Buổi sáng, bạn mở mắt ra, việc đầu tiên là cầm điện thoại. Lướt một chút thôi, mà thành nửa tiếng. Đi làm, vừa làm vừa nghĩ chuyện tối qua cãi nhau với người nhà. Tối về, mệt quá, nằm xem phim đến khuya, sáng mai lại dậy muộn. Một ngày trôi qua như vậy. Không có chuyện gì lớn xảy ra. Nhưng cuối ngày, bạn thấy mình mệt, thấy mình chưa sống ngày hôm nay cho ra hồn.
Đó là đời sống phóng dật. Phóng dật không phải là làm điều gì xấu xa. Phóng dật là sống buông thả, không giữ mình, để mặc ngày trôi đi. Ăn thì ăn quá độ. Chơi thì chơi quá đà. Nói thì nói không giữ. Làm thì làm không tập trung. Phóng dật là sống mà không có dây cương.
Trong kinh Pháp Cú có câu nói về hai loại người. Người ngu si thiếu trí thì chuyên sống đời phóng dật. Người trí thì không phóng dật, giữ mình như giữ tài sản quý. Hình ảnh giữ tài sản quý rất hay. Tài sản quý thì người ta cất kỹ, không để mất, không cho ai lấy. Thân tâm mình cũng là tài sản quý, mà nhiều người lại để mặc cho hao mòn mỗi ngày.
Phóng dật bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Ngủ nướng thêm mười phút. Lướt điện thoại thêm một chút. Ăn thêm một miếng dù đã no. Nói thêm một câu dù biết không nên nói. Mỗi việc nhỏ đó riêng lẻ thì chẳng sao. Nhưng cộng lại cả ngày, cả tháng, cả năm, thì thành một đời sống buông thả. Người phóng dật không ngã một cú lớn. Người phóng dật trượt dần, mỗi ngày một chút, đến lúc nhìn lại thì đã xa bờ.
Ngược lại, không phóng dật cũng bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Dậy đúng giờ mình đã hẹn với mình. Ăn xong thì dừng đũa. Nói xong thì dừng lời. Làm việc thì làm cho xong. Mỗi việc nhỏ đó là một lần mình giữ mình. Giữ nhiều lần thì thành thói quen. Thói quen giữ mình thì thành nếp sống tỉnh táo.
Có người nghĩ không phóng dật là sống căng thẳng, lúc nào cũng gồng mình. Không phải vậy. Không phóng dật là sống có ý thức, biết mình đang làm gì. Ăn thì biết mình đang ăn, không phải ăn trong vô thức. Chơi thì biết mình đang chơi, chơi xong thì dừng, không để cuộc chơi kéo mình đi. Làm thì biết mình đang làm, làm xong thì nghỉ, không để việc kéo mình đi. Người không phóng dật vẫn vui, vẫn chơi, vẫn nghỉ ngơi. Chỉ khác là họ làm chủ được lúc nào dừng.
Kinh còn nói, người trí dẹp phóng dật, với hạnh không phóng dật, leo lên lầu cao trí tuệ, không còn sầu, nhìn xuống kẻ còn khổ sầu. Hình ảnh lầu cao rất đẹp. Người phóng dật đứng dưới đất, chỉ thấy được một khoảnh sân trước mặt. Người không phóng dật leo lên cao, thấy được cả con đường. Thấy xa thì không còn sợ những chuyện nhỏ trước mắt. Một câu chê, một lần thất bại, một chuyện không như ý, đứng trên cao nhìn xuống thì thấy nó nhỏ. Đứng dưới đất thì thấy nó to như núi.
Làm sao để bớt phóng dật trong một ngày thường. Có ba chỗ dễ tập nhất. Thứ nhất là buổi sáng. Dậy đúng giờ, không nằm nướng. Buổi sáng là đầu ngày. Đầu ngày mà buông thả thì cả ngày dễ buông thả theo. Dậy sớm mười phút, uống một ly nước, ngồi yên một chút, rồi mới bắt đầu ngày. Mười phút đó là dây cương đầu tiên.
Thứ hai là cái miệng và cái tay trong ngày. Trước khi nói một câu, dừng một giây. Câu này có cần nói không. Trước khi cầm điện thoại lướt, dừng một giây. Mình cầm lên để làm gì. Một giây dừng đó là khoảng trống giữa kích thích và phản ứng. Ai có khoảng trống đó thì người đó tự do. Ai không có, thì bị thói quen dắt đi.
Thứ ba là buổi tối. Trước khi ngủ, nhìn lại một ngày. Hôm nay mình đã buông thả chỗ nào. Không phải để tự trách. Mà để ngày mai sửa một chỗ. Hôm nay lướt điện thoại quá nhiều thì mai đặt giới hạn. Hôm nay ăn quá no thì mai ăn ít lại. Mỗi tối sửa một chỗ, một tháng sửa được ba mươi chỗ. Đời mình đổi dần mà không cần một cú lột xác nào.
Phóng dật còn có một mặt ít ai để ý: nó làm mình mất thời gian mà không hay. Một ngày có hai mươi bốn giờ. Người phóng dật dùng hết hai mươi bốn giờ đó, mà cuối ngày không nhớ mình đã làm gì. Thời gian đi đâu mất. Nó mất vào những việc lặt vặt, những lần lướt vô thức, những cuộc trò chuyện không đi đến đâu. Thời gian là tài sản quý nhất, vì mất rồi không lấy lại được. Người giữ mình như giữ tài sản quý, trước hết là giữ thời gian của mình.
Có người nghe đến đây sẽ nói: sống như vậy mệt quá, lúc nào cũng phải giữ. Nhưng thật ra giữ mình không mệt bằng buông thả. Buông thả thì hôm nay nhẹ, mà ngày mai mệt. Vì hôm nay buông thì mai phải trả giá. Ngủ muộn thì mai mệt. Ăn quá thì mai đau. Nói bừa thì mai phải xin lỗi. Giữ mình thì hôm nay hơi khó, mà ngày mai nhẹ. Tính cho kỹ thì giữ mình rẻ hơn nhiều.
Tối nay, trước khi ngủ, bạn thử hỏi mình một câu: hôm nay mình đã giữ mình được bao nhiêu. Không cần trả lời hoàn hảo. Chỉ cần trả lời thật. Nếu hôm nay giữ được một việc, thì đó là một ngày tốt. Nếu hôm nay chưa giữ được việc nào, thì ngày mai giữ một việc. Một việc thôi. Một việc giữ được, là đã bắt đầu leo lên lầu cao rồi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư