Nhiều người nghe đến Niết bàn thì tưởng tượng ra một nơi xa xôi. Một cõi nào đó trên trời. Một chốn đẹp đẽ, không còn khổ đau. Đi tu là để sau này được về đó. Sống tốt là để sau này được lên đó. Niết bàn nghe như một phần thưởng ở cuối con đường, ở một nơi khác, một đời khác.
Nhưng trong kho sách, có một câu nói rất khác. Cụ Nguyễn Duy Cần viết trong Dịch Học Tinh Hoa: Niết Bàn là trạng thái vượt lên trên Thiện Ác. Không phải một nơi. Mà là một trạng thái. Trạng thái của tâm khi đã vượt lên trên. Vượt lên trên cái gì? Vượt lên trên thiện và ác, trên thương và ghét, trên được và mất. Tâm không còn bị hai đầu đó kéo đi nữa.
Bảng giảng giải Kinh Trung Bộ cũng ghi ngắn gọn: Niết bàn là vô vi pháp. Vô vi nghĩa là không do tạo tác, không do điều kiện làm ra. Mọi thứ trong đời đều do điều kiện hợp lại mà có. Có điều kiện thì có mặt, hết điều kiện thì mất. Chỉ có Niết bàn là không như vậy. Nó không phải là một thứ được làm ra. Nó là trạng thái khi mọi tạo tác, mọi dính mắc đã lắng xuống.
Nói vậy nghe trừu tượng. Thử nói bằng chuyện thường ngày. Có một buổi chiều, anh Tùng cãi nhau với vợ. Giận lắm. Mặt nóng bừng, tim đập mạnh, lời nói cứ chực tuôn ra. Nhưng anh dừng lại. Anh thở một hơi. Anh không nói câu đang chực sẵn trong miệng. Cơn giận đi qua. Mười phút sau, anh thấy lòng mình mát. Không còn lửa nữa. Khoảnh khắc lửa tắt đó, trong đạo Phật, chính là một chút vị của Niết bàn.
Niết bàn không phải là không còn cảm xúc. Người giác ngộ vẫn biết nóng, biết lạnh, vẫn biết vui, biết buồn. Khác ở chỗ: cảm xúc đến rồi đi, mà tâm không bị nó đốt cháy. Giống như lửa đốt trong lò. Lò còn đó, củi còn đó, nhưng lửa đã tắt. Không còn khói. Không còn nóng rát. Cái tắt đó gọi là Niết bàn. Chữ Niết bàn vốn có nghĩa là dập tắt, thổi tắt, như thổi tắt một ngọn đèn.
Vậy thì Niết bàn ở đâu? Ở ngay trong đời sống này. Không phải đợi chết mới đến. Không phải đợi sang kiếp sau mới gặp. Ngay khi mình buông được một cơn giận, là đã nếm một chút. Ngay khi mình buông được một nỗi tham, là đã nếm một chút. Ngay khi mình không còn sợ mất, không còn mong được, là đã nếm một chút. Mỗi lần buông là một lần lửa tắt. Tắt nhiều lần, lửa yếu dần. Đến khi không còn gì để cháy nữa, thì đó là Niết bàn trọn vẹn.
Có người hỏi: vậy người đạt Niết bàn rồi thì sống ra sao? Họ vẫn ăn, vẫn ngủ, vẫn đi lại, vẫn nói chuyện. Nhưng họ không còn bị trói. Được khen, họ không phổng mũi. Bị chê, họ không sụp xuống. Có tiền, họ không say. Hết tiền, họ không hoảng. Mọi thứ đến rồi đi, như mây bay qua trời. Trời vẫn là trời. Không vì mây mà đổi màu.
Sách còn nói một ý rất sâu: những giáo lý chia đôi thiện ác, lấy thiên đường làm nơi dành cho người tốt, lấy địa ngục làm nơi giam người xấu, đều sống trong ảo tưởng. Vì sao? Vì thiện và ác vẫn là hai đầu của một cái cân. Còn cân đo, còn phân biệt, còn chạy theo đầu này trốn đầu kia, thì tâm vẫn chưa yên. Niết bàn là vượt lên trên cả cái cân đó. Không phải làm ác. Mà là làm thiện mà không dính vào thiện. Giúp người mà không kể công. Sống tốt mà không cần ai ghi nhận.
Nghe đến đây, nhiều người sẽ nói: khó quá, xa quá. Nhưng đừng nghĩ đến Niết bàn trọn vẹn. Chỉ nghĩ đến ngọn lửa nhỏ trong mình hôm nay. Hôm nay mình đang giận ai? Đang tham cái gì? Đang sợ mất cái gì? Chỉ cần tắt được một ngọn lửa nhỏ thôi. Tắt rồi, lòng mát một chút. Mát một chút là đã nếm một chút vị Niết bàn rồi.
Có một cách thực hành rất đơn giản. Khi cơn giận nổi lên, đừng nói gì, đừng làm gì. Chỉ thở. Thở vào, biết mình đang giận. Thở ra, biết cơn giận đang ở đó. Ba hơi thở thôi. Cơn giận không biến mất ngay. Nhưng nó không còn sai khiến mình nữa. Mình đã tách ra khỏi nó. Khoảng cách nhỏ đó chính là con đường đi về Niết bàn.
Niết bàn không ở cuối con đường. Niết bàn ở trong từng bước chân. Mỗi bước buông xuống một chút, là gần thêm một chút. Đừng đợi đến khi nào đó, ở nơi nào đó. Lửa tắt ở đâu, mát ở đó. Tâm yên ở đâu, Niết bàn ở đó.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư