Người phóng dật thì xài phí, tới khi hết mới tiếc.
Đời người ngắn lắm. Tính ra, mình chỉ có vài chục năm, mà một nửa đã trôi qua trong lúc mình không để ý. Tỉnh lại lúc nào cũng còn kịp. Không cần đợi đến một ngày đặc biệt nào. Ngay bây giờ, ngay giây phút này, mình có thể tỉnh.
Tối nay, khi ăn cơm, hãy thử đặt điện thoại xuống. Nhìn người thân của mình một cái, thật kỹ. Nghe họ nói một câu, thật trọn. Chỉ một bữa cơm thôi. Bạn sẽ thấy nhà mình ấm lên như thế nào.
Không phóng dật, đường sống. Đường sống không ở đâu xa. Nó ở ngay trong bữa cơm tối nay, trong hơi thở này, trong giây phút mình thật sự có mặt.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư