Trong nhà, hai vợ chồng cãi nhau về một chuyện nhỏ. Người này nói mình đúng, người kia nói mình đúng. Cãi một hồi, chuyện nhỏ thành chuyện lớn. Không ai chịu nghe ai. Mỗi người ôm khư khư cái lý của mình, như ôm một báu vật. Nhìn từ ngoài vào, thấy buồn cười. Nhìn từ trong ra, thấy ai cũng có lý. Chuyện ấy, kinh đã kể từ rất xưa, bằng hình ảnh mấy người mù sờ voi.
Thuở xưa có một vị quốc vương hiền hòa, đem Phật pháp dạy đời, trong nước được an bình. Nhưng bên cạnh ngai vàng vẫn còn vài vị đại thần tin theo ngoại đạo, hay gieo mâu thuẫn, gây bất hòa. Vua muốn dạy cho họ một bài học, bèn cho gọi những người mù bẩm sinh trong nước tới. Vua đưa một con voi ra, bảo họ sờ vào, rồi tả xem voi giống cái gì, ai tả đúng sẽ được thưởng.
Người sờ đúng cái vòi dài, nói voi giống chiếu nhà ai cuốn tròn. Người sờ phải cái ngà thon, nói voi giống chiếc sừng non trâu làng. Người sờ tai, cãi oang oang: con voi giống cái quạt nan mùa hè. Chàng mù kế tiếp sờ trúng hông voi, bèn lên tiếng: voi khác chi bức tường dài, lại phẳng lì, chính tay tôi đã ôm ghì nó đây. Người sờ chân nói: các anh trật hết, voi này chẳng qua giống như một cái cột nhà, tôi đây ôm thử khó mà nâng lên.
Ai cũng sờ thật. Ai cũng nói thật phần mình sờ được. Mà hợp lại thì thành năm con voi khác nhau. Vòi thì như chiếu cuốn. Ngà thì như sừng trâu. Tai thì như quạt. Hông thì như tường. Chân thì như cột nhà. Mỗi người đúng một phần, mà ai cũng tưởng mình đúng tất cả. Thế là cãi nhau. Cãi nhau vì mỗi người chỉ sờ được một phần mà cứ ngỡ mình ôm được cả con voi.
Chuyện này không chỉ là chuyện của mấy người mù ngày xưa. Đó là chuyện của mình mỗi ngày. Mình thấy một phần của sự việc, rồi tưởng đó là toàn bộ sự việc. Vợ thấy chồng về muộn, tưởng chồng không thương nhà. Chồng thấy vợ cằn nhằn, tưởng vợ khó tính. Cả hai đều thấy thật. Nhưng cả hai đều chỉ thấy một phần. Phần còn lại, người kia mới thấy. Chồng về muộn vì công việc kẹt, vì lo tiền nhà, vì mệt không nói ra được. Vợ cằn nhằn vì lo, vì thương, vì một mình gánh việc nhà cả ngày. Mỗi người sờ một phần con voi, rồi cãi nhau xem voi giống cái gì.
Trong chuyện đạo cũng vậy. Người tu theo cách này, chê cách kia. Người niệm Phật, chê người ngồi thiền. Người ngồi thiền, chê người làm từ thiện là chấp tướng. Ai cũng có lý của mình. Nhưng Phật pháp như con voi lớn. Niệm Phật là một phần. Ngồi thiền là một phần. Làm lành là một phần. Giữ giới là một phần. Mỗi phần đều thật, đều quý. Chỉ khi nào ôm hết cả con voi, mới thấy nó là một con voi trọn vẹn. Còn cứ khăng khăng phần mình sờ được là tất cả, thì tu bao nhiêu cũng chỉ là cãi nhau quanh con voi.
Vậy phải làm sao để không thành người mù sờ voi? Không phải là đừng sờ. Sờ là tốt, sờ mới biết. Phải làm sao để sờ xong rồi, còn biết hỏi thêm: còn phần nào mình chưa sờ tới không? Người kia sờ được phần nào? Nghe người khác nói hết câu đã, rồi hãy nói phần mình. Đừng vừa nghe nửa câu đã cãi. Trong nhà cũng vậy, ngoài đời cũng vậy. Người biết lắng nghe là người đang đi sờ thêm những phần khác của con voi.
Có một điều hay trong chuyện này: vua không phạt ai cả. Vua chỉ cho họ sờ, cho họ nói, để họ tự thấy cái dở của mình. Phật dạy cũng vậy. Phật không bắt ai phải thấy hết con voi ngay lập tức. Phật chỉ chỉ cho mình thấy: cái mình thấy chỉ là một phần thôi. Biết được như vậy là đã khôn hơn một nửa rồi. Người khôn không phải người sờ đúng nhiều phần nhất. Người khôn là người biết mình chỉ sờ được một phần.
Hôm nay, khi có ai nói khác ý mình, thử dừng lại một chút. Đừng cãi vội. Hỏi mình: người này đang sờ phần nào của con voi? Mình đang sờ phần nào? Biết đâu, hai phần ấy ghép lại mới thành con voi thật. Và biết đâu, sau câu hỏi ấy, mình sẽ thấy người kia không sai. Mình cũng không sai. Chỉ là mỗi người sờ một chỗ khác nhau thôi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư